муха || мушиный; сахсырҕа сааҕа личинки мухи.

издавать лёгкий протяжный звук; жужжать, гудеть; сахсырҕа сааҕыныыр муха жужжит.

любитель сахара, падкий на сахар; саахарымсах сахсырҕа падкая на сахар муха (распространённый эпитет мухи).

көр ньаалаҕай
Ыас кумаарын курдук ыамалас, Аас наалаҕай курдук аймалас Аармыйатынан …… Ийэ дойдуну иҥнэрэн испитэ. Тоҥ Суорун
ср. монг. наалинхай ‘навозная муха’

сыһ. Сахсырҕа курдук, сахсырҕаҕа майгынныырдык. ☉ Наподобие мухи, как муха
Кини маҥнай утаа нэһилиэккэ саҥа кэлэр мотуордарга аһы булбут сахсырҕалыы хаһыспыта. Нэртэ

прил. уксуснай, уксус; уксусный запах уксус сыта; # уксусная кислота уксуснай кислота; уксусная эссенция уксуснай эссенция. укус м. ытырыы; укус собаки ыт ытырыыта. укусить сов. кого-что ытыр, быһа ытыр; # какая муха тебя укусила? разг. эйигин туох быһа ытырда? (туохтан кыыһырдын-?).

сов. что, рыб., охот, мэҥиэлээ; наживить удочку мухой күөгүнү сахсырҕанан мэҥиэлээ.

сов. что, разг. (о мухах и т. п.) киртит, саахтаа (сахсырҕаҕа, көтөргө этиллэр).

аат. Сыттаах аскаүөлгэ мустан сааҕыныы көтөр кынаттаах көйүүр. ☉ Муха. Дьиэ сахсырҕата. Күөх сахсырҕа
□ [Утуйа сытар киһи] сүүһүгэр сахсырҕалар олортууллар, көтөллөр, эмиэ олортууллар. Н. Заболоцкай
Сыстыганнаах ыарыыны кутталлаах тарҕатааччынан дьиэ сахсырҕата буолар. ББЕ З
♦ Сахсырҕа көтөрө (көттөҕүнэ) иһиллэр чуумпута — олус чуумпу буолла диэн этии. ☉ соотв. слышно, как муха летит
Барыларын харахтара — биһиэхэ. Сахсырҕа көттөҕүнэ иһиллэр чуумпу. Р. Кулаковскай
◊ Сахсырҕа сааҕа — сахсырҕа сымыыта (кэлин онтон үөн үөскүүр). ☉ Яйца мухи, превращающиеся потом в личинки.
ср. хак. сарысха ‘кобылка (разновидность саранчи); стрекоза; кузнечик’, тур. сакирга ‘клещ’, чэкиргэ ‘саранча’

I
1. даҕ.
1. Уһаты барар тугу эмэ быһа охсор. ☉ Расположенный поперёк чего-л., поперечный
Бөһүөлэк ойуур иһигэр тутуллуо. Икки уһаты уулуссалары уонна хас да туора уулуссалары солонуллуо. Н. Якутскай
Хотон баҕаналарын икки ардыларыгар саайыллыбыт туора маһы илиитин иминэн харбыалаһан булла. С. Никифоров
Бэһис уруокка Петруша дьэ ити эҥин араас уһаты, туора тардыылары, төгүрүктэри быһааран билэр буолта. ОЛ ПА
2. Сүрүн буолбакка, ойоҕос өттүгэр сытар, баар. ☉ Неглавный, находящийся в стороне, второстепенный
Даша …… Ананий түөһүгэр сибэккитин саба быраҕаат, туора суолунан сүүрэн тэлээрэ турда. М. Доҕордуурап
Сорох үүнээйилэри туора лабаанан ууһаталлар. КЗА АҮө
Туора үрэхтэр балыгынан баайдар. «Кыым»
3. көсп. Бэйэ киэнэ буолбатах атын, туохха эмэ тус сыһыана суох. ☉ Чужой, посторонний
Кини санаатыгар туора дойду ото-маһа маннык …… киһи этин сааһынан сайар сыта суохха дылы. Л. Попов
[Коля:] Биһиги үүппүт атын туора сыта, амтана суох буолуохтаах. С. Ефремов
Бэрэссэдээтэл миигин, туора сиртэн кэлбит киһи диэн, тоҥкурууннук көрсүбэтэ. А. Бэрияк
4. көсп. Сиэри таһынан, толоос, мөкү. ☉ Не соответствующий общепринятому порядку, дурной, плохой
Луодур туора быһыытын Дьоҥҥо сирэн туойабын. Күннүк Уурастыырап
[Октябрина:] Кэнчээри, аны уларыйан туора санаалар киирээйэллэр. М. Попов
Кырдьык, кини …… харахха быраҕыллар туора кэмэлдьитэ суох курдук. «Кыым»
2. аат суолт. Туох эмэ кэтитэ, кэтит өттө (тардыы сыһыар-х тут-лар). ☉ Размер в ширину, ширина, поперечник чего-л. (употр. в притяж. ф.)
Туората уон көстөөх, ортотугар туох да отомаһа суох чыыстай дойду эбит. Ньургун Боотур
Үрдүгэ, киэҥэ, туората Маннык диэхпин билбэтим. Саха фольк. Устата биллибэт, туората көстүбэт Улахан дойдуттан күн буолан күөрэйдин. Күннүк Уурастыырап
3. сыһ. суолт.
1. Уһаты буолбакка, туохха эмэ мииннэри, уһаты барар тугу эмэ быһа охсон. ☉ Поперёк, по ширине чего-л.
Иванов биир хайыһары ылан туора тута сытан, одуулаһан кыҥнаҥнаата. Амма Аччыгыйа
Саадьаҕай ат оҕуһу туора мииммит саха киһитэ сайгыччы хаамтаран иһэр. И. Гоголев
Бүлүүнү туора алта уон түөрт миэтэрэ үрдүктээх таас быһыт дьэндэйбит. И. Данилов
2. Атын сиргэ, киэр, тэйэ. ☉ Дальше от какого-л. места, в сторону, прочь
Мылахов Прохорыч оҕонньордуун, туора баран, тугу эрэ сибигинэһэн эрэллэр. Н. Лугинов
Лиэкэр Сеня, саалаах саллааты көрөөт, туора ойбутун бэйэтэ да билбэккэ хаалла. А. Сыромятникова
Кини бүгүн кинигэтин туора ууран баран, сахалыы кэтэх тардыстан, хоһун үрдүн одуулуу сытта. «ХС»
♦ Иһигэр туора муостаах киир- бит — олус күүскэ кыыһырбыт, абарбыт. ☉ соотв. (какая) муха укусила (букв. в него вселился поперечнорогий)
Куобах Бөтөҕөтө оҕонньор иһигэр туора муостаах киирэр, хааһы курдук үлтү бутуллан хаалар. Саха фольк. «Бүгүн эн искэр туох айылаах туора муостааҕа киирдэ?» — Лев Яковлевич, суоһурҕанан, саба саҥараары гыммыта. Р. Баҕатаайыскай
Күнүн туора охтуо дуо көр күн. Ама да киһитэ кини буоллар, күнүн туора охтуо дуо, сүрэ бэрт ини. Күөмэйигэр туох эрэ туора турда көр күөмэй I. Күөмэйигэр туох эрэ туора турбутунуу, харан хаалла. М. Доҕордуурап. Сыта (кэдэрги, сытыйа, туора) бай көр бай I. Ол дьон туора байан ааттарын билбэт буолбут сурахтаахтара. Туора быһыылан — кэдэрги майгылан, толоостук тутун, үгэс буолбут сиэри кэс. ☉ Проявлять грубость, грубо нарушать общепринятый порядок
Исидор мэниктиир диэни билбэт, туора быһыыланары букатын сөбүлээбэт. «ХС». Туора илиигэ киирбит — атын, туспа дьон дьаһалыгар, көрүүтүгэр сылдьар. ☉ соотв. попасть в чужие руки
Тулаайах оҕо буолан, Туора илиигэ киирэн, …… Уҥуоҕу көмүллээбитим. Н. Тарабукин. Туора көр — кими эмэ сөбүлээбэккэ, абааһы көрөн, атаҕастаа, туорат. ☉ Относиться к кому-л. с неприязнью, затирать, зажимать кого-л., косо смотреть на кого-л. [Бырдаахап:] Туома, эйигин олус туора көрбөт киһилэрэ буолуоҥ. Н. Неустроев
Куоратымсытан туора көрбөттөр. П. Аввакумов. Туора кул- гаах истибэтин диэн — атын киһи билбэтин-көрбөтүн курдук. ☉ Чтобы чужие, посторонние люди не узнали
Бечичев аргыый аҕай, туора кулгаах истибэтин диэн, сэрэнэн кэпсии турар. П. Филиппов. Туора сот — тугу эмэ суох оҥор, ылан кэбис. ☉ Вычёркивать, удалять, исключать что-л. Биһиги киһи биир итэҕэстээҕин көрдүбүт да, кинини куһаҕаҥҥа киллэрэн, туора сотон кэбиһэбит. Н. Лугинов
Арассыыйа саҥа ылыллыбыт Төрүт Сокуона ол Дуогабар сүрүн балаһыанньаларын туора соппута. Н. Борисов
Туора сыдьаан көр сыдьаан I. Туора сыдьааннары …… кытта охсуһууга сыра-сылба эһиннэ. Далан
Туора тот (уой, туол) — сыта (кэдэрги, сытыйа, туора) бай диэн курдук (көр бай I). Туора топпут, уһаты байбыт (өс ном.). Ол туора туолбут атыыһыттар даҕаны өрөбөлүүссүйэ буолуоҕуттан ыла кумуна туттар буолбуттара. А. Сыромятникова
Куома манна таах, туора уойа сыппыт ээ, быһыыта. Д. Таас. Туора тур (хаамп) — туохтан эмэ тэйиччи туттуна сырыт, туохха эмэ кыттыма, кыттыһыма. ☉ Стоять, держаться в стороне от чего-л., не принимать непосредственного участия в чём-л.
Доҕор тойон эрдэҕинэ Тоҥхойорго бэлэмнэр, Тохтуур күнэ кэллэҕинэ Туора хааман биэрэллэр. Күннүк Уурастыырап
Сымыраахап …… туой бары саҥаттан, бары саҕаланан эрэртэн туора хаамара. Т. Сметанин
Киһи ити үлүгэрдээх буолбутун кэннэ туора турар табыллыбат. «ХС». Туора түс — кимиэхэ, туохха эмэ мэһэйдэс, утарылас. ☉ Мешать кому-л., противодействовать, противиться чему-л.
Дьиҥэр, кэлээт даҕаны, Көкөккө бара сылдьар санаалаах этэ. Ону Сүөдэр Сүөдэрэп туора түспүтэ. Н. Босиков
Ийэлээх аҕата кыыстарын дьулуһуутун туора түспэтилэр, көҥүллээн үөрэххэ ыытан кэбистилэр. ПНИ АДХ. Туора харах — 1) фольк. остуоруйа кыыллара киһини ааттыыр тыллара. ☉ Название человека в речи животных — персонажей сказок
«Туора харахтан мин куттаныам дуо, хата, мин кинини сиэн аһылык оҥостобун», — диэн этэр эһэ. Саха ост. I
[Эһэ] биир Туора Харахтан мүччү көттүм ээ дии санаан истэҕинэ, иннигэр бу иккис Туора Харах турар. Далан; 2) атын киһи көрүүтэ, санаата. ☉ Взгляд со стороны. Туора харах булугас
□ Маннык санаа баһыйдаҕына, Елена Андреевна кэтит сүүһүн быһыта сүүрбүт биллэ-биллибэт сурааһыннар …… туора харахха чуолкайдык көстөргө дылылар. А. Данилов
Бэйэбит таҥаспыт эмиэ хараҥа, онон туора харахха ылбычча көстүбэт дьоммут. С. Никифоров
◊ Туора баппаҕай калька. — эһэ. ☉ Косолапый (медведь)
[Колобок — эһэҕэ:] Эн баҕас, туора баппаҕай, хантан миигин кыайан сиэтэҥий? ЗМП Х. Туора киһи (дьон) — бэйэ уруутааймаҕа буолбатах, атын төрүттээх-уустаах, туспа киһи. ☉ Посторонний, чужой человек
[Оҕолор] туора киһи киирбитин атыҥыраан, ийэлэрин тула үмүөрүһэн, …… оҥоччу көрөн турдулар. Н. Якутскай
Дьоллоох дьоннор туора дьон туох дии саныылларыгар кыһаммат буолаллар эбит. Л. Попов
Туора күрдьэх көр күрдьэх. Ыаллар тиэргэннэрин күрдьэн, туора күрдьэх тыаһа талырдыыра. Айталын. Туора муостаах кэпс. — ынах сүөһү. ☉ Крупный рогатый скот
Ойуур ортотугар олорбут мин дьоннорум Тура-тура туора муостаах туһа диэн Туруулаһан үлэлииллэрэ. «Чолбон». Туора салаа — салаа II 3 диэн курдук. Ол туора салаа үрэҕи батыс
ср. тув. доора ‘поперёк; поперечный’, алт. туура ‘ширина’, уйг. тоҕур ‘поперёк’
II
аат., хаарты. Үс хара сэбирдэҕинэн кириэстии ойууламмыт хаарты улууһа. ☉ Трефы (карточная масть)
Буугунай, чиэрбэ эбэтэр туора түстэҕинэ, кини [Балааҕыйа] үөрэ түһэр. Г. Угаров
Дөрүн-дөрүн сибигинэйэ былаастаан саҥарсаллар: «Хотуннар, сабабын, эйиэхэ түһэбин, туоралар, буугунайдар...». А. Куприн (тылб.)