туттул. сыһыан холб. Саҥарааччы итэҕэйбэт, буолуо суоҕа диэн сэрэйэр хабааннаах сыһыанын көрдөрөр. ☉ Выражает недоверие, эмоциональное отрицание, несогласие, отказ говорящего (вряд ли, дудки)
Ардах түһээри гынар курдук да, дьоҕойоно ини. Үлэбиттэн уурайыам диир. Дьоҕойоно ини.  Өссө Тээллэриистээн сиэри гынар дии! Дьоҕойоно ини! И. Гоголев
«Баҕар, дьоҕойоно буолуо. Чэ, ол кэнники биллэн иһиэ», - дии санаабыта Сэмэн иһигэр. Д. Таас
[Ыарыһах кэргэнин бүөбэйдээбэтэх дьахтар] Ньыламан маҥан Дьоҕойоно буоллаҕа - Ытаабыта-соҥообута ырааппыт курдук тутунна. М. Тимофеев

I
аат., эргэр. Бииргэ төрөөбүт эр дьонтон балыс саастааҕа, быраат. ☉ Младший родной брат
Тукаам, инигин Сэмэнкэни көрө сылдьаар. А. Софронов
Ити биир инигит босхоҥ сытар, хаһан киһи буолара биллибэт. Суорун Омоллоон
Инилэрэ уолаттар кээлтэр эбит, тахсан убайдарын сэргэ төрдүгэр көрүстүлэр. Эрилик Эристиин. Утар. бии II
тюрк. ини
II
сыһыан эб.
1. Этиллэр санаа буолуоҕун, буолуон сөптөөҕүн эрэмньилээх сэрэйии быһыытынан бигэргэтиини көрдөрөр (үксүн диалогка тут-лар). ☉ Выражает вероятность, возможность совершения действия в форме уверенного предположения (употр. преим. в диалоге). - Бу тугуй? - Буурҕа ини… - Ким киирдэ? - Түүл ини… Эллэй
Аҥаардас кинигэнэн үөрэнэр кэлтэгэй соҕус ини. Софр. Данилов
△ Кэпсиир киэп ааспыт кэмигэр чопчулуур уонна эрэмньилээхтик буолуу дэгэттэнэр. ☉ Употребляясь с глаголами в прошедшем времени изъявительного наклонения, имеет оттенок определенности и уверенности
Ыраахтааҕы суох буолла да, сокуона да сотулунна ини. Амма Аччыгыйа
Туох билэр, киһи-киһи тус-туспа, аҥаардас баай ымсыыта сиэппитэ ини. А. Сыромятникова
△ Мэлдьи буолар кэмнээх туохтуурдары кытта дьиҥнээхтик итэҕэйии дэгэттэнэр. ☉ Употребляясь с глагольными формами постоянно совершающегося действия, имеет оттенок убежденности
Сокуону эйигиттэн баҕас ордук билэр инибин. Амма Аччыгыйа
Күн ахсын үтүмэн үгүс сайабылыанньа суруллар ини. Софр. Данилов
△ Кэлэр кэмнээх туохтуурдарга сыстан быһаарыыта суох, саарбахтааһын, буолуон сөбүн сэрэйии дэгэттэнэр. ☉ Употребляясь с глаголами в форме будущего времени, имеет оттенок неопределенности, сомнения, предположения и допущения
Мин эмиэ атын сиргэ аһыыр инибин. Софр. Данилов
Билбэтим ээ, субу сотору киирэр ини. Күндэ. Мин арыый да буолаа инибин. А. Федоров
△ Ыйытар этии састаабыгар киирсэн эбии чуолкайдааһыҥҥа наадыйар эрэмньилээх буолуу дэгэттэнэр. ☉ В составе несобственно-вопросительного предложения приобретает оттенок утверждения и категоричности
Аҕабыыт бэйэтэ да улахан айыылаах урааҥхай ини! Амма Аччыгыйа
Биһиги былааспыт дьадаҥылары хоргутан өлөрбөт ини! Н. Якутскай
△ Баҕайыта, бэйэтэ, хата, бэйэккэтэ уо. д. а. сыһыан эбиискэлэри, сыһыан тыллары кытта эрэмньилээхтик быһа бааччы этии дэгэттэнэр. ☉ Употребляясь с модальными частицами и модальными словами типа баҕайыта, бэйэтэ, хата, бэйэккэтэ и т. п., имеет оттенок категоричности
Чээмэй Бүөтүр, бу түүн өлбөтөҕүнэ, эн арыгыгын былдьаабат баҕайыта ини. Амма Аччыгыйа
Лираны холкуоска хаалларбатах бэйэм ини. Софр. Данилов
Кырдьаҕас дьоҥҥо мэнээк киирэр-тахсар, хайа, куһаҕан ини. «ХС»
△ Оттон диэн сыһыан тылы кытта мунаарыы, саарбахтааһын дэгэттэнэр. ☉ Употребляясь с модальным словом оттон, имеет оттенок неопределенности и сомнения
Тоойуом, оттон Ороһуостубаҕа ини... Амма Аччыгыйа
Бараа ини оттон. «ХС»
△ Көр диэн көмө туохтууру кытта күһэллии уонна чугуйуу дэгэттэнэр. ☉ Употребляясь со служебным глаголом көр, приобретает оттенок вынужденности и уступки
Оттон ынахтарын кытта бу көлөлөрүн ылан көрүөх бэйэм ини. Амма Аччыгыйа
△ Эбитэ эбиискэни кытта хайааһын буолуон сөп диэн этии дэгэттэнэр. ☉ Употребляясь с частицей эбитэ, приобретает оттенок допущения
Суолга атырдьах түһэ сытарын көрүөхпүт эбитэ ини. Амма Аччыгыйа
2. Контекст уонна интонация сабыдыалынан араас иэйии дэгэттэниэн сөп. ☉ Под влиянием контекста и интонации может иметь различные эмоциональные оттенки.
△ Сэнээһин. ☉ Презрение и пренебрежение
Сиэ суоҕа. Эйигиннээҕэр баҕас бу ыт тот ини. Амма Аччыгыйа
△ Сөҕүү-махтайыы. ☉ Изумление
Оттон бу сааһым тухары үчүгэйи даҕаны, куһаҕаны даҕаны көрбөхтөөтүм ини, ол тухары биирдэ даҕаны ол курдук буолбатаҕым. Суорун Омоллоон.
△ Кыыһырар, сөбүлээбэт сыһыан. ☉ Сердитое, неодобрительное отношение
«Үлэлэспитэ буолаа инибин»,- Уолуктай сөбүлээбэтэҕин биллэрэн түҥнэри хайыһан олорон, дьаал эрэ харата хардарда. «ХС»
△ Хомнооһун. ☉ Обида
Мин да харчым ахсааннаах ини. Амма Аччыгыйа
△ Үгэргээһин. ☉ Ирония
Дьадайар байардааҕар дөбөҥ ини. Амма Аччыгыйа
△ Кыбыстан, чопчу эппиэттэн куотунуу. ☉ Уклонение от прямого ответа из-за неловкого положения
Ээ, бу оҕону эттим ини. Амма Аччыгыйа
3. Мөҕүтүнүүнү, абатыйыыны көрдөрөр (кэлэр кэмнээх туохт. кытта тутлар). ☉ Выражает сетование и гнев говорящего (употр. с гл. буд
вр.). Орой мэник уолаттар уруок ортотуна миигин үөҕүөхтэрэ ини, мин баран кинилэр иннилэригэр буруй билинэ сылдьыам ини. Софр. Данилов
Ама биһиги буолбут иһин, ойохпутун хоонньоһуохтара ини, сытыйбыт аһынан аһатыахтара ини, хамнаспытын ситэри төлөөмүөхтэрэ ини! Н. Павлов
4. Хайааһыны, туругу араас дэгэттээх иэйиилээх күүһүрдүүнү көрдөрөр (сэрэйэр киэпкэ турар туохтуурга сыстар). ☉ Служит для эмоционального усиления действия и состояния с различными оттенками (примыкает к гл. предположительного накл.)
Саманнык саталаах тыалы көрө илигим, көрдөҕүм ини. П. Ойуунускай
Далбарайбын, чыычаахпын ситтэҕим ини! Киһи туйгуннааҕа да сорсуйдаҕын ини! Амма Аччыгыйа
5. Сыһыан иэйиитин сыаналааһыны күүһүрдүүнү көрдөрөр (кэпсиирэ буолбут даҕ. кытта тут-лар). ☉ Служит для усиления модально-эмоциональной оценки говорящего (употр. с прил., выступающими в роли сказуемых)
Ыллаатахтара кэрэтин ини! И. Гоголев
Утуйдаҕа баҕас кытаанаҕын ини! «ХС»
6. Сорох контекска холбуур ситим тыл суолтатыгар туттуллар. ☉ Иногда употребляется в роли соединительного союза
Кини үгүс сыл устата бултаата ини, бултаабата ини, өлбүт кырса бэйэтинэн кэлэн, пааска киирбитэ суоҕа. «ХС»
Оҕо эрдэхпинэ бу суолунан сырыттым ини, сылдьыбатым ини. «ХС»

аат эб. Саҥарааччы туохха эмэ баҕарыытын көрдөрөр. ☉ Выражает сильное желание говорящего
Түрмэҕэ сытыппыт киһи баар ини! Амма Аччыгыйа
Кинилэр олохторун олохтоммут киһи баар ини! Софр. Данилов
Оо, кинилэр «дириҥ ытыктабылларыттан» куота охсубут киһи баар ини. «ХС»

аат сыһыан т.
1. Этиллэр санаа, соруйан гыммыт курдук, куһаҕан өттүттэн эбиилик буолбутун суланыы, үҥсэргээһин дэгэттээх көрдөрөр (саатар, муҥар). ☉ Выражает оценку предмета высказывания как дополнительной трудности, имеет оттенок сетования, недовольства (к тому же, как назло, к несчастью)
Манна туох да аата-ахсыыта биллибэт үгүс үрэх киирэр. Муҥар, бары аҕас-балыс курдуктар. Суорун Омоллоон
Күрүөх киһи, муҥар, аппын куоттаран кээстим. С. Ефремов
Муҥар, сааспыт эмиэ хойутаата. П. Егоров. / / Урукку санааны бигэргэтэн уонна сөбүлээ бэттик этэр санааны чорботуу, күүһүрдүү дэгэттэнэр (үксүн буолб. ф. этиигэ да, даҕаны эб. кытта тут-лар: муҥ саатар, оннооҕор). ☉ Усиливает, выделяет содержание высказывания в целях подкрепления предшествующей мысли с оттенком общего неодобрительного отношения (преим. употр. с част. да, да ҕаны и отриц. ф. гл.; хотя бы, даже и)
Муҥар, остуорас да буолбатах. Н. Заболоцкай
Муҥар, дьукаах да көстүбэт. В. Иванов
Саатар, дьүһүнүнэн үчүгэй буоллаҕа дуу? Хараҕа кылар, му нна хаптаҕай, кулгааҕа даллаҕар. Муҥар, уоһун сөрүөһүннэри тутта-тутта, т у о й м у ннун өрө сыҥа сылдьар. М. Доҕордуурап
Уон иккис үйэ атахтаата. Муҥар, эксээмэн тутааччы, атын боппуруос суоҕун курдук, ити эрэ үлэни булан дьөлө хараҕаланнаҕа үһү. «ХС»
2. Дии, ээ эбиискэлэри кытта, үксүгэр, этиллибит хатылааһын, кэлэйии, сэнээһин уо. д. а. дэгэттээх сөбүлэспэккэ күүрэнкөбөн утарытын хардаран этиини көрдөрөр. ☉ С частицами дии, ээ выражает эмоционально-экспрессивное отрицание в виде реплики, часто с повторением высказанного и с оттенком презрения, пренебрежения, унижения и т. п. Этэллэрин курдук, куһаҕан киһи эбитэ буоллар, муҥар, кинини көмүскүүллэр дии! Софр
Данилов. Муҥар, куотан эбээт! Н. Заболоцкай
Муҥар, и сп э т буо л а р э э. «ХС»
△ Үксүгэр ээ эбиискэни кытта хомуруйууну, сэнээһини уо. д. а. сыһыаны күүһүрдэр уонна көрдөрөр дэгэттэнэр. ☉ Употребляясь преимущественно с частицей ээ, приобретает оттенок усиления, осуждения, укоризны и т. п. Хотуйум, муҥар, сытыыката бэрт ээ, быһыта саҥаран. Эрилик Эристиин

сыһыан холб. Этиллэр санааҕа, туһааннаах усулуобуйаҕа эрэ буолуон сөп, сөбүлэһиэххэ син этэ диэн сыһыаны көрдөрөр. ☉ Выражает признание допустимости высказываемой мысли и согласие с ней лишь в определённых условиях (ещё можно бы, ещё туда-сюда, ещё куда ни шло, было бы ещё понятно)
Дьүөгэлэриниин сылдьар буоллаҕына муҥар ини. Софр. Данилов
Кырдьык даҕаны, оччо элбэх киһиттэн хайдах бэлиэтии көрбүтэ эбитэй? Улаханнык хайҕаммыта биитэр тыл эппитэ эҥин буоллар. Муҥар ини. «ХС»
Дьэ бу аччыктыыр дуу, кус сыгынньах буолар дуу кыһалҕата кыһайара буоллар, муҥар ини. «Кыым»

сыһыан. холб. Саҥарааччы тугу эмэ улаханнык саарбахтыырын, суох буоларын көрдөрөр. ☉ Выражает глубокое сомнение говорящего в возможности осуществления чего-л.
Эн буоллаҕына атаскын Иван Ивановиһы түһэн биэриэҥ үһү дуо? Холоон ини. Софр. Данилов
Дьиэлэригэр илдьэн түмүк иһитиннэриэх ааттаахтар ээ! Холоон ини! Ону кыргыттар сэрэйбэт бэйэлэрэ дуу! В. Яковлев
Тиэтэйимэ-тиэтэйимэ! Бу иэдэттэҕин көр эрэ, холоон ини! Сүүһүнэн тыраахтар баар — киэбиримэ! И. Семёнов

1. аат., эргэр. Бииргэ төрөөбүт убайдыы быраат. ☉ Родные братья
   Икки ини-бии Баайдарын барытын бадахтаан Аҥаардаһан бараннар, Аҥыы-аҥыы айхал тардыһа Арахсан хааллылар. А. Софронов
   Ини-биилэр, Чуукардаах Баһыыкка иккиэн булчут аххан оҕонньоттор. Л. Попов
   Үс инибии бэйэ-бэйэлэригэр көмөлөһөн, өйөһөнтайаһан ыал буолан, буруо таһааран, сэниэ дьон аатыран олорбуттар. А. Бэрияк
2. даҕ. суолт. Уруулуу, чугас-чугас, майгынныыр (хол., идэлэр). ☉ Родственный, сходный, близкий (напр., о профессии)
   Илин былдьасыһан Иирсэн этиһэҕит да, Иһээччи да, илээт да Иккиэн даҕаны Иитэ-саҕата көстүбэт, Иннэ-кэннэ биллибэт Ини-бии идэлэр ини... А. Софронов
   ◊ Ини-бии курдук (кэриэтэ) - олус иллээхтик, эн-мин дэһэн, нэмнэрин билсэн. ☉ Очень дружно, мирно (жить) (букв. как родные братья)
   Саастарын кэриэтэ ини-бии кэриэтэ эйэлээхтик олорбут ыаллар. Дьүөгэ Ааныстыырап
   «Коля, түөрт сылы быһа ини-бии курдук олорон бараммыт, эмискэ арахсан хааларбыт куһаҕана, хомолтото бэрт буолууһук», - диэхтээтэ уонна санныбар илиитин уурда. Р. Кулаковскай

I
аат. Улахан эрэйи, сору көрүү, эрэйдэнии, санаа оонньооһуна, дууһа эрэйдэниитэ. ☉ Сильное физическое или душевное страдание, мука
Герасим аҕабыыт барытын эргитэ санаатаҕына, урукку иирэн ыалдьар муҥа эргийиэх курдуга. Эрилик Эристиин
Лаврентий Ни колаевич буоллаҕына хараҕын симэн, ыарыы муҥун аралдьыта сатаан, наар ахтылҕан хаата, өй-санаа харсыһар түһүлгэтэ буолан сытар. Н. Габышев
Тэриэнтэйдээх Балааҕыйа өрүү ыар м у ҥ ҥ а сылдьыбыт эрэйдээхтэр. Л. Попов
♦ Муҥа суох саныыр — кими эмэ кинитээҕэр эрэйэ-муҥа суоҕунан ааҕар. ☉ Горемыка о горемыке лучшего мнения, чем о себе
Син атын дьоҥҥо муҥа суох санатан, ыал буолан олорбуттара. А. Софронов. Муҥҥун туон (ытат) — туохтан эмэ олус эрэйдэнэн, хомойон муҥатый. ☉ Печалиться, горевать; сожалеть (о чём-л.)
[Кыһалҕа] бэйэтин амырыын аналыттан муҥун туонан кутуран дьылыһытан барда. И. Гоголев
Бырдахха быһыта сиэтэн [Дьөгүөрсэлээх] муҥ нарын ытаталлара. Н. Якутскай
Тулаайахтар, дьадаҥылар мустан, төбөлөрүн холбоон олорон муҥнарын туонуо этилэр да, ыалга сылдьар бобуулаах. А. Сыромятникова. Муҥу көр — туохтан эмэ олус эрэйдэн, эрэйи көр. ☉ Стра дать, мучиться
Захаровна ыйы мэлдьи тииһэ ыалдьан, муҥ бөҕөнү көрбүт эбит. Амма Аччыгыйа
Бу курдук дьүдьэйэн, аһыыры-таҥнары булбакка, муҥу көрө сылдьыахтааҕар, биһ и эх э о ҕо б у о л у ҥ. Эрилик Эристиин. Муҥу муннунан тыыран — олоххо олус элбэх эрэйдэри көрсөн, кыһалҕаны билэн. ☉ Претерпев жизненные невзгоды, пережив много горя
Куһаҕаны түүнэр киһи муҥу муннунан тыырар. Н. Абыйчанин. Муҥ хааны кэт (көр) — тугу эмэни гынан улаханнык эрэйдэн, эрэйи көр. ☉ Страдать, мучиться, терзаться (п ы т аясь осуществить что-л.)
Били оҕонньор, ону-маны үүттээтэҕэ буолан, муҥ хааны кэтэр. ГНС СТСДТ
ср. др.-тюрк. мыҥ ‘страдание, забота’, муҥ ‘потребность, нужда, забота; тягота; страдание, горе’, буҥ ‘печаль, скорбь, страдание’, тат. моҥ, уйг. муҥ ‘печаль, грусть, уныние’
II
аат. Туох эмэ муҥутуур кэриҥэ; ким-туох эмэ туох баар кыаҕа, күүһэ (үксүн тард., тут. түһүккэ тутлар). ☉ Предел, крайняя степень чего-л. (в основном употр. в ф. орудн. п. притяж. склонения)
[Эрдэлиир] төбөтүн лыкытта, уоһун ньимиччи тутунна, хараҕын муҥунан к ө р д ө. Амма Аччыгыйа
«Тохто-оҥ! Миигин өйдөөн истиҥ!» — диэн, истэ сатаан баран, бириистэн на чаалынньыга күөмэйин муҥунан хаһыытаата. Н. Якутскай
Киэһэ күөс муҥунан куобахтарын этин буһаран сиэтилэр. «ХС»
◊ Муҥ кыраайынан (кыраадыһынан) — төһө кыах баарынан, туох баар к ү ү һ ү н э н. ☉ Во всю прыть, что есть мочи
Гоша ойон туран, муҥ кыраайынан хаҥас көстөр иирэлэр диэки тэбиммитэ. Далан
Аҕам илин диэкиттэн муҥ кыраайынан көтүтэн кэлэн, тэһиинин күрүө тоһоҕотугар иилэ бырахта. Н. Л угинов. Кини табаларын үүрэр маһынан тырыта кэйэн, муҥ кыраадыстарынан сүүрдэн иһэн, бу күннэргэ туох-туох буолбутун өйдүү сатыы испитэ. Н. Якутскай. Тэҥн. тыына быстарынан
ср. монг. муҥ ‘богатый, изобильный’
III
аат., эргэр. Биир мөһөөх. ☉ Сто рублей
Иэс хаалбыта өссө аҕыстоҕус муҥ. «ХС»
ср. др.-тюрк. миҥ, биҥ, тюрк. меҥ, минг, мыҥ, муҥ ‘тысяча’
IV
аат сыһыан т., к э п с. Э т иллэр санаа муҥутаан, түбэлтэ да курдук буолуон сөп диэн санааһыны көрдөрөр. ☉ Выражает допущение крайней, хотя и случайной возможности действия (употр. в условном периоде)
Муҥ, ол туһунан билэр да буоллаххына, олох кэпсээмэ. Муҥ, уон да киһи эбии таҕыстаҕына, мунньуу бүгүн син биир бүппэт.  Муҥ, кэлбитин көрдөххүнэ, миэхэ манна биллэрээр. ПЭК СЯЯ
△ Туохтуур сэрэйэр киэбин кытта туттулуннаҕына, хайааһын буолуон сөбүн сабаҕалааһыны көрдөрөр дэгэттэнэр. ☉ Употребляясь с глаголами возможного наклонения, имеет оттенок предположения о возможности действия
Ити өтөҕү көрүөх эрэ, аппыт, муҥ, манна турара буолаарай.  Оскуолаҕа барыаҕыҥ эрэ, муҥ дириэктэри көрсөөйөбүт. «ХС»

саҥа алл. сыһыан холб. Саҥарааччы туох эмэ табыллыбатыттан, тугу эмэ сөбүлээбэккэ суланарын, муҥатыйарын, абаккатыйарын көрдөрөр. ☉ Выражает сетование, причитание, негодование говорящего по поводу того, что составляет содержание высказывания (ох, какая беда ; о, какое мучение ; о, горе какое)
Муҥ да буолар эбит, бу хаһан тохтуох ардаҕый? «ХС»
Муҥ да буолар эбит, уһун сайыны быһа оттоо бут оппут уокка былдьанна. «Чолбон»

сыһыан холб.
1. С ө ҕ ү ү б ы л а а с т а а х к ү ү һ ү р д э н , бэлиэтээн этиигэ туттуллар. ☉ Употребляется при усилении, выделении высказываемой мысли со значительным оттенком изумления (даже и)
Муҥ саатар, [сымыйалыыр аата] тардыалата да түһэн ылбат. А. Сыромятникова
Муҥ саатар, сөмөлүөт халлааҥҥа хаалларар маҥан сурааһына саҥа хаар кэнниттэн алааһын ортотунан кини хайыһарынан тэлэн тахсыбыт суолунуу тыргыллар. В. Иванов
2. Этиллэр санааҕа, муҥур уһукка оҥоһуллар соҕотох кыаллыах, наадалаах, сиэрдээх хайааһын диэн сыһыаннаһыыны көрдөрөр. ☉ Выражает такое отношение говорящего к высказываемой мысли, что она вынужденно считается единственно допустимой, желаемой, нужной при создавшихся трудных, безвыходных условиях (хотя бы, в крайнем случае)
Муҥ саатар, дьон баарына айдааны тардыма. Эрчимэн
[Варвара:] «Оччоҕо муҥ саатар эйигин үчүгэйдик харыстаан илдьэ сырыт», — диэн Мэхээлэ Уйбаанабыстан көрдөһөн көрүөм. Болот Боотур
Муҥ саатар, билиҥҥи балыыһа иһинэн көннөрү стационары көҥүллээтэллэр мин үлэлии барарга сөбүлэһиэм этэ. «ХС»
3. Саҥарааччы хомойор, суланар, абаккатыйар санаатын көрдөрөргө туттуллар. ☉ Употребляется для выражения сетования, негодования, чувства огорчения говорящего (как назло, и к тому же)
Муҥ сатаатар, үөскэ сылдьар Сима Семёнов боппуруоһу туруорсан испэт. А. Сыромятникова
— Чэ, эн өйдөө, хоргутума. Ба рыта бүгүн, муҥ саатар! «ХС»
Ханна барабын? Муҥ саатар халлаан …… хабыс-хараҥа. Г. Николаева (тылб.)

аат. Киһ и т уруг ун, өйү нсанаатын айгыратар улахан эрэй, кыһалҕа. ☉ Мука, безмерное страдание (моральное и физическое)
Бу кырдьаҕас көрүҥэр кинилиин муҥ-сор аргыстаспыта киһи хараҕар тутатына быраҕыллар. «ХС»

аат. Эрэй, муҥ, эрэйдэнии. ☉ Мучение, страдание, мука. Муҥун-таҥын этэр
ср. др.-тюрк. муҥ тар ‘тяготы, горе, страдание’

аат. Киһини улаханнык эрэйдиир быһыы, киһи олус эрэйдэнэр, муҥнанар туруга. ☉ Страдание, мучение, горе, беда
[Боккуо:] Аҕам, ийэм бааллара буоллар, ама бу курдук сору-муҥу көрөн сылдьар этиэм! А. Софронов
Сэрии ыһыах, көр-күүлэй буолбатах. Сэрии — сор-муҥ, өлүү. Софр. Данилов
Сор-муҥ бөҕөнү көрдүм, ытыырбар хараҕым уута уолла, санааргыырбар өйүмсанаам уоһунна. М. Доҕордуурап

аат. Ыар олоххо эрэйдэнии, араас кыһалҕаны көрсүү. ☉ Мучения, жизненные невзгоды, несчастье, горе, беда
Саха хаһан олорбутай Чэпчэки олоҕу? Эҥээринэн тэлбитэ Эрэйимуҥу. М. Ефимов
Ытык кырдьаҕас дэнэр сааһыгар тиийиэр диэри төһөлөөх эрэ элбэх эрэйи-муҥу, кыһалҕаны, ол да курдук олоҕун умнуллубат кэрэ кэмнэрин көрсүбүтэ буолуой. С. Маисов
Унньуктаах уһун айаҥҥа эрэйи-муҥу эҥээрдэнэн төннүбүккүн, доҕоргун былаҕайга былдьаппыккын санатан, эрэннэрбит баайын төлөттөрөн, уон ыанар ынахтанан, сылгы үөрдэнэн бу дайдыны буллаххына, олоххо аналыҥ ол буолуо этэ. Н. Борисов

I 1. частица модальная 1) вероятно, наверно, наверное; сарсын кэлэр ини вероятно, он завтра придёт; 2) наверняка, несомненно, точно, обязательно; сарсын да күн тахсар ини и завтра наверняка солнце встанет (т. е. не сделанное можно доделать и завтра); 3) усиливает высказываемую мысль с различными эмоционально-экспрессивными оттенками; үйэлээх сааспар үчүгэйи-куһаҕаны көрдүм ахан ини ведь за свою жизнь я видал-перевидал и хорошее и плохое; утуйдаҕа баҕас кытаанаҕын ини! ну и крепко же он спит!; дьэ, туттаҕым ини! наконец-то я (его) и поймаю!; 2. с сочет. киһи баар и гл. ф. прошедшего результативного вр. образует желат. накл.: сыта түспүт киһи баар ини полежать бы немного; 3.) с сочет. көрүөх бэйэм (или бэйэиг, бэйэтэ) и деепр. на =ан означает быть вынужденным делать, предпринимать что-л.; баран көрүөх бэйэм ини придётся мне идти (даже если тяжело или не хочется).
II уст. 1) младший родной брат; 2) младший родственник по линии отца (по отношению к сыновьям последнего).

модальное сл. 1) к тому же, как назло; муҥар , саабыт суох к тому же, у нас нет ружья; 2) с частицей да даже и...; муҥар , остуорас да буолбатах он даже и не сторож; 3) с частицей ээ а ещё; ити таҥаһынан , муҥар кулуупка барар ээ ! в такой одежде, а ещё в клуб ходит!; 4) с частицей дии басни; муҥар , кини эһэни өлөрөр дии это басни, что он медведя убил.

1) родные братья; түөрт ини-бии бэргэһэтэ биир үһү загадка на четырёх братьев одна шапка (остуол стол); 2) два родных брата.

I горе, мука, мучение; муҥу көр = пережить горе; муҥҥун туон = раскаиваться в своём поступке; раскаиваться в содеянном; муҥ маһы кэрийбэт , киһини кэрийэр посл. горе не по деревьям ходит, а по людям; муҥу даҕаны ! ох, мучение!; ох, наказание!; муҥу даҕаны , хаһан тиийэр дьоммутуй ? ох, мучение, и когда же это мы дойдём?
II предел, граница; крайняя степень чего-л.; тэриэлкэ муҥунан мини истэ он съел полную тарелку супа; аттары муҥ кыраайынан сүүртүлэр они погнали лошадей во всю прыть # муҥ саатар по крайней мере; в крайнем случае, хотя бы; муҥ саатар , дьоҥҥун көрүс хотя бы повидайся с родными.
III модальное сл. разг. (а) вдруг; муҥ , манна кэлээрэй вдруг он сюда придёт.

сильная мука, безмерное страдание, пытка (моральная и физическая).

мучение, страдание, мука; муҥун-таҥын этэр он сетует на свой страдания.

мука, мучение, страдание.

n. brother (younger)

n. suffering, hardship; муҥнаах a. poor, bad-off, destitute