сыһ. Билиҥҥи кэм быдан (уонунан, сүүһүнэн сыл) иннинэ. ☉ В древности, в старину, в давние времена, в былые годы
Былыр сахаҕа бурдугу ыстара биэрдэхтэринэ, киһи өлөр аһа буолуо диэннэр, кистээн буорга көмөн баран, үүммэтэ диир сурахтаахтара. Амма Аччыгыйа
Олоҥхо — олох былыр үөскээбит эпос. Эрчимэн
Былыр гражданскай сэрии саҕана, биһиги чекаҕа үлэлии сылдьан, манна үрүҥнэр ортолоругар икки буолан хаайтаран хаалбыппыт. С. Ефремов
ср. тюрк. былтыр ‘прошлый год; в прошлом году’
◊ Былыр-былыргыттан — бэрт өрдөөҕү, урукку кэмтэн билиҥҥэ диэри. ☉ С давних пор, с древних времен до сегодняшнего дня
[Дьаакып:] Былырбылыргыттан бырыһыанынан мунньуллубут иэскэр бэстилиэнэй иитимньибин туура туттардыҥ. А. Софронов
Былыр-былыргыттан, Болгуонай ойуун саҕаттан, Күтэр Бороҥкуйап саҕаттан, Бууттаах Байбал саҕаттан, Дьобулуоскай Макаар саҕаттан уон тарбахтаах утары уумматаҕа. Эрилик Эристиин
Былыр-былыргыттан күн бүгүнүгэр диэри нуучча омугу үтүктэн, кинилэр үөрэхтэрин батыһан бачча буолан эрэбит. М. Доҕордуурап
[Филипп:] Былыр-былыргыттан Саха сиригэр муосчуттар бааллара. С. Ефремов. Былыр үйэҕэ — туох эмэ буолан бүппүтэ (ааспыта) өр буолбутун туһунан этии. ☉ Давным-давно
Бу сири абааһынан арбаабатахтара буоллар, былыр үйэҕэ киһи-сүөһү олохсуйан, бу ыарҕалаах кытыллар унаар хочо буолан устуох этилэр. М. Доҕордуурап

даҕ.
1. Намчы, нарын. ☉ Нежный, изящный, тонкий
Түүл курдук уран ойуулаахтар Түүн кырыарбыт түннүктэр. С. Данилов
Бу хамныыр хараҕы, Бу хара хаастары, Бу уран уостары Умнуохпун билбэппин. А. Бэрияк
Олус үөрдүм бу бүгүн Уран ньуургун көрөммүн. «ХС»
2. Тугу эмэ, киһи сөҕүөн курдук, олус намчытык оҥорор, сатыыр. ☉ Очень умелый, искусный
Уран оһуордьут Ойуута буолан Хаар устун субуйбут Кырса кыыл суола. С. Данилов
Биригээдэ үрдүнэн Биллибит маляр, Уолаттар тэҥнэринэн Уран штукатуркаһыт …… Кини буолар эбит. Р. Баҕатаайыскай
Номоҕон дьүһүннээх, уран муосчут кыыл муоһунан эҥкилэ суох чочуйан оҥорбутун курдук ыраас сирэйдээх-харахтаах Мэхээлэм дьүһүн-бодо бөҕө буолбут. «ХС»
3. Этигэн, хомоҕой. ☉ Выразительный, искусный, красноречивый
Өйүттэн ааҕар таптаан Үгүс поэт хоһооннорун, Уран тылга абылатан Арыт умнар уруогун. И. Гоголев
Кини уран кэпсээнинэн Тыалы намыратар: Ытаабыты күллэрэр, Аһыылааҕы саататар. С. Данилов. Оччотооҕу оҕо санааҕа Олоҥхо уран хоһооно Олоххо кырдьык баар курдуга. Доҕордоһуу т.
◊ Уран тарбахтаах (илиилээх) — тугу эмэ ордук үчүгэйдик сатыыр, оҥорор, сатабыллаах. ☉ Имеющий золотые руки (букв. имеющий искусные пальцы (руки))
[Анньыһар Боотур:] Бу маннык оноҕоһу тойоммутугар уран тарбахтаах Бөҕүл Бөҕө эрэ оҥорон биэрээччи. И. Гоголев
Кини саҕа модьу-таҕа тутуулаах, уран, сытыы илиилээх ууһу чугаһынан булбаккыт чахчы. Күннүк Уурастыырап
[Аграфена Дмитриевна] үчүгэй иистэнньэҥ, уран тарбахтаах ойууһут. «ХС»
ср. монг. уран ‘искусный; искусство; мастер’

аат.
1. Өрүс, үрэх уутун сүүрүгэ; сүүрэр хайысхата. ☉ Поток, течение реки, речки; направление такого потока, течения
Сааскы көмүөл маҥнайгы сүүрээнэ ол быһыттарыттан иҥнэн, эргичийэ түспүт. Амма Аччыгыйа
Өлүөнэ аллараа сүүрээнэ уонна төрдө — ханна да суох аан сирэм (заповедник). И. Данилов
[Уу] Күн аайы үөрдүһэн, хаҥаан Күүһүрэн иһэр кини Сиэттиһэн, холбоһон ахсым Сүүрээн буолан күрүлүүр. Баал Хабырыыс
2. Уста сытар кыра үрүччэ, сыккыс уута; сүүрэр хайысхата. ☉ Течение маленькой речушки; направление такого течения
Оксана күөлтэн түһэр сүүрээн диэки оргууй хааман киирбитэ. Суорун Омоллоон
Орто Салаа таһыгар, биир, кыракый хайа аппатын курдук, сүүрээн баар. Н. Якутскай. Тыаҕа тииттэри быыһынан Тыргылла тыгар сүүрээн, Сибиир киһитин Сүллүстүгэс сүүһүнүү, Эниэлэнэн, көмүктэнэн Эрийэ-буруйа устар. Баал Хабырыыс
3. көсп. Общественнай-политическай үлэ, литература, наука ханнык эмэ хайысхата, салаллыыта. ☉ Течение, направление общественно-политической, литературной или научной деятельности. А. Софронов саха поэзиятыгар лиирикэни, маассабайдык ылланар ырыаны, публицистическай сүүрээни саҕалаабыта, пуорма өттүнэн фольклортан биллэрдик сыҕарыппыта. «ХС»
Духоборчество диэн 17-с үйэ бүтүүтүгэр Россияҕа үөскээн сылдьыбыт элбэх ахсааннаах религиознай сүүрээннэртэн биирдэстэрэ. «ХС»
4. көсп. Туох эмэ баран иһиитэ, устуута; ол хайысхата (хол., олох, сабыытыйа). ☉ Ход, развитие, протекание чего-л.; направление такого протекания (напр., жизни, событий)
Ньылаҥнааһын диэн — олох биир уустук сүүрээнэ. И. Бочкарёв
Киһи олох олороору төрүүр. Айылҕа тыһы, атыыр сүүрээннэртэн силбэһэн турар. А-ИНА ДьБО
Чуолаан сити сымыйа доҕоттор ыччакка эн араас сүүрээннэри ырыта барыма диэн өйдөтө сатыыллар. В. Ленин (тылб.)
◊ Салгын сүүрээнэ — салгын хамсааһына; ол хайысхата. ☉ Поток воздуха; направление такого потока
Араас сибэккилэр, ситэ үүнэннэр, халдьаайы иэнигэр, ходуһаҕа, илигирэс салгын сүүрээниттэн киһиргээбиттии, дьиэрэҥкэйдиир, эҥин дьикти өҥнөрүнэн суһумтуйан долгулдьуйа халкыыр буолбуттара. Дьүөгэ Ааныстыырап
Аринин иннигэр остуолга умайар чүмэчи уота, салгын сүүрээниттэн, ардыгар дьиктиргээбиттии чыпчыҥныыр, сороҕор сирэйин өҥөйөн көрүөн баҕарардыы, кини диэки иҥнэҥниир. «Кыым». Саҥа сүүрээн — ускуустубаҕа, тыа хаһаайыстыбатыгар о. д. а. сонун, урукку өттүгэр суох хайысха. ☉ Новое направление в каком-л. виде деятельности (напр., в искусстве, сельском хозяйстве)
Муосчут диэн туһунан идэ үөскээбит. Кинилэр үлэлэрэ ускуустубаҕа саҥа сүүрээни киллэрэр. ГКН МҮАа
Емельян Михайлович Ярославскай куруһуокка сылдьар, салайар буолуоҕуттан ыла, саҥа сүүрээн киирбитэ. «ХС»
[Г.Н. Фёдоров] 70-с сыллардаахха оттооһун технологиятыгар саҥа сүүрээни саҕан киллэрбитэ. «Кыым». Хаан сүүрээнэ — хаан тымыр устун хамсааһына; ол хайысхата. ☉ Кровоток
Хаан сүүрээнэ личииҥкэни тыҥаҕа тириэрдэр. ББЕ З