ньиэрбинэйдээ диэнтэн хай
аата. Били хас да ыйдаах түбүктээх үлэттэн «сынньаныам, өрө тыыныам» дии санаабыта ньиэрбинэйдээһининэн, санаата алдьаныынан солбуллубута. Далан
Ол туһугар [дьоҥҥо тупсан көстөөрү] сүүрүү-көтүү, ньиэрбинэйдээһин, муҥнаныы, эмиэ да үөрэн өрүкүйүү. Н. Лугинов

аат.
1. Чугас киһиҥ (хол., кэргэниҥ) тапталыгар, бэриниилээҕэр эрэмньигин сүтэрии, ол санааттан эрэйдэнии-муҥнаныы. ☉ Ревность
Долооноп!.. Хабырыыс куһаҕаны сэрэйэ санаата, уоттаах күнүү көмөгөйүн хаарыйда. И. Гоголев
[Маня:] Тоҕо мин эйигин атын кыргыттар хайгыылларын сөбүлүөхтээхпиний? [Петя:] Ити баар. Ол аата тугуй? [Маня:] Ол аата кыра соҕус күнүү диэн буолар. С. Ефремов
Былыргы ытык бу гаремҥа, Мария ыраас дууһата, Биитэр абалаах Зарема Кута-сүрэ илэчийэн, Күнүү уотунан умайан Кэм да сылдьара буолуо дуо? А. Пушкин (тылб.)
2. Ордугурҕааһын, ымсыы санаа. ☉ Зависть
Ол биһиги оҕобут арыычча үчүгэй буолан бэйэлэрин тэҥнээхтэриттэн ордук чорбойоору гынна диэн сордоон эрдэхтэрэ. Барыта күнүү, бэрт былдьаһыы. С. Ефремов
Бүөтүр өйүнэн, тылынан, майгытынан-сигилитинэн, дьоҥҥо-сэргэҕэ сөбүлэтиитинэн, самбиһынан уолаттартан таһыччы ордук киһи буолан, уолаттар күнүү татайар курдуктар. Р. Кулаковскай
ср. тюрк. күни, гүнү ‘зависть’

1. даҕ. Чох көмөрүн курдук өҥнөөх. ☉ Чёрного цвета, чёрный
   Салгын сиэн кубарыйбыт хара сатыын ырбаахытын уолугун тимэхтэрин төлүтэ тардыталаата. Софр. Данилов
   Таас тоҕой кэтэҕиттэн сып курдук синньигэс уҥуохтаах, сыыйыллыбыт уһун хара суһуохтаах кыыс тахсан кэллэ. Т. Сметанин
   Лаҕыра киртийбит хара былаатын уһугунан хараҕын уутун сотто олордо. Күндэ
2. аат. суолт.
3. Хаар түһүөн иннинэ эбэтэр ууллубутун кэннэ буор сир. ☉ Сухая чёрная земля (осенью ещё не покрытая снегом, весной — после таяния снега)
   Саас кэлэн, хараҕа үктэнии саха киһитигэр былыр-былыргыттан күүттэриилээх да кэм буоллаҕа! И. Сысолятин
   Биирдэ күһүн, сир харатына, куорат дьонун кытары тайахтыы сылдьан, хайаҕа чубукуларга түбэстибит. «ХС»
4. саахымат., элб. ахс. Саахымакка хара өҥнөөх фигуралар уонна пешкалар. ☉ Чёрные фигуры
   Үрүҥ хоруол балаһыанньата мөлтөх буолан, харалар хардары атааканы оҥорорго суоттаныахтарын сөп. КА СОоО II-III
   Ити эрэ хаамыынан харалар партияны сүүйүүгэ тиэрдэллэр. НСС ОоО
   Иккис партнёр хара фигуралары салайар. Олору биһиги харалар диэхпит. ПВН СБК
5. Киһи сатаан быһаарбат, хараҥа өҥнөөх туох эрэ. ☉ Что-л. чёрное, тёмное
   Аҕаа, ити ыйга туох харалара көстөллөрө буолуой? Н. Якутскай
   Тиийбитим, хараларым наар баайылла сытар ыттар буолан истилэр. Н. Заболоцкай
   Оол ханнык эрэ харалар күлүгүлдьүһэллэр. Т. Сметанин
6. харыс. т. Киһи. ☉ Человек
   Хараларым — дьонум. Өксөкүлээх Өлөксөй
   Кэнэҕэс ити киһи киһи-сүөһү төрдө буолар дьоллоох хара буолуо эбээ, бука. Саха сэһ. I
   [Булчут оҕонньор] Киһини — хара, сүгэни — киргил диэн талбытынан ааттаталыыр. Ити кырдьаҕас булчуттар үгэстэрэ үһү. Л. Попов
7. харыс т. Эт, балык аһылык. ☉ Пища, состоящая из рыбы, мяса
   Хаһан сүөһү өлөрөҕүт? Эппит суох, күүстээх үлэҕэ сылдьар дьон хара сиэбэккэ иэдэйдилэр. Далан
   Хараны да амсайбатах ыраатта. Хата үчүгэй аҕайдык ыгыччы буһаран сиэн бараммыт, мантан төннүөхпүт. Р. Кулаковскай
   Сороххо бу хара суоҕар эт наада буолан эрдэҕэ. П. Аввакумов
   ♦ Аат <эрэ> харата көр аат I
   Микиитэ сыарҕа кэнниттэн аат эрэ харата саллаҥнаан иһэр. Амма Аччыгыйа
   Ыттар күнү быһа хойуу хаары кэһэн, аат эрэ харата аалыҥнаһаллар. Н. Габышев
   Үрдүнэн-аннынан аат эрэ харата үлэлээһин, хаачыстыбата суох бородууксуйаны оҥоруу табыллыбат. «Кыым»
   Илии тутуурдаах, <өттүк харалаах> көр илии. Мин барахсан Сүөм түстүм, Харыс хааллым Илии тутуура суох, Өттүк харата суох. Саха фольк. Түөрт харахтаах хааннаах хара ыт көр түөрт. Түөрт харахтаах хааннаах хара ыт баҕайы, туохха бэһирэн эмиэ кэллэҕэй?! Тыҥырах <да харатын> саҕа көр тыҥырах. [Батурин:] Дьэ, кыайан уйбат суолум буолаахтаатаҕа: тыҥырах да харатын саҕа көмөнү оҥорботтор, ол оннугар үөһэ, дакылааттыырга даллаҥнастар. В. Яковлев
   Лейтенант Сергеева дьыаланы чуолкайдыырыгар дакаастабыла тыҥырах харатын эрэ саҕа. М. Попов
   Үрүҥ <хара> сүүрүк көр сүүрүк II. «Үрүҥ хомурах» диэбитэ үргүүк үрүҥ сүүрүктээх дойду буолла; «хара халҕаһа» диэбитэ хаҥыл хара сүүрүктээх дойду буолла. Ньургун Боотур
   Хара сүүрүгэ халыйан тахсыбытын, Хамчаакы тоҥуһа Хасты ытыалаан туран, Хардаҕас үтэһэҕэ Хатаан сиэбитин иннигэр, Ханныбат халыҥ сүүрүк Ханыыласпыт дойдута эбит. Д. Говоров. Үрүҥ (хара) тыын көр тыын II. Дьулуруйар Ньургун Боотур оҕоккойум! Мин суон тыыммын толуйдуҥ, хара тыыммын харыйдаатыҥ… Ньургун Боотур
   Хара тыыммын халлайдаатын диэн, Хаанынан ытыы хаалбыта. П. Ойуунускай
   Дойдутугар төннөн иһэр Дьокуускай атыыһытын Хайдыы үрдүгэр тоһуйан Хара тыыныгар туран, Үөмэ-үөмэ сүлүкүччүйэн ааспыта. С. Васильев. <Хааннаах> хара көлөһүн — 1) баар-суох күүһү-күдэҕи, сыраны эһэн туран ситиспит ситиһии. ☉ То, что добыто или создано тяжёлым трудом, потом и кровью (напр., имущество, состояние)
   Ити кини төттөрүтаары тиэйэр, бэрийэр баайа-мала барыта — саха дьадьаҥыларын хааннаах хара көлөһүннэрэ. А. Сыромятникова
   Хара көлөһүммүн аахсан ылан иһэбин. М. Доҕордуурап
   Сөмөлүөт Сталинградскай уобаластааҕы Бударинскай оройуон «Большевик» холкуоһун кырдьаҕас холкуостааҕа Василий Викторович Конев хара көлөһүнүнэн муспут үбүгэр оҥоһулунна. КИ АДББ; 2) элбэх сыра-сылба, күүс-сэниэ бараммыт дьүккүөрдээх үлэтэ. ☉ Тяжёлый труд в поте лица (букв. кровавый чёрный пот)
   Кирилэ кинээскэ үс сылы мэлдьи түүнүн утуйбакка, күнүһүн олорбокко хамначчыт сылдьан хара көлөһүммүн тохтум. П. Ойуунускай
   Ол аньыыбын, буруйбун хара көлөһүммүнэн сууйаммын, санаам чэпчээбитэ алыс. Суорун Омоллоон
   Кураан дьыллар салҕанан бардахтарына, Лоҥкуудаҕа уу кэлбэтэ чахчы. Оччоҕо хара көлөһүммүт таах хаалыа дии саныыбын. М. Доҕордуурап
   <Хааннаах› хара ыт көр ыт II. Киэр буол, икки харахпар көстүмэ, хара ыт! А. Софронов
   Мин эйигин моһуораҕын көннөрүөм, хара ыты. Н. Неустроев
   Хара ыт! Өссө манна кэлэн, туох да буруйа суох курдук саҥара тураҕын! С. Ефремов
   Халбас харата көр халбас. Дьол — түгэн. Син биир халбас харатын кэриэтэ. Бүгүн — баар, сарсын — суох. Н. Лугинов
   Сүөдэр атын даҕаны табаарыстара олох халбас харатыгар мүччү мөхтөрбүт дьон этилэр. Н. Якутскай
   Чэ, туох буолуой — олох диэн — халбас харата, били: биир күн ат үрдүгэр, биир күн ат өрөҕөтүгэр дииллэригэр дылы. Н. Габышев
   Хара ааныттан (хара маҥнайгыттан) көр ааныттан. Эн биһикки тапталбыт хара маҥнайгыттан сөбө суох, табыллыбатах таптал. Н. Лугинов
   Оҕонньор бу дьыаланы хара маҥнайгыттан, үөдүйүөҕүттэн ыла үчүгэйдик билэр. Болот Боотур
   Дьахтар Лэкиэскэ сыһыана үчүгэй. Хара ааныттан айаҕар, таҥаһыгар сүрдээҕин кыһаллыбыта. «ХС»
   Буров бу дьону хара ааныттан сөбүлээбитэ, үчүгэйдик сылдьыахтарын баҕарбыта. «ХС». Хара балыыр — кими эмэ сымыйанан холуннарыы, сымыйанан буруйдааһын. ☉ Клевета, ложное обвинение, очернительство кого-л. (букв. чёрная клевета)
   Маайа, хара балыыртан абаккаран, хараҕын уута кууран хаалар, куолаһа кытаатар. Н. Якутскай
   Ыар баттал, хара балыыр, күүстээх көлөһүннээһин хара дьайын амсайбыта. И. Бочкарёв. Хара бараан — сааскы салгын сиэбитин курдук хара, харатыҥы (киһи сирэйин, этин этэргэ). ☉ Темнолицый, смуглолицый, чернявый
   Уйбаан отуччалаах, уҥуоҕунан саар-тэгил, төгүрүк сирэйдээх, киһи иһигэр киирбэх, хара бараан киһи. А. Софронов
   Кини [Сүөкүччэ] уҥуоҕунан намыһах. Хара бараан төгүрүк сирэйэ, сынан көрдөххө ис-киирбэх. А. Сыромятникова
   Дириэктэр Сутурукуоп диэн кыҥсыйбыт саҥалаах, чыначчы туттубут хара бараан кыра киһи, эрдэттэн суос бэринэн киирэр. И. Никифиров. Хара баранаак көр баранаак. Малааһына бүппүтэ кыраман буолла, тоҕо урут кэлбэтэххиний, хара баранаак. Н. Неустроев
   Суох, сиэбэтэҕим, — нэһииччэ ыган саҥарда Болот. — Оччоҕо хайаабыккыный, хара баранаак? Н. Заболоцкай
   [Барахсанов:] Хара баранаактар, эһигини аҕынным да этэ. Н. Туобулаахап. Хара баһаам — олус элбэх, халыҥ, хойуу буолан, харааран көстөр. ☉ Очень много, множество, тьма-тьмущая, видимо-невидимо
   Тэрээһин үлэтэ-хамнаһа хара баһаам, бүтүн оройуон долгуйар тутуута быһыылаах. В. Иванов
   [Оҕолор] удьурҕайтан көтөрү-сүүрэри, киһини кыһан оҥорбуттара хара баһаам. «ББ»
   Хайа тэллэҕэр турар эн дьиэҕэр Хара баһаам суруктар кэлэллэр. «ХС». Хара буор үөхс. — сааппат сирэй, нэгэй киһи. ☉ Бесстыжая морда
   [Ыстапаанньыйа:] Хара буор, сааппаккын даҕаны, итинник быһыыгыттан! Н. Неустроев
   Хара буор, киспэйэ сытыйаҥҥын, бу туох ааттаах бачча үлүгэр хойутаатыҥ?! Күннүк Уурастыырап. Ойуун олбуорун диэки ходьойон эрдэҕинэ, Сабардам өрө бардьыгыныы түстэ: — Хара буор, сэрэн! Болот Боотур
   <Хара> буору уоп — буору уоп диэн курдук (көр буор). [Чаачар] уола, аҕатын утумнаабатах, сытыы тыллаах-өстөөх киһи үөскээн иһэн, эрдэ сылла хара буору уобан абыраабыта. Софр. Данилов
   «Быйылгы үрүҥ хаары туораабакка буору уобан хаал!» — диэн эмээхсин, кыыһыран, олус кыраабыт. МНН. Хара быарым тулаайаҕа көр тулаайах. Оҕонньор көхсүн этитэн баран эттэ: «Мин оҕолорбун — нохтолоох сүрэҕим ытарҕата, хайҕахтаах хара быарым тулаайаҕын курдук саныыбын эбээт!» Ньургун Боотур
   Хара дьай көр дьай III. [Улахан тыйаатыр] ханан даҕаны хара дьай, ыар санаа күлүгэ көстүбэтэх күлүмнэс дьиэ эбит. П. Ойуунускай
   Билбиппит сэрии хара дьайын, Хаан тохтуутун, харах уутун, Аһыы-аба алдьархайын, Аҕа, убай суох буолуутун. Күннүк Уурастыырап
   Атаҕастабыл, сэмэ уонна хара дьай санаа өҥмүн-түүбүн бараата. Н. Түгүнүүрэп
   Хара дьайдаах көр дьайдаах. Төрүүр оҕо уйатын Хара дьайдаах тыыппатын! Эдэр сүрэх тапталын Илбис хаана быспатын. Суорун Омоллоон
   Оччоҕо мин күөгэйэр күнүм этэ. Дьэ [саллаакка] барар санаа суоҕа. Хара дьайдаахтар сэриилэрин сах сиэтин диирим. И. Бочкарёв
   Бэйэтин бары үөлээннээхтэрин курдук, Афоня үөрэхтээх киһи буолар сырдык ыралааҕа. Ону баара хара дьайдаах сэрии мэһэйдээбитэ. «Кыым»
   Хара күлүк- тээх быһа хаампатын көр хаамп. Көрсүө сэмэй-бэйэҕин Хара күлүктээх быһа хаампатын Намыын-номоҕон бэйэҕэр Ньуолбар саҥнаах саантаабатын. ПЭК ОНЛЯ I. Хара күүһүнэн — 1) улахан эрэйинэн, туох да мэһэйи аахсыбакка. ☉ Через силу, из последних сил (делать что-л.)
   Оччоҕо аҕата кинини үөрдээри төһө эмэ хара күүһүнэн сүүрэн муҥнаммыт. Н. Лугинов
   [Уйбаан:] Оҕонньоруҥ, хата, оттоомо диэтэххэ, өһүргэниэх быһыылаах, хара күүһүнэн оттуур. Р. Кулаковскай
   Кини хара күүһүнэн хараҕын симэ сатаабыта да, уута кэлэн быстыбатаҕа. Н. Габышев; 2) олоҕо суохтук. ☉ Возводя напраслину на кого-л., неосновательно
   Ходуулу көрбөхтөөтө — отун сиэбит, сарсыарда тахсыбыт буолуохтаах. Оннук «хара күүһүнэн» быһаара саныыр. А. Сыромятникова; 3) сыҥалаан-баалаан, күүс өттүнэн күһэйэн, моһуйан. ☉ Насильно, навязывая (делать что-л. кому-л.)
   Ол уол аҕатыгар улахан биэрэр иэстээх этэ, онтон быыһанаары миигин хара күүһүнэн таҥараны, айыыны умнан туран биэртэ. Н. Неустроев
   Мин дьиэлиирбэр Анна Андреевна эмиэ хара күүһүнэн суумкабар бородуукта укта. Софр. Данилов
   Оччоҕо тыл ис сокуонун кэһэн туран, хара күүһүнэн рифма оҥоро сатааһын, ааҕааччы көрдөөн-көрдөөн булар рифмалара, муҥ саатар, аҕыйах этилэр. «ХС». Хара маһы хамсатар түөлбэ. — туох да дьарыга суох сылдьаргыттан эрэйдэн, муҥнан, тууйулун. ☉ Маяться, мучиться от безделья; быть в угнетённом состоянии
   Ылымына, хара маһы хамсата олорор тойоҥҥо биир да киһи күндүтүк көһүннэ. М. Доҕордуурап. Хара накаас кэпс. 1) эрэйгэ, кыһалҕаҕа ылларан сордонуу, муҥнаныы. ☉ Адские муки (о чём-л. труднопреодолимом)
   Уһун ардах кэнниттэн суол наһаа алдьаммыт. Массыынабыт сотору-сотору батыллар. Хара накаас диэн манна буолла. НАГ ЯРФС II; 2) саҥа алл. сыһыан холб. Саҥарааччы туохтан эмэ кыйаханарын, абаккатыйарын көрдөрөр. ☉ Выражает сетование, негодование говорящего по какому-л. возмутительному поводу (букв. чёрное наказание)
   Кыһыыта баар — билэбин, Билэбин эрээри, ону кыайан эппэппин. Бу туох хара накааһай?! Н. Лугинов
   Оо, дьэ, хара накаас! Сыллата аайы сыыйа аччаан, сүтэн, аҕыйаан иһэбит ээ. Н. Лугинов
   Туох хара накааһай, эрэйдэммиккэ остуойута суох! Н. Босиков. Хара ньуургун хаалларан туран көр хааллар. Хомуур кэмигэр тырахтарыыстар хара ньуурдарын хаалларан туран үлэлээн былааннарын сүүс бырыһыан толордулар. Хара сарсыардаттан — сарсыарда буолуоҕуттан. ☉ С самого утра
   [Павел] хара сарсыардаттан ыкса киэһээҥҥэ диэри дьиэтигэр көстүбэт буолбута. В. Яковлев
   Хара сарсыардаттан ханнык эрэ хара күммүт үүммүтүгэр дылы. «ХС»
   Саас эрдэттэн сүппүт табаларбытын көрдүү хара сарсыардаттан халыҥ тайҕаны кэтэн айаннаан, таас үрүйэ кытыытыгар кэлэн тохтоотубут. А. Кривошапкин (тылб.)
   Хара санаа көр санаа II. Маннык сырдыкка, чаҕылга ханнык да хара санаа үөскүө суох курдук. Л. Попов
   Күтүөт уонна кылын хара санаалара туолара чугаһаан, күлүктэригэр имнэнэллэр. Күндэ
   Бу туох буруйбутугар-аньыыбытыгар кини бу курдук өһөх хара санааланна, буруобутун сабарга турунна? В. Протодьяконов. Хара сордоох — 1) кимиэхэ, туохха эмэ кыыһыран, кими, тугу эмэ мөҥүттэн, сэмэлээн этии. ☉ Обращение к тому, кто огорчает (горе ты моё!)
   Туох алдьархайыгар түбэһэн кэллиҥ, хара сордоох? Син ааныҥ боруогун атыллыыр күннээх эбиккин дии. Н. Неустроев
   Хатыай, хара сордоох, тугу чаабыйдыыгын, үтүктэр өссө! А. Сыромятникова
   [Дьаамнаах хаһыытыыр:] Хара сордоох, тимирэн хаал! С. Ефремов; 2) дьоло суох, сорго сылдьар, эрэйикыһалҕаны көрө сылдьар киһи. ☉ Бедный, несчастный, многострадальный, мученик
   Ат тардыытынан таһаҕастан Анаппатах Хара сордоох Мин баарбын. С. Зверев
   Хара сордоох оҕонньору ханна мэнээк ыытаҕыт? Күннүк Уурастыырап
   [Блуда:] Мин хара сордооҕу муҥнаабыттара, накаастаабыттара дөксө итэҕэс буолан, киһи тыына хаайтаран өлөр, эргиллэн тахсыбат сиригэр умса бырахпыттар буолбаат. Н. Туобулаахап. Хара сэрии түөлбэ. — хара баһаам, наһаа элбэх. ☉ Бесчисленное множество, тьма-тьмущая
   Хара сэрии кус түһэн олорор. НАГ ЯРФС II. Хара тураах туртайдаҕына — хаһан да буолуо суоҕа; буолбат суол буоллаҕына арай буолуо (хара тураах туртайбат, атыннык эттэххэ, буолуо суох буолбата биллэн турар). ☉ соотв. когда рак на горе свистнет (букв. если чёрная ворона станет белой)
   Кэбис, ийээ, хаалары тыллаһыма. Ити киһи улаатыар диэри хара тураах маҥхайар ини. Н. Лугинов
   Хаһан Дьааҥыттан ыйытыахха диэри Хара тураах маҥхайар ини. С. Васильев. Быйылгы тамыйахтара ынах буоларын күүтэн, маска бааллан олордохторуна, хара тураах маҥхайыыһы. В. Гаврильев. Хара түөкүн үөхс. — сүүлүк, албын, уоруйах. ☉ Обманщик, мошенник, вор, проходимец (букв. чёрный мошенник)
   Бэйэҥ көҥүл өттүгүнэн барбат буоллаххына, мин эйигин кэлгийэн туран илдьиэм, хара түөкүнү. Н. Неустроев
   «Төннүбүт төрүөх, албан ааты алдьаппыт хара түөкүн», — диэн үөхпүт. Амма Аччыгыйа
   «Тохтооҥ, хара түөкүттэр, син биир ситэн, сискит үөһүн быһа тардыахпыт», — диир хаһыы мин кулгаахпар ити икки ардыгар сатараан ааста. Н. Заболоцкай
   Хара тыыммын харыстаа көр тыын II. Субу дьорҕоот дьоннорунан Чурумчукуга Чупчуруйдаан Үрүҥ тыынын өллөйдүүр, Хара тыынын харыстыыр Сурук суруйбут эбит. Эллэй. Хара уунан кэпс. — аһа суох аһаабакка кылыгыр уунан эрэ. ☉ Быть ограниченным в питании; голодать (букв. на чёрной воде)
   Кытарах ынаҕа суох, хара уунан кыстыыр дьон буоллахпыт. Болот Боотур
   «Оҕонньоор, маннык хара уунан аһаатахпытына сотору хоргуйан өлүөхпүт суоҕа дуо?» — хоноһо чааскылаах уутун иһэ олорон, сирэйин мырдыҥнатта уонна сиргэ таҥнары тутан кэбистэ. Болот Боотур
   <Хара> хаанынан ытыыр — хаанынан ытаа диэн курдук (көр хаан I). Мутук уоттаан хатырык отуулаабыта: Хара хаанынан ытатан, Хандалы тимирдээбитэ, Хараҥа хаайыылаабыта. С. Зверев
   Хабала бөҕөнөн хаайбыт Киһини хара хаанынан ытаппыт Дьэкиим Ньалбараанаптан ордук Хараҥа батталлааҕы көрбөтөҕүм. Саха фольк. Хара хапсык — хара хапсыыр диэн курдук (көр хапсыыр). Быйыл хаартан хамыйах уу тахсыбакка, халлаантан таммах ардах түспэккэ, саас хаарын эрдэ уулларан баран, түөрт уон хонуктаах хатааһын хара хапсыгынан көрөн турда. Болот Боотур
   Хара хапсыыр көр хапсыыр. Оттон халлаан, дьылын олус эрдэ эргитэн, аны хара хапсыырынан хаарыйталаата, тоҥорор идэлэннэ. И. Никифоров
   Былыр биир саас, хара хапсыыр саҕана, Күөс Көкөөнөй диэн дьадаҥы киһи кыбыытыгар ото эстэн хаалбыт. И. Сосин
   Ол эрээри, улахан угут олус сэдэх. Быйыл — хара хапсыыр саас. «ХС»
   Хара харах көрбөтөх (харахтаабатах), хаптаҕай кулгаах истибэтэх көр хаптаҕай. Онуоха туран хара харах көрбөтөх, Хаптаҕай кулгаах истибэтэх Дьикти тааспын Дьэ көрдүм эбээт. С. Зверев
   Чаҕылыччы умайар Чачынньыарын анныгар — Хантан кээлтэ биллибэт — Арай, ынах ханнын саҕа, Хара харах көрбөтөх, Хаптаҕай кулгаах истибэтэх Хаарыан тааһа сытар эбит! Эллэй. Харах харатын курдук (тэҥэ) харыстаа калька. — олус харыстаа. ☉ Беречь как зеницу ока
   Ананий Золотовскай хас биирдии мүнүүтэни, хараҕын харатын курдук, харыстаан туһанар. М. Доҕордуурап
   Биһиги иккиэн [тапталбытын] харахпыт харатыныы харыстыахпыт. П. Аввакумов
   Тиэхиньикэни харах харатын тэҥэ харыстаа, көлүнэр көлөҥ, миинэр миҥэҥ курдук көр-иһит, бүөбэйдээ диэн мэнээк эппэттэр. «ЭК». Хара ыт хаадьыйа көр ыт II
   ◊ <Баай> хара тыа көр тыа
   Хара тыа бастыҥ баайын бачча көрөн бараммын бултаспатахпына байанайым да хадьырхайаа ини. Р. Кулаковскай
   Ол эрээри, ситэ сынньаммакка да эрэ, хара тыабар ханньары тартаран, эмиэ бултуу тахсан эрэр буолааччыбын. Күндэ
   Баай хара тыа барахсан сэлиэһинэй кыһыл көмүс кылаатын көмө сытар. Ону хостуохха. М. Доҕордуурап. Халбас хара атын миинии көр халбас. Хара атах (ымынах) — хортуоппуй, хаппыыста, оҕурсу уо. д. а. үүнээйилэр умнастара аллараттан харааран, өлөн барар ыарыылара. ☉ Болезнь растений, вызываемая почвенными грибами, когда на корнях и прикорневой части стебля появляются серо-свинцовые пятна с чёрными точками, ризоктониоз, чёрная парша
   Арассаада үүнэр сирин салгына наһаа сииктээх буоллаҕына хаппыыста арассаадата хара атах ыарыынан ыалдьар. КММ ОК
   Күл хаппыыста арассаадата «хара атах» буолбатын хааччыйар уонна эбии аһылык буолар. СГС ОАКЭ
   Билигин биһиэхэ хортуоппуйга модьуун (парша) үгүс, хара атах диэн ыарыыларынан сутуллуу баар. «Кыым». Хара баттах зоол. — кытархайдыҥы хара баттахтаах, моонньо, өрөҕөтө, кутуруга маҥан, уорҕата болоорхой, тумса, атаҕа кыһыл хопто. ☉ Чайка обыкновенная
   Күөл үрдүнэн хара баттах уонна тыыраахы көтөрдөр айманаллар. Амма Аччыгыйа. Хара буор — үүнүүлээх, өҥ сир, кунус. ☉ Чернозём
   Хас биирдии хортуоппуйун түгэҕэр биирдии ытыс мээккэ хара буору укпут. Суорун Омоллоон
   Снарядтар эстэллэр. Хара буор остоолболоро үҥкүүлүүллэр. Т. Сметанин
   Хара буору уонна ноһуому таһан тоҕус тыһыынча оҕуруот учаастактарын тэриннилэр. ПИО ТС. Хара дьабадьы зоол. — хара иэдэстээх, маҥан өҥнөөх хоту дойдуга олохсуйар куруппааскы. ☉ Тундренная куропатка
   Хара (харас) дьиэ көр дьиэ I. Биирдэ кэлэн кинээһин Байыаһай хамначчыттарын кытта хара дьиэҕэ чэйдии олорбут. Далан
   Сэрэбиэй [киһи аата] кэбистэрээри кулуба хара дьиэттэн хамначчыттарын хотоҥҥо үүрэн таһаарда. И. Гоголев
   Хотун соруйан, хара дьиэҕэ баар хамначчыттар иһиттиннэр диэбиттии, улаханнык хаһыытаата. И. Никифоров
   Хара ис көр ис IV. [Ынах сүөһү] хара иһин тымныы ууга сууйа-сууйа тус-туһунан уурталыыллар. КЕФ СТАҮө
   [Сылгы] хара иһин ырытан, ыраастаан баран муҥур ханныгар кутуйа уонна бэргэһэ ханнын симэн тоҥоруллар. АНП ССХТ
   Хара көмүс — 1) көр көмүс II. Саннын байаатыгар диэри түспүт хара көмүс курдук куударалаах аһа төбөтүн оройугар кулун кутуругун курдук өрө эриллэн таҕыста. Ньургун Боотур; 2) ньиэби, ньиэп саппааһын ааттыыллар. ☉ Нефть, залежи нефти, чёрное золото
   Хардаҥ эһэ хаһыытаабыт халыҥ тыатыгар Хара көмүс ньиэби халыттыбыт дии биһи. Л. Попов
   Экспердэр сабаҕалаан сыаналыылларынан, Бомбей таһыгар «хара көмүс» баараҕай саппааһа баарыгар эрэниэххэ сөп. «ЭК»; 3) таас чоҕу, таас чох саппааһын ааттыыллар. ☉ Каменный уголь, залежи каменного угля, чёрное золото
   Туттулла турар Нерюнгритааҕы таас чоҕу хостуур разрез хайыы-үйэ хас мөлүйүөн туонна «хара көмүһү» дойдуга биэрдэ? «ХС». Хара мас түөлбэ. — бөдөҥ, тутууга барар тиит мас. ☉ Лиственничный строевой лес на корню
   Ок-сиэ, ким манна бу курдук хара мастаах ийэ тыа үүнэн тахсан күнү-ыйы хаххалаатын диэн анаабыта буолуой? Н. Неустроев
   Ол кини эһэтэ Дэгэйэр Көстөкүүн дэбилийэр дириҥ далай Нэлээримэ эбэ хотун хара мастаах халдьаайытыгар ыал буолан олорбута. С. Никифиров. Хара муоста көр муоста. Атырдьах ыйын бастакы күннэригэр кулууп хара муостата оҥоһуллан, үрдэ сабыллан, даҥа ыһыллан хоруобуйатын саайыыга киирдилэр. М. Доҕордуурап
   Дьиэ хара муостатын үрдүнэн буор кутуллубатах. В. Протодьяконов. Хара муостата суох тутуулары ис эргиирдэрин тухары буорунан сабараанньаланар. БГП-Дь ТСК. Хара өлүү — араҥ ыарыы, хотугу өлүү. ☉ Проказа, лепра
   Ол муҥнаах өлөр өлүү ынырыктаах соругар-муҥар ылларбытын да иһин, бар-дьонун хара өлүүнэн сутуйумаары болуотунан таҥнары устан иһээхтиирэ. С. Тумат
   «Хара өлүү» Англияны кураанахтаабыта: дойду нэһилиэнньэтин үстэн биирэ өлбүтэ. АЕВ ОҮИ
   Ол эрээри үс хаар анараа өттүгэр саамай ынырык быһыы тахсыбыта. Табаҕаҕа хара өлүү таҥнары сатыылаабыта. «ХС»
   Хара паар көр паар II. Хара паары оҥорууну бурдук хомуурун кэнниттэн күһүн тиэрэрдээх булуугунан хорутууттан саҕаланар. САССР КСХКҮү
   Хара паар сүрүн соруга — сыыс оттору утары охсуһуу. СОТ
   Кураайы оройуоннарга кыһын хара паарга хаары типтэриллэр. КПЫ
   Хара самыыр көр самыыр. Күн аайы этиҥнээх хара самыыр ньиккирэтэр. И. Никифоров
   Этиҥ этэр, чаҕылҕан чаҕылыйар. Хара самыыр харса суох суккуйар. И. Алексеев
   Эмискэ хара самыыр кутта, начаас ыккардыгар туох да көстүбэт буолан хаалла. «ХС»
   Хара саһыл көр саһыл. Итэҕэй — соҕотох бэйэтэ былырыын үс сүүстэн тахса хара саһылы сельпоҕа туттарбыта. Н. Габышев
   Бу барарыгар ыраахтааҕы тойотторугар түөрт ат ындыыта саарбаны уонна хара саһылы илдьэн биэрбит. Эрилик Эристиин
   Ньукулаас быйыл эмиэ холкуоһун иитиэх хара саһылларын аһылыгар анаан тайахтыы тахсар буолла. С. Никифоров
   Хара сурук (кумааҕы) көр сурук. Эһиилгитигэр тиийэн утуу-субуу хара суруктара кэлбиттэрэ. Н. Лугинов
   Оччолорго сэрии суоһар сонуннара кулгааххарах ортотугар сылдьаллара. Үгүс ыалга хара суруктар кэлбит сурахтара күн аайы иһиллэ тураллара. Тумарча
   Аҕам сэриигэ өлбүт, хара суруга кэллэ. В. Иванов. Хара сыыр — туруору үрдүк сыыр. ☉ Крутой обрывистый берег, яр, обрыв
   Кини [Сиидэркэ] айаннаан сыҥнаран өрүс хара сыырын анныгар кэлбит. Р. Кулаковскай
   Кинилэр үрдүк хара сыыры аннынан кэрийэ устан истилэр. Эрилик Эристиин
   Амма хара сыырын үрдүгэр кэлэн, ол-бу диэки көрүөлээтэ. «ХС»
   Хара тордох курдук көр тор- дох I. Күөл кытыытыгар ынах сүөһү үөрэ мэччийэн, хара тордох курдук, ааллаһа сылдьар. М. Доҕордуурап
   [Аһыҥалар] ууга үүнэн турар өлөҥ от аайы хара тордох курдук ыйаастан олороллор. В. Протодьяконов
   Өрүскэ хара тордох курдук элбэх киһи бөлөҕө көстөр. ИИФ УС. Хара түүлээх — 1) көр түүлээх. Сыһыы муҥунан хара түүлээҕи үөрдүппүттэрэ; 2) түөлбэ. Күтэр, моҕотой курдук сайын бултанар түүлээх. ☉ Пушнина летнего промысла, т. е
   шкурки водяной крысы, бурундука и т. д. Хара түүлээх кэлин адьас бултаммат буолан, аһара үксээн, ороскуоту оҥороро улаатта, ону кэнники оччо аахайбат да буоллубут. «Кыым»
   Хара улар көр улар. Биирдэ эмэтэ хара улар тиит төбөтүгэр хантайан чолойон олороро көстөр. Н. Неустроев
   Баай тыа саамай маанылаах көтөрө, хара улар бэйэтинэн көтөн тирилээн кэлээт, муҥураат мутугар түстэ. И. Гоголев
   Биир хара улары, үс куобаҕы туһахтарыттан ылан үөрбүттэрэкөппүттэрэ сүрдээх. В. Титов
   Хара уу I — буордаах уу диэн курдук (көр буор). Халдьаайы сирэйэ харааран, халыҥ хаар хара уу буолан халдьыгырыы уһунна. М. Доҕордуурап
   Бааһына биэс-алта сылга саатар биирдэ хара уунан эбэтэр буордаах уунан нүөлсүтүллүөхтээх үһү. ЕВФ УуДК
   «Хара уу кэлэрин кэтэһиэххэйиҥ», — диир Александр Константинович. «Кыым». Хара уу II бэт. — төрүүр сүөһү (ынах эбэтэр биэ) оҕотун хаатынааҕы уу. ☉ Питательная жидкость, заполняющая защитную оболочку плода, околоплодные воды (у коров или кобыл)
   Ньирэйи ийэтигэр салатар наада уонна хара уутун биэдэрэҕэ кутан ийэтигэр иһэртэххэ кэнэҕэскитэ кэбэҕэстик кэлэр. ГНИ СҮөТ
   Онон төрөөбүт ынахха кини хара уутун иһэрдии кинини матка, бэриҥ ыарыыларыттан көмүскүүр. ТВС ССНьСЫа
   Хара үлэ көр үлэ. Манна ханнык эмэ, саатар, хара үлэни булан үлэлии хаалара буоллар, күннэтэ көрүө, кэпсэтиэ этэ! Н. Якутскай
   Тордоохоп, өтөрүнэн хара үлэни үлэлээбэтэх буолан, балачча тириттэ-хорутта. С. Никифоров
   Оттон, кэм, үлэҕэ дьоҕурдаах, хара үлэ да буоллар, көрөн турбат оҕо олоххо бэйэтин суолун үксүгэр тобулунар. «Кыым». Хара үлэһит — хара үлэҕэ, илии, быччыҥ күүһүнэн толоруллар үлэҕэ үлэлиир үлэһит. ☉ Чернорабочий или человек, который занят физическим трудом
   Син биир хара үлэһит буолар киһиэхэ аҕыс да кылаас үөрэх сөп буолбат дуо? Н. Лугинов
   Соҕуруу дойдуга баттыгас улахана баар эбит. Ону утары фабрика, собуот хара үлэһиттэрэ бииргэ түмсэн охсуһаллар үһү. М. Доҕордуурап
   [Семёнов:] [Үс сылга] алмаас баар сирин була иликпит. Онтон сылтаан хара үлэһиттэр уурайарга тыл көтөҕөн эрэллэр. Н. Туобулаахап. Хара хаптаҕас — моонньо- ҕон II диэн курдук. Тыаҕа үүнэр отоннору: хара хаптаҕаһы, сугуну, отону, дьэдьэни о. д. а. сибиэһэйдии сиир ордук
   □ Күнтэн — ньыгыл таастарга Саҕар кыымнар саһаллар, Оттон хара хаптаҕас Оонньуур толбон дуйданар. Күннүк Уурастыырап
   Бу хара хаптаҕастааҕар арыый курас соҕус амтаннаах, хоту дойду мородьунатын, төһө да тиэтэйэн истэр, Кууһума ымсыыра көрдө. Тумарча. Харах харата — харах иччитэ. ☉ Зрачок
   Кини сирэйин бааһа оһон, хаҥас хараҕын халтаһата хара мэҥнэнэр, хараҕын харатыгар үрүҥ эргэлэнэр. Н. Якутскай. Ньургун Боотур хараҕын харата: Күөх килбэҥэр кэрискэ мырааннар Үрдүк түөстэрэ толбоннууллар. Л. Попов
   [Грузин кыыһа] Харахтарын харатыгар Таптал кистэл уота тыгар. М. Лермонтов (тылб.). Хара чэй — үүтэ суох чэй. ☉ Чай без молока
   Үүттэммэтэх хара чэйи Үөрэкөтө истилэр. Күннүк Уурастыырап
   Киним эрэ киһи буоллун, Мин иһиэм хара чэйи, Ыытар буолуом баарбынсуохпун. И. Гоголев
   Марба дьэс чаанньыгы остуолугар аҕалан, эригэр хара чэйи кутан биэрдэ. Күндэ. Хара ыар- ҕа — синньигэс, ньирээйи хатыҥ. ☉ Берёзовый ерник
   Үс салаалаах ойуунан Үрэххэ оһуор анньан, Хара ыарҕа быыһыгар Хабдьы көтөр сылдьыбыт. С. Данилов
   Онтон үөһээ өттө наар хара ыарҕанан, тамылҕаннаах дулҕанан бүрүллэн турар. М. Доҕордуурап
   Хагдарыйбыт сөкүлэр, эрбэһиннэр, хара ыарҕалар күһүҥҥү хаҕыс тыалга аргыый хамсыы, иэҕэҥнэһэ тураллар. «ББ»
   Хара ыарыы — хара өлүү диэн курдук. Арай мин айыы саҥнаах, Хара ыарыыга Хаптарбыт курдук, Үс үөстээх өргөн өтүүнэн Өрө кэлгиллэн, Өҕүйбэт сиргэ үөтүллэн Баран эрэбин. С. Зверев
   Табабыт биттэммитин Таайбыт-билбит эрээрибит Халыҥ тыаҕа тахсаммыт Хара ыарыыга хаптардыбыт? П. Ламутскай (тылб.)
   «Убайбын хара ыарыы илдьэ барбыта», — оҕонньор былыргыны ыатара саныырын сөбүлээбэт да. В. Санги (тылб.). Ыас хара — олус хара, туох да булкааһа суох хара. ☉ соотв. чёрный, как смоль
   Кырыа кыырпаҕа сыстыбыт уһун кыламаннарынан кэрэлэммит ыпыраас ыас хара харахтарынан кылаас диэки көрөөт, килбиктик мичээрдээбитинэн, ааһа турда. Амма Аччыгыйа
   Тус хоту үөскээбит буоламмын, Ыас хара баттахтаах эбиппин: Хара тыам лабаатын ыламмын, Төбөбөр анньыммыт эбиппин. Л. Попов
   Ыас хара сирэйэ тириппитин туора соттор. «ХС»

I
1. туохт.
1. Атаххынан эбэтэр туохха эмэ олорон, тиэллэн хайа эмэ диэки сыҕарый. ☉ Идти, двигаться, ехать на чем-л. (в определенном направлении)
Кэпсиэ, хайа диэкиттэн иһэҕин. А. Софронов
Илин арыы тыа суолунан биир ыҥыыр аттаах киһи нэлэтэн иһэр этэ. Амма Аччыгыйа
Бу истэҕинэ, тротуарга биир оҕо ытыы олорор үһү. Суорун Омоллоон
Биир күн Амма Солобуодатыттан тахсар суолунан тэлиэгэлээх ат иһэрэ көстүбүтэ. Н. Якутскай
2. Чугаһаа, бэтэрээ диэки сыҕарыйан кэл (хол., ханнык эмэ тырааныспар). ☉ Приближаться (напр., о каком-л. транспортном средстве)
Суол устун иккис тааҥка иһэр, оттон арҕаа диэки эмиэ мотуор тыаһа ньирилиир. Т. Сметанин
△ Халҕаһалаан, саба халыйан кэл (айылҕа көстүүтүн туһунан: хол., ардах, туман). ☉ Приближаться (всей массой, потоком, вереницей - об облаках, воде, воздухе и т. п.)
Оппутун бу иһэр ардах харыстыа үһү дуо?! Амма Аччыгыйа
Дьон үрдүлэригэр барыйбытынан батыһан иһэр аантуман ортотунан быһа ыстанан барарга дылы гынарын кытта, анараа баран иһэр сирдэрин диэки, атахтанан хаампакка, кынаттанан көтөргө дылы гыннылар. Эрилик Эристиин
Лоҥкуудаҕа уу иһэрин туһунан сурах холкуос үрдүнэн чаҕылҕанныы тарҕанна. М. Доҕордуурап
3. Буолан, саҕаланан бар (күн-дьыл кэмин туһунан). ☉ Наступать, надвигаться (о времени года)
Күһүн кэлэн артыал, Күүһүн холбоон, быһыа. Үлэм миэнэ тиллэр Үтүө кэмэ иһэр. Күннүк Уурастыырап
Лоҥкууда үрэх халдьаайы хайаларын сирэйдэрэ харааран, ынах омурда от тахсан, самаан сайын иһэрин санатар. М. Доҕордуурап
Туллуктар, туус туллуктар, сандал саас иһэрин бары тыынар тыыннаахха тыллыы, сүргэни көтөҕө, үрдүккэ күөрэйэ, кыыдамныы көтө туруохтуннар!.. И. Федосеев
2. көмө туохт. суолт. -ан сыһыат туохтууру кытта ситимнэһэн хайааһын биир кэмник тохтообоккоэбэтэр мэлдьи буола турарын көрдөрөр. ☉ В сочетании с деепричастными формами на -ан основного глагола обозначает продолжительность или постоянство действия
Коля тыйыс киһи буолан биэрдэ, санныларынан өгдөх-өгдөх гына-гына, хаамансиимэн туллаҥнатан истэ. Амма Аччыгыйа
Үчүгэйдик үөрэммит эргийэр ыт эйиэхэ соччо салайтара барбат. Кыыл хайа диэки барарыттан көрөн, иннин күөйэн иһэр. Далан
Олох сороҕу үрдэтэн, сороҕу туоратан, бэйэтэ дьаалытынан баран иһиэ. Н. Лугинов
Айдаан өссө хойдон тахсан иһэр. Эрилик Эристиин
ср. тюрк. эш 'идти за кем-л., следовать, сопровождать'
II
туохт.
1. Убаҕаһы омурдан ыйыһын. ☉ Пить
Кини сүөгэйдээх хойуу чэйин испэтэх, минньигэс алаадьытын сиэбэтэх аҕыйах ини. И. Гоголев
Ыта Түргэн, уу иһээри, аллара ойон киирбитэ. Суорун Омоллоон
Тоойуом, Сибиэтээ, тахсан үүккүн ис. С. Ефремов
Хотуур сытыылана таарыйа сынньанан, ымдаан истилэр. М. Доҕордуурап
2. Убаҕас аһы аһаа (хол., миини). ☉ Есть, принимать жидкую пищу
Ситэ иһэ илик миинин тобоҕун илдьэн Катя кутан биэрбитигэр, Фокин аралдьыйан хаалла. Амма Аччыгыйа
Арыт бултаан, эһэкээни Уруйдуурум быыһыгар иһиэх этим бэс үөрэни Тоҕус үрэҕин баһыгар. П. Тобуруокап
△ Туох эмэ суураллыбыт убаҕаһын ыйыһын (хол., эми). ☉ Принимать лекарство (в растворе или с водой)
Эмин испэт, сирэрталар, Кэмпириэһин уһултарар. Күннүк Уурастыырап
Баҕар, сэриигэ киирэн иһэн, Бааһыран, тото эмп иһэн, Тиийиэм мин аҥар атахтанан Чиргэл дууп мас тайахтанан. Дьуон Дьаҥылы
3. Арыгыта амсай; арыгылаа. ☉ Употреблять спиртные напитки; пьянствовать
Эдэр эрдэхпинэ Эппэр-хааммар иҥиэр диэри испэтэҕим буоллар, бугурдук иһээччи буолар этиэм... А. Софронов
Хайа, ол гынан баран, илии охсуһарбытыгар туохпутун иһэбит? Н. Неустроев
Онтон Бэдэһиэйэп: «Ис!» - диэн көрдөһөн көрбүтүгэр Маппыайабыс: «Суох, мин арыгыны букатын бырахпытым, баһыыба, испэппин», - диэтэ. Бэс Дьарааһын
4. Убаҕаһы оборон иҥэрин (хол., маһы, таҥаһы этэргэ). ☉ Принимать в себя влагу, впитывать, всасывать (об одежде, почве и т. п.), пропитаться (влагой). Ууну испит мас ыарахана олус
5. көсп., поэт. Сиэ, тыын (салгын туһунан); эккэр-хааҥҥар, сүрэххэр-быаргар иҥэрин. ☉ Дышать (воздухом); впитывать в себя (что-л.)
Бу кыраай үтүө салгынын Кымыс курдук мин истим. Күннүк Уурастыырап
Ийэ сирбит салгынын Мүөтүн иһэ-иһэбин, Үөрэх, үлэ дабаанын Өрө ыттан иһэбин. П. Тулааһынап
Уйгу көҥүл, оҕо саас минньигэс мүөтүн утаппыт сүрэххэ дуоһуйа иһиэхпин. Т. Сметанин
Кыыс уоллуун кэпсэтэ иһэллэр, Дьол сөрүүн салгынын иһэллэр. «ЭК»
♦ Иһэн-аһаан кэбис - туохтааххын эмэлээххин арыгылаан ыһан-тоҕон, бүтэрэн, суох гынан кэбис. ☉ Пропивать, проматывать что-л. Ити баҕайы сарсын син биир төттөрү сүүйтэриэ эбэтэр илэчиискэ дьахталлары кытта матайдаан, иһэн-аһаан кэбиһиэ... И. Гоголев. Уу испит сылгы курдук - уулаабыт сылгы титириирин курдук, куттанан, долгуйан, уҥуоҕа хамсыыр. ☉ О человеке, дрожащем от холода, от сильного волнения (букв. как лошадь, напившаяся холодной воды)
Маайа, уҥуоҕа уу испит сылгы курдук салыбырас буолабуола, Бүөтүр таһыгар кэлэн олордо. Эрилик Эристиин
Уу испит сылгы курдук, дьигиһийэ, титирии турар. Суорун Омоллоон. Уу иһэ-иһэ хайгыыр - кими, тугу эмэ наһаа хайгыыр, арбыыр. ☉ Неумеренно восхвалять кого-что-л. (соотв. петь дифирамбы кому-чему-л., превозносить до небес кого-что-л.; букв. запивая водой, хвалить)
Кэлин да Туллай сылбырҕатын, аты сатаан сүүрдэрин уу иһэ-иһэ хайгыыра үһү. «ХС»
Хаанын ис көр хаан. Капитал хаанымсах, кини - аад айаҕа, Хара хаан утахтаах, мин хааммын испитэ... П. Ойуунускай
Хас хамначчыт, хас дьадаҥы, доҕолоҥ-тулаайах хаанын иһэн, буос бээгэй буолан олороргуттан букатын куттаммаппын, кэннибэр-иннибэр тугум да суох буолан турабын! С. Ефремов
тюрк. еш, еч, ич
III
туохт. Сүһүрэн, бааһыран үллэн таҕыс (киһи-сүөһү этин этэргэ). ☉ Пухнуть, опухать
Харытыана эрэйдээх көхсө-түөһэ үллэ иһэн, икки хараҕын уута таҥнары саккыраан, тэпсиллибит быраабын-чиэһин көмүскэтэ барда. П. Ойуунускай
Ыалдьар сирин туттан көөртө, кэтэҕэ, сүүһэ, мунна дыгдаччы иһэн тахсыбыттар. Суорун Омоллоон
Бу илиим иһэн хаалан - аҕыйах хонукка киһи хамнастаһа сылдьыбытым. Күндэ
Сытыйбыт таал курдук көҕөрө өлбүт сирэйдээх оҕонньор, иһэн хаалбыт халтаһатын атыҥнатан көрбүтэ, хайа быһыллыбыт сиикэй эт быыһынан көрбүт курдук хараҕа кыламнаан көһүннэ. Эрилик Эристиин
тюрк. шиш, сис
IV
1. аат.
1. Киһи, харамай, көтөр аһы буһарар уорганнара баар миэстэтэ. ☉ Живот (человека); брюхо (животного)
Хабырынар Хабырыыс искэ саайар, Сэпсики саҥата мөлтүүр, онтон умсары түһэр. Күндэ
Эһэ иһин быһан халыҥ хаһаны тыырдылар, бысталаан ылан үөлүтүлээн кэбистилэр. Эрилик Эристиин
Истэрэ бэрэмэдэй курдук буолуор дылы, күөх отунан үчүгэйдик аһаппыттар [көлөлөрүн]. Дьүөгэ Ааныстыырап
Ыстанан кэбистэ. Сатабыла суохтук ууга иһинэн күр гына түстэ. И. Данилов
2. Сүөһү, кыыл иһинээҕи уорганнара. ☉ Внутренности животных, зверей, потроха
Даайа, ынаҕын иһин ыраастыы олорон: «Сарсын төһө эрэ дьахтар кэлэн, сыа сиэппэтэ дии-дии, кыыһыраллар, хоргуталлар», - дии саныыр. А. Софронов
Силтэһин Күөнчэттэн туораан, оҕус иһин ырыппыт сирдэрин диэки тумна хаамта. Күннүк Уурастыырап
Эһэни өлөрөөт, быарын, бүөрүн, тыҥатын, иһин сыатын, сиһин үөһүн кырбаан курум буһарыллар. И. Гоголев
Астан идэһэ ынах иһигэр тиийэ, иһиттэн эргэ сылабаарыттан лэппиэскэ оҥорор улахан хобордооҕор тиийэ - симиллэ-симиллэ сүөкэнэ, хат угулла сатаата. Н. Заболоцкай
3. Туох эмэ таһыттан көстүбэт өттө. ☉ Внутренняя сторона чего-л.; изнанка
Инчэйбит үтүлүгүн иһин тиэрэн таһааран күн уотугар куурда уурда.  Бу саҥа каркаснай дьиэ, тас өттө буор сыбахтаах, иһэ фанера, кырааска - куорат дьиэтиттэн атына суох. Н. Габышев
Ийэм кэнники имитэн [куобах тириитин] бэйэтигэр култуук, миэхэ болтуо иһэ тикпитэ. «ХС»
△ Туох эмэ көҥдөйө. ☉ Пространство внутри чего-л., внутренность
Арҕах иһэ кураанах буолан биэрдэ. Кабина иһэ сыпсылаас.  Дьиэ иһэ иччитэхсийэн хаалбыт, күөрэ-лаҥкы буолбут. Амма Аччыгыйа
4. көсп. Дууһа, ис дууһа. ☉ Душа; нутро
«Таҥара суругар Евангелиеҕа да баар: "Тугу да биэрбитиҥ таҥараҕа тиийэр, бары сиэртибэни барытын ылар", - диэн, ону эн, быһыыта, билбэккин эбит, Көстөкүүн!» - диир баачыка, иһин иһигэр кыыһыра-кыыһыра. А. Софронов
Оччотооҕу биһиги сааспытыгар: «Эн кыыһы таптыы илигиҥ буолуо», - диир искэ улахан өһүргэстээх буолара. Амма Аччыгыйа
«Хаачыстыбалаахтык үлэлиир санааҕа чугаһаан эрдэҕэ ини», - дии санаата Ананий иһигэр. М. Доҕордуурап
Соторутааҕыта диэри «мин даҕаны хаһан эрэ итинник ыал буолуом» диэн иһигэр сырдык эрэл санаа баара. С. Никифоров
2. даҕ. суолт.
1. Бэйэ диэки өттүнээҕи. ☉ Находящийся внутри чего-л., внутренний
Ити кэнниттэн Илин иэйэхситтээх халлаан Ис эҥийэтиттэн Итии салгын билиннэ. Өксөкүлээх Өлөксөй
Сибилигин кини хайыһардарын төбөлөрүн үмүрүччү тутан, ис кырыыларынан өчөһүннэри үктэнэн, таҥнары тарыырдаан түһүөҕэ. Амма Аччыгыйа
Сонун ис сиэбиттэн ыраас былааты сулбу тардан ылан, сүүһүгэр бычыгыраан тахсыбыт көлөһүнүн сотунна. П. Филиппов
2. Көстүбэт өттүнээҕи. ☉ Скрытый, невидимый
Ойон туран, ис баатата орҕостон, сорох сиринэн салыбырыы сылдьар бытырыыстаах сонун кэттэ. Эрилик Эристиин
Ол ыт эһэни кытта охсуһан, агдатын этин ис ньапчыта көстө сылдьар гына тоҕо дайбаппыт. Р. Кулаковскай
3. Туох эмэ кэнниттэн кэлэр. ☉ Следующий за чем-л.
Кини, түннүгүн ис сабыы хаптаһынын халбарыччы анньан, ыйдаҥа сырдыгар олорон суруйан баарта. Суорун Омоллоон
Куукуна иһигэр ким да суох, ис хоско итирик саҥата иһиллэр... Н. Павлов
4. Судаарыстыбаҕа, ханнык эмэ тэрилтэҕэ, эйгэҕэ тус бэйэлэригэр сыһыаннаах. ☉ Относящийся к жизни внутри государства, организации, внутренний
Ол да буоллар бөлөхпүт ис мөккүөртэн, хайдыһыыттан үс төгүл алдьана-тохто сылдьыбыта. П. Ойуунускай
Дьоҥҥо дойду ис уонна тас олоҕун туһунан кэрэхсэтэр курдук кэпсэниллиэхтээх этэ. И. Данилов
Онтон кэлэн Сэбиэскэй Сойуус ис олоҕуттан ыйыппыттарыгар, улаханнык бүдүрүйтэлээтэ. ФММ ДьКС
5. көсп. Суолтатын, дьиҥин биэрэр, арыйар. ☉ Представляющий сущность, основу чего-л., внутренний
Таптал ис кистэлин Бары эппэттэр. Тыл симик киистэтин Ситэн тиспэттэр. Күннүк Уурастыырап
«А...а... Аччык буолан сиэри», - диэн Абдуркулла куттанан тардыалатан үс тылынан дьыала ис сэкириэтин түөрэ тэбээн биэрдэ. Эрилик Эристиин
♦ Айаҕын иһигэр көр айах I
Баһын иһэ бап-баллыгырас көр бас II. Улахана - Хадаар Уйбаан - Баһын иһэ барыта …… Баллыгырас цитата. Күннүк Уурастыырап
Иин <иһин> курдук хараҥа көр иин II. Сэмэн ону [ааспыт олоҕун] иин иһин курдук хараҥа дииринэн, Мөрүөн бэйэтэ да санаан көрдөҕүнэ оннук. Д. Таас
Илиитин иһигэр киирдэ, (киллэрдэ) көр илиитин иһигэр баар (илиитигэр киирдэ). Хаһан эрэ тыа баайа, уу, сир баайа - барыта киһи илиитин иһигэр киириэҕэ. Амма Аччыгыйа
Мин туох үчүгэйдээҕим, куһаҕаннааҕым барыта эн илииҥ иһигэр, истиҥ доҕоччугуом! С. Ефремов
Ити кини оҕо эрдэҕиттэн өстөөҕө. Онон билигин илиитин иһигэр киллэрэн баран, хайдах баҕарар гынарыгар көҥүллээх этэ. Д. Таас. Ис буолбат - туохха да санаатын таптарбат, туохха да сөп буолбат, санаата туолбат. ☉ Всегда всем недоволен, его ничем не удовлетворить
- Скворцову... Онус балаататтан... Син биир ис буолуо суох диэн ыҥыртардылар быһыылаах, сотору Скворцов акыҥнаан кэлэн илиитин-атаҕын хомуна тардан олордо. Софр. Данилов
Балаайа, туохха да ис буолбакка, биир кэм ньырылыы сылдьар алтасэттэ ыйдаах оҕотугар, сотору-сотору былаатын муннугунан муннун соттон ыла-ыла, хапсыйан хаалбыт эмиийин соппойбохтотто. «ХС»
Ис дууһатыгар тиийэ көр дууһа. Ис дууһатыгар тиийэ долгуйда. НАГ ЯРФС I. Ис дууһатын тоҕо тэбиир - туох баар ис санаатын барытын аһаҕастык кэпсээн биэрэр. ☉ соотв. изливать душу кому-л.
Саҥа олох үлэһит дьоно бэйэлэрин мунньахтарыгар өйдөрө-санаалара өһүллэн туран ис дууһаларын тоҕо тэбииллэр. У. Нуолур
Ис дууһатыттан көр дууһа. Туох ханнык иннинэ иһээччи киһи арыгылыыр сүрүн биричиинэтин, кини хараахтарын, психологиятын үчүгэйдик билиэххэ, кини эйигин кытта ис дууһатыттан кэпсэтэрин, санаатын атастаһарын ситиһиэххэ баар. ПДИ КК
Денисов хос иһигэр төттөрү-таары хаампахтыы сырытта: кини ис дууһатыттан олус долгуйдаҕына, ити курдук буолар этэ. Л. Толстой (тылб.)
Предприятиеҕа наука, тиэхиникэ сайдарын иһин дириэктэр уонна биирдии оробуочай - ис дууһатыттан ыалдьыах тустаах. Л. Брежнев (тылб.). Ис иһигэр киирдэххэ (иһигэр киирдэххэ, ис искэ киирдэххэ, ис искэ) - үчүгэйдик өйдөөн көрдөххө. ☉ В сущности, по существу
Холкуос олоҕо, биһиги олохпут, таһыттан эрэ көрдөххө судургу, чуҥкук. Оттон билэн-көрөн истэххэ, иһигэр киирдэххэ, араас киирсии, охсуһуу үгүс эбит. Далан
Ийэм эрэйдээх, аһынабын ээ... Таах хаалларыахха дуу? Хайа, искэ киирдэххэ, кыра да суол буоллаҕа дии. Ол кэриэтин иккиһигэр, үсүһүгэр, - диэх курдук санаталаата. Суорун Омоллоон
Олох, ис иһигэр киирдэххэ, олус уустук, мындыр, табаарыс Кокоринов. А. Федоров. Ыраахтааҕы тус олоҕор үчүгэйдик олорор буолан баран, ис искэ киирдэххэ, иирбэ-таарба ханна барыай. М. Доҕордуурап
Кинилэр ис искэ эмиэ улахан кыһалҕалаахтар, эмиэ тойонноохтор, хотуннаахтар. Эрилик Эристиин. Ис иһиттэн - 1) айылҕаттан айдарыытыттан, төрүт. ☉ По природе, по натуре
Ис иһиттэн куһаҕан майгылаах киһи. ПЭК СЯЯ
Бэйэлэрэ да ис иһиттэн ыраас, үчүгэй оҕолор. Д. Таас
Кини ис иһиттэн көрдөөх-нардаах, сүүрбэ биэстээх-алталаах эдэр киһи этэ. «ХС»; 2) курдаттыы тартаран, этэ-хаана баҕаран. ☉ От души (радоваться); до глубины души (возмущаться)
Ис испиттэн кыһыйан, абаран тураммын: «Кус сүрэх, киэр буол, икки харахпар көстүмэ!» - диэн хаһыытаатым. И. Никифоров
Чэбдик, сөрүүн салгыны дуоһуйуохха диэри эҕирийбэхтээн ыллаххына ис искиттэн үөрүөх-көтүөх санаа кэлэр. «ХС». Ис иччитэ кэпс. - наһаа улахан истээх оҕо, иһэ эрэ ордук бэлиэ буолан көстөр оҕо (ыалдьан, хол., рахиттаан). ☉ О ребенке с чрезмерно вздутым животом (напр., вследствие рахита)
Улаатарын саҕана Уй курдук оһоҕостонно, Ис иччитэ бэйэлэннэ, эмэгэт курдук сэрбэкэчийдэ. Өксөкүлээх Өлөксөй
Оҕолорум сордоохтор Эриллэ хаппыт илиилэнэн, Хатылла хаппыт атахтанан, Ис иччитэ бэйэлэнэн Бобулла буомуран хаалыах Сорукайдарын даа! Өксөкүлээх Өлөксөй. Тэҥн. уй курдук истээх. Ис киирбэх - киһиэхэ сөбүлэтэр, таптатар. ☉ Располагающий к себе, симпатичный, приятный (человек)
«Тутта-хапта да сылдьара номоҕон, ис киирбэх этэ», - диэн, Оксананы иһигэр улаханнык сөпсүү санаабыта. Суорун Омоллоон
Ити атын уолаттар курдук мэнээк дьалбаа буолбатах. Кини миэхэ атыттардааҕар ордук ис киирбэх. С. Ефремов
Кыыс хара хараҕар ис киирбэх эйэҕэс мичээр оонньуу сылдьааччы. М. Доҕордуурап. Ис киирбэхтик - киһи сөбүлүүр гына, сүрдээх үчүгэйдик. ☉ Очень мило, душевно, очаровательно, со вкусом
Сорох киһи кырдьан да баран тупсар курдук, итинник ис киирбэхтик мичээрдиир буолааччы. Н. Габышев
Ааһан иһэр дьон диэки ис киирбэхтик көрөн ылаат, кыыс үлэлээбитин кубулуппата. Д. Таас
Ис киирбэхтик таҥнар, дьахтардыы үчүгэй быһыылаах-таһаалаах, бэйэтин көрүнэр буолан, киһи хараҕар быраҕыллара. Г. Угаров
Олус эйэҕэстик, ис киирбэхтик кэпсэтэрэ. И. Данилов. Искэр киир - наһаалаа, сиэри таһынан бар, олустаа. ☉ Переусердствовать, перейти границу, хватить через край
Эн, Көкөт, олус искэр киирэн кэбилэнэн эрэҕин, онтукаҕыттан үөрэҕин дуу, курутуйаҕын дуу? Эрилик Эристиин. Ис миинэ киһи - эйэҕэс, киһини умсугутар, үчүгэй киһи. ☉ Приятный, славный, обаятельный человек. Ылбаҕайа, киһиэхэ сыһыана үчүгэйэ - чахчы ис миинэ киһи. Ис санааттан - истиҥник баҕаран, дьиҥ сорунан. ☉ Совершенно искренне
Эһиги бары, бу саҥа үлэлии кэлбит оҕолортон уратылар, үлэни-хамнаһы билбэт дьон буолбатаххыт. Билэҕит. Ол гынан баран ис санааттан, сүрэхтэн-быартан кыһаллыы тиийбэт диэххэ дуу... С. Никифоров
Ваня [Маайыс илиитин ылан имэрийэр уонна сүрдээх ис санаатыттан:] Маайыс, эн миигин бырастыы гын. С. Ефремов. Ис сүрэҕин тэбиир - туох баар ис санаатын бүтүннүүтүн тоҕо кэпсээн биэрэр. ☉ соотв. выкладывать всю душу кому-л.
Үөрэҕэ суох саха уоһа өһүллэн кэпсээнэ киирдэр эрэ кинини туох даҕаны тохтоппот, бии мааҕын бэйэлээх сэмэй, чиҥ , сэрэхтээх, ньуолбар бэйэтэ ис сүрэҕин биирдэ тэбиир үгэстээх. Амма Аччыгыйа. Ис сүрэхтэн - ыраас санаанан, дьиҥ кырдьыгынан. ☉ Чистосердечно, искренне, всем сердцем
«Эчикийэ даа!» - аймана түһэр Марыына уонна, айыытахарата суох тыа мааны кыылын ис сүрэҕиттэн аһынан, уулаары турар убаһа хараҕын курдугунан унаарыччы көрүтэлээн ылар. Н. Заболоцкай
Саха тыаны ис сүрэҕиттэн таптыыр, харыстыыр уонна кимнээҕэр да ордук иҥэн-тоҥон билэр, үөрэтэр. И. Данилов
Тамара Ниловна соҕотох уолун киһи оҥорор туһугар, кырдьык ис сүрэҕиттэн баҕарара да, ону сатаабатаҕа. П. Аввакумов. Ис сүрэххэр ылын - туохха эмэ улахан суолта биэрэн, бэйэҕэр наһаа чугастык, истиҥник ылын. ☉ Принимать близко к сердцу что-л. Дружина дьылҕатын ис сүрэххэр ылынарыҥ иһин - баһыыба. Софр. Данилов. Ис хааныттан - төрүт, төрүт айылҕатынан. ☉ По природе, по натуре, всем нутром
Урут даҕаны илэй-балай тыллаах-өстөөх Ылдьаананы ис хааныттан сөбүлээбэт этэ. А. Сыромятникова
Иһигэр ас киирбэт көр айах I. «Дьэ, бэрт да өлүү, доҕор», - дии-дии, Натаа иэмэ-дуома аһаабыта буолла, иһигэр ас да киирбэтэ быһыылаах, онтон туох да саҥата суох орон-оронноругар баран сыттылар. Суорун Омоллоон
Ньукуус бэлэм чэйи сылытан аһаабыта да, иһигэр ас киирбэтэ, тиэтэйэ-саарайа хомуна айаныгар турунна. НС ОК
Силип, иһигэр ас кыайан киирбэт буолан, биир чааскыны эрэ испитэ уонна саҥата суох тахсан барбыта. «ХС». Иһигэр буһарар - санаатын таһыгар таһаарбакка толкуйдуур, илдьиритэр. ☉ Думать про себя; вынашивать (напр., какой-л. замысел)
«Мин испэр буһарарым ыал олоҕор хайдах эргийэн-туолуйан тиийиэй?» - дии саныыра. У. Нуолур
Ол ааҕыыларбыт түмүгэр тугу санаабыппытын - бэйэбитигэр илдьэ, испитигэр эрэ буһара сылдьымыаҕыҥ. «ХС». Иһигэр былас (икки) муостаах киирбит - туохтан эрэ улаханнык уордайбыт, кыыһырбыт. ☉ Разгневаться, приходить в ярость, выходить из себя
Сөбө доҕор, киһим иһигэр дьэ былас муостаах киирдэ дии, быһыыта. Суорун Омоллоон
«Бэйи, оргууй ыххайыый киһини, - Аргыныап кэргэнэ быһа түһэр. - Искэр туох былас муостаах киирдэ, наллаан кэпсэтиэххин». У. Нуолур
Бырыскаал аан хоско төттөрү - таары хааман татыаланар тыаһа иһилиннэ. Иһигэр икки муостаах киирэн эрэр буоллаҕына, ити курдук тилэҕэ тыаһааччы. «ХС». Иһигэр киллэрбэт - оччо сөбүлээбэт. ☉ Не нравится, не по душе кому-л. кто-что-л.; не воспринимать кого-что-л.
Уля кыраһыабай. Ол гынан баран, майгыта куһаҕан буолан, биһиги испитигэр аанньа киллэрбэппит. Н. Якутскай
Павлов ол эмиэ туох соруктаах кэлэр буоллаҕай?! Мин кинини хайдах эрэ испэр киллэрбэппин. С. Никифоров
Ыстапаан бу эмээхсини бастаан көрүөҕүттэн иһигэр киллэрбэтэ. «ХС». Иһигэр киллэрдэ - муокастанна, сатаммата (былыргы саха өйдөбүлүнэн ким-туох эмэ иһигэр абааһы киирдэҕинэ ыалдьар, алдьанар, барыта бары сатаммат буолар). ☉ Не стало получаться, начались неприятности (по якутскому народному поверью, если в кого-что-л. вселился злой дух, то у него начинаются неприятности - букв. в живот свой впустил злого духа)
«Бэйи, тохтот. Бу сэппит эмиэ иһигэр киллэрдэ», - диэтэ Хаампый. Суорун Омоллоон
Самаан сайыны аҕалаары саас барахсан, кийиит курдук көрсүөтүк, күтүөт курдук сымааннык налыйан, үс күннээх улахан ириэһин буолла. Онтон эмискэ иһигэр киллэрэн, тус арҕааттан тыалыран аныһыйан, хатаан чыҥкынатта. М. Доҕордуурап. Иһигэр кутуйах хаамар - туохтан эмэ улаханнык дьиксинэр, мунчаарар. ☉ Тревожиться, бояться, опасаться, беспокоиться
Бука, иэстэбиллээх суолу оҥордоҕум буолуо, сүгүн олордоллоро биллибэт диэн, Силтэһиҥҥэ иһигэр кутуйах хаамара. Күннүк Уурастыырап
Бардасов бюроҕа киириитигэр тас эрэ көстүүтэ туохха да кыһамматах, кумаардаабатах курдук буолан баран, иһигэр, дьиҥинэн, кутуйах хаамара. В. Яковлев. Иһигэр оҕустарбыт кэпс. - ыарыыта иһигэр киирбит, иһигэр биллибит. ☉ Получать осложнение (напр., после простудного заболевания - букв. получил удар в живот)
Василий быраата былырыын бытарҕан тымныыга уота, өйүөтэ суох сылдьан саахалланан хонон, чуут аҕай өлбөккө, тымныйан иһигэр оҕустарбыта. «ХС». Иһигэр туох киирдэ - чуумпутук, холкутук сылдьан эмискэ тымтан, кыыһыран, илгиэлэнэн кэлэр киһини этэллэр. ☉ соотв. какая муха укусила кого-л. (напр., о человеке, внезапно, совершенно неоправданно впавшем в ярость)
Ити эмээхсин иһигэр туох киирбитэ буолуой, ээ? С. Ефремов
- Хайа, доҕоор, ити чиччиктэр истэригэр туох киирдэ? Хайыыбыт, доҕоор? - Хайыаххыный? Бардахтара дии, хоҥ мэйиилэр. Р. Кулаковскай. Иһигэр туппат - 1) истибитин, билбитин-көрбүтүн кистээбэт, кэпсээн биллэрэн кэбиһэр. ☉ Ничего не держать в секрете, не уметь хранить тайну, все выбалтывать
Соччо түөһэйэ иликпит, истибиппитин испитигэр тутар инибит. Болот Боотур
«Лэһээнньик Уйбаан истибитин иһигэр туппат, алдьаммыт куйуур эбээт. Билигин сиргэ-дойдуга бүтүннүүтүгэр тарҕатара буолуо», - диэтэ, Анды Дайыыла. М. Доҕордуурап; 2) долгуйбутун, үөрбүтүн-кыыһырбытын кыайан туттуммакка биллэрэн кэбиһэр (хол., кытаран, кубарыйан). ☉ Обнаруживать свое внутреннее состояние, не уметь скрывать свои чувства, выдать себя
Саабын оҕонньор санаата көтөҕүллүбүтүн кыайан иһигэр туппата. «ХС». Иһин булуммут - аһыыр аһын булуммут; топпут (үксүгэр сүөһү туһунан, киһиэхэ сыһыаннаах буоллаҕына элэк дэгэттэнэр). ☉ Обнаружить какую-л. еду, найти чем поживиться, наесться, решить проблему с питанием (обычно о скоте, по отношению к человеку имеет ирон. оттенок)
Бу сүөһү күөххэ тиийэн иһин булуммут. Дьэ ол курдук кинилэр истэрин булунан, арыый чэпчээн, сытсымар биллибэтин диэн, хойуу чэй иһэн, наадалаах сирдэригэр хаамса турдахтара. Н. Заболоцкай
Хотуммут иһин булуммут. «ХС». Иһин көппөт кэпс. - киһи астыммат аһынан аһат, иһин толор. ☉ Лишь бы накормить кого-л. (чем попало), лишь бы чуть утолить голод чем-л.
Хараҕым уута куурбакка сылдьан, уон үспүттэн тимир ууһун үөрэнээччитэ буолан, куһуок килиэби булан испин көппөтүнэрим. «ХС». Иһин соспут кур. - улахан истээх дьахтар. ☉ Пузатая, брюхатая (женщина). Иһин тоҥор кэпс. - буорат, өлөр-өһөр. ☉ Губить, сживать со свету кого-л.
Оҕобут, уллуҥах да устата уларыппакка, харыс да халбарыппакка, испитин тоҥороро кэллэ дии. Иккиэммитин хайыыүйэҕэ хаһыаттаабыт дии... Суорун Омоллоон. Иһин түгэҕиттэн - дириҥник, тыастаахтык салгыны эҕирийэн. ☉ Глубоко, с шумом втянув в себя, вдохнув воздух
Онуоха абааһы уола холлоҕос быһаҕаһын саҕа кутаа уотунан өрө уһууран кэбистэ да, иһин түгэҕиттэн үс төгүл мэҥийдэ, үстэ ынчыктаан ыҥыранна да, саҥа саҥара, тыл этэ турар үһү. Саха фольк. Иһин түгэҕиттэн курустук үөһэ тыынан ылара, ким эрэ түбэһэ көрөн сиилиэ диэбиттии сирэйэ кытаран хаалара, мин тугу да билбэтэҕэ буоларым. И. Гоголев
«Дьэ итиннээҕэр буолуоҕу харахтыыр буоллубут быһыылаах!» - Тиит уус ыраахтан, иһин түгэҕиттэн эҥсэн эттэ. А. Сыромятникова. Иһин түгэҕэр - иһиллэр-иһиллибэттик. ☉ Еле слышно (говорить, сказать и т. п. - букв. в глубине живота)
Тылыттан матыан иннинэ эрэ иһин түгэҕэр киҥинийэн: «Бу дьиэҕэ кэлбэтэхпит буоллар...» - диэхтээбитэ. Амма Аччыгыйа
Киһитэ икки хараҕын уутун сотто-сотто, аат эрэ харата, иһин түгэҕэр: «Убайым...»- диэн иһэн эмиэ харан хаалла. П. Филиппов. Иһин харанар - бэйэтэ эрэ тот буоларын көрүнэр, бэйэтигэр эрэ хайдах ас-таҥас булунарын туһунан толкуйдуур. ☉ Заботиться лишь о себе, о собственном животе
Кинилэр бар дьону супту уулаан муспут баайдарын көмүскүүллэр, бэйэлэрин эрэ истэрин хараналлар, иннилэрин көрүнэллэр. Амма Аччыгыйа. Иһин эриэнэ - ким эмэ кубулҕата-дьибилгэтэ, кистэлэҥ санаата. ☉ Скрытая, проявляющаяся в определенных условиях отрицательная черта характера человека
Бииргэ бултуу-алтыы сылдьыбыта даҕаны, кини иһин эриэнин билбэккэ өлөөхтөөтөҕө буолуо. Л. Попов
Иһиҥ эриэнин дьэ биллэрдиҥ. Сибилигин киһини көрсөргөр үрдүбэр түһэн уураабатаҕыҥ эрэ, оттон миигин кэтэхпинэн ыыппыт тэлэгирээмэҥ ис хоһоонун өйдүүгүн дуо, билигин? В. Яковлев
Онтон иһин эриэнин, сигилитин-майгытын билэн истэҕим аайы, улам кэлэйэн, сөпсөөбэт буолан испитим. «ХС». Софр. Данилов романыгар курдук, туох да кири-хоҕу сыһыарыа суох айылаах Кылбанов диэн араспаанньаны биэрэн баран, иһин эриэнин килэтэн таһаардаххына быдан хотоойу, ылыннарыылаах буолуон сөп. ФЕВ УТУ. Иһиттэн саҥата тахсыбат (саҥата иһиттэн тахсыбат) - кыайан саҥарбат, саҥата иһиллибэт (кыбыстан, куттанан эбэтэр сылайан, ыалдьан). ☉ Говорить еле слышно, кое-как, через силу; лишиться дара речи (от стыда, страха и т. п.)
Марба айыытыгар-абатыгар, курутуйуутугар-хомойуутугар сүрэҕин-быарын туох эрэ ыга анньан кэбиспиккэ дылы буолла. Иһиттэн саҥата тахсыбата. Күндэ
Уолчаан тыын киллэрэн, мээнэнэн мэндээриччи көрдө. Саҥата иһиттэн тахсыбат. «ХС». Иһэ адаарыйар - иһэ үллэр. ☉ Пучит, раздуло живот
«Баҕайы, хайа үөдэн буолтуй, доҕоор? Дэлби ону-маны маҕыйан, иһэ адаарыйдаҕа дуу, тугуй?» - дии-дии аанын сэгэтэн баран ытын атаҕынан үтүрүйэн, иһирдьэ анньан кэбистэ. «ХС»
Маҥнай иһэ барбах аҕай адаарыйар. НПИ ССЫа. Иһэ алдьанар (хайдар) суола - адьас сөбүлээбэт, абааһы көрөр суола. ☉ Ненавистный, нелюбимый; выворачивает кого-л. от чего-л. - Оттон буоксаны..
төһө сөбүлүүгүт? - Иһим алдьанар суола. «Өй наадата суох, күүс эрэ баар буоллун», - диэбит тэҥэ. Мин хаһан да көрөөччүм суох. В. Яковлев. Иһэ аһыйар кэпс. - арыгылыыр, итириктиир. ☉ Пьянствовать (букв. живот его становится кислым)
Дьахтарга иирбитиҥ, иһиҥ аһыйбытын эбиитигэр биһигини кырбаталаан таһаараары гынаҕын дуо? НС ОК
Иһэ аһыйдаҕына кэргэттэрин өлөртөөрү хаайар. НС ОК. Иһэ буһар (тымныйар, үллэр) - туохтан эмэ наһаа абарар, кыһыйар, киҥэ холлор. ☉ Испытывать ярость, гнев, все кипит внутри у кого-л. (букв. живот его варится (холодеет, вздувается))
Никешин киниттэн атын үлэһит, инженер биитэр мэхээнньик чорбойдор эрэ, күнүүлээн иһэ тымныйар үгэстээҕэ. Н. Якутскай
[Өрүүскэ:] Мин нэһилиэк бэрэссэдээтэлэ буолбуппун истэ-истэлэр кулаактар истэрэ төһө эрэ үллэр. Күндэ
Оттон кэргэннээх киһи атын дьахтары кытта эйэргэһэрин көрдөҕүнэ, адьаһын иһэ буһара. П. Аввакумов
Иһим буһара диэн баар - били бэйэтин иннигэр бэрэбинэ сытарын көрбөт диэбиккэ дылы, арыгыны уулууругар маастар, ол гынан баран атын дьону кириитикэлиирин, үөрэтэрин көрүөҥ этэ. Кустук. Иһэ истээх - боростуой, судургу буолбатах, уустук, элбэҕи этэр ис хоһоонноох. ☉ Многозначительный, со скрытым глубоким смыслом; не все так просто
Аҥаа Моҥус уонна чыычаах туһунан остуоруйа эмиэ олус кэнэн, судургу курдук, ол эрээри иһэ истээх. И. Гоголев
Ыстатыйа иһэ истээх ыстатыйа. Ылбычча тугу да диэхпин билбэккэ олоробун. С. Никифоров
Бу боппуруоһу онон-манан эргитэн быһаарсан көрбүппүт, иһэ истээх буолан таҕыста. «Кыым»
Иллэрээ сыл диэки мин эмиэ бу эн курдук аан дойдуну үрүҥҥэ уонна кыһылга хайа тыыран өйдүүрүм. Онтукам, дьиҥэр, иһэ истээх эбит. «ХС». Иһэ кэлбит - топпут, тото-хана аһаабыт. ☉ Наесться до отвала (досыта)
Эмээхсин киһи эрэйдээх Этэт үүтүн истэ, Экчэгэр иһэ кэллэ, Энэлгэнэ сэллээтэ. Өксөкүлээх Өлөксөй
Сир көҕөрөн, сүөһү иһэ кэлэр буолан эрэр. ГНС СТСДТ. Иһэ сиһин үөһүгэр сыстыбыт - наһаа аччыктаабыт, иһэ кубус кураанах буолбут. ☉ Сильно проголодаться, иметь совершенно пустой желудок (букв. живот прилип к хребту (спине))
Ол тыас хоту кутуруктарын купчуччу туттан, [бөрөлөр] төбөлөрүн дьүккүтэн, истэрэ систэрин үөһүгэр хам сыстан унньуҥнаһан истилэр. Р. Кулаковскай
Уйбаан, эн даҕаны иһиҥ сиһиҥ үөһүгэр сыһыннаҕына, өссө тугу оҥороруҥ биллибэт. «ХС». Иһэ-таһа биллибэт - киһи кыайан өйдөөбөт, мунаах. ☉ О человеке непонятном, скрытном (соотв. темная лошадка)
Оннооҕуну онно, маннааҕыны манна тиэрдэн бутуйар-таһыйар, сорохтон иэс ылан сиир, сороххо иэс биэрэн салгыыр, иһэ-таһа биллибэт, ойох-уруу диэн суох киһитэ. А. Софронов
Кини миигин таптыыра буолуо дуо? Ити эрээри, иһэ-таһа биллибэт киһи. В. Яковлев
Туох иирбит кыыһый? Хайдах аныаха диэр киниэнэ барыта түөрэҥнэс, түөрэҥэлэс... иһэ-таһа биллибэт... В. Гаврильева. Иһэ тоттор эрэ - тото-хана аһаатар эрэ. ☉ (Есть, кушать) лишь бы набить живот, лишь бы быть сытым (букв. если живот его наедается)
Ол баҕайы куораты кэрэдэктээн салгытан баран, эмиэ сонурҕатан кэллэҕэ. Иһэ тоттор эрэ, сураҕын да истиэҥ суоҕа. М. Доҕордуурап. Иһэ тэстибэтэх киһи кэпс. - өлүөр, арыычча туруктаах, ыарыһах буолбатах, көннөрү доруобай киһи (тугу эмэ кыайаа, оҥороо ини). ☉ Любой нормальный, полноценный человек (не калека, не инвалид)
Иһэ тэстибэтэх киһи итини кыайар ини. Туох алдьархайай, иһэ тэстибэтэх киһи маны көтөҕөр ини!  Күҥҥэ биэс-алта көһү иһэ тэстибэтэх киһи хаамар баҕайыта ини. «ХС». Иһэ уйуоҕунан (уйарынан) - кыаҕа баарынан (аһыыр). ☉ До отвала (наедаться)
Ким кымыһы, суораты иһэ уйуоҕунан аһааччы - ол тигинэс тот сылдьыаҕа. М. Доҕордуурап. Иһэ үлүннэҕинэ - муҥутаатаҕына, саамай улааттаҕына. ☉ Самое большее, не более как
Бу ынахтан иһэ үлүннэҕинэ сэттэ бүүт тахсыаҕа. ГНС СТСДТ. Иһэ хайда сыста - олус кыыһырда, абарда. ☉ Рассердиться не на шутку, быть возмущенным до предела (букв. живот его чуть не лопнул)
[Кирилэ:] Ыа, дьэ, иллэрээ күн Уоһук кыыһа улуус быраабатыгар киирэн, дьэ дьаабыланан ахан сылдьара ээт... Ыа, көрөн баран иһим хайда сыстаҕа, доҕор. Күндэ. Иһэ ыалдьар кэпс. - тугу эмэ төттөрүнү, куһаҕаны, баракааһы оҥорбокко сатаан сылдьыбат киһи туһунан. ☉ О человеке, который не может обходиться без шалостей, дурачеств, проказ (букв. у него живот болит)
Дьиибэлээбэтэҕинэ иһэ ыалдьар. Сымыйалаабатаҕына иһэ ыалдьар.  Ол эрээри төттөрү эппэтэхпинэ иһим ыалдьар курдук. Хайаан да хаархайдастахпына табыллабын. Н. Лугинов
Иһэ ылыаҕынан (ыларынан) - 1) көр иһэ уйуоҕунан (уйарынан). Бэс үөрэтин иһим ыларынан, толору симиммитим. «ХС»; 2) наһаа элбэх, ыга тотуоххунан (ас туһунан). ☉ Обильно, очень много (об еде)
[Лука - кэргэнигэр:] Эн дойдугар таҕыс. Манна [балыыһаҕа] эйигиннээҕэр ыраах ордук көрөллөр. Ас буоллаҕына иһиҥ ыларынан. М. Доҕордуурап. Иһэ эриэн үөн - наһаа куһаҕан, сидьиҥ киһи. ☉ Отвратительный, подлый, пакостный (человек); змея (о женщине)
Иһэ эриэн үөн, таһа таҥара чүмэчитэ (өс ном.). Киһи эриэнэ иһигэр көр киһи. Киһи итэҕэйбэт суола,- диэмэхтээтэ. - Ол эрээри итинник баар буолар. Киһи эриэнэ иһигэр. Н. Габышев
Сыгынньах илиинэн тутума, Кинини, сэгэриэм, эрэнэн. Хаһан да эн умнар буолума: «Дьэ, киһи эриэнэ иһигэр». П. Тулааһынап
Көхсүн иһигэр көр көҕүс II. Инньэ диэн эриэн кыылым этэн баран, көхсүн иһигэр күлэ санаата. П. Ойуунускай
Дьуһуурунай, баллаҕар уоһун сүр киэҥник ырбатан, көхсүн иһигэр күлэн күһүгүрэттэ. Болот Боотур
Сеня таптыыр кыыһын субу көрсөр буолбутуттан санаата көнөн, үөрэн, көхсүн иһигэр ыллаан киҥинэйэр. Н. Якутскай. Күөх ис үөхс. - көлөһүннээн байан, бэлэмҥэ олорооччу; атын киһини көлөһүннээн уойбут-топпут киһи. ☉ Человек, разбогатевший на эксплуатации чужого труда (букв. синее брюхо)
Кыыс эрэйдээх онтон-мантан иҥнэн кырыытынан буола-буола, тэмтэрийэн баттаҕа өрө сэрбэс гына-гына, иһин иһигэр: «Күлүгээн, кулаак... Күөх истэр...» [диэмэхтээтэ]. П. Ойуунускай
Абааһы аһаабыт сириттэн арахсыбат, эн даҕаны, күөх ис, Быыпсай кулуба эмсэхтээбит оҕото, киниттэн арахсыаҥ дуо? С. Ефремов
Санаатын иһинэн көр санаа. Аны биирдэ көрсөн, санаатын иһинэн тугу эмэ этэн, өйдөтөн барбыт киһи астык буолуо этэ. А. Сыромятникова
Сүрэҕин-быарын иһинэн (ортотунан) киирэр көр сүрэх-быар. Дьэ бу тыллар мин сүрэҕим-быарым иһинэн киирдилэр. «ХС»
Сүрэх иһиттэн көр сүрэх. Биһиги үөрүүбүт өртөн күүтүллүбүт үөрүү, кэлиэхтээх, сүрэх иһиттэн ньиргийэн тахсар долгуйуулаах үөрүү. Т. Сметанин. Уй курдук истэн - сыры-сымнаҕас култаҕар истэн (хол., рахиттаан ыалдьыбыт оҕо). ☉ Иметь мягкий вздутый живот (напр., о детях, больных рахитом)
Уй курдук истэнэн, сирэйдэрэ дыгдаччы иһэн, үксүн сыта мээрик буолтара. Кустук. Уй курдук истээх - сыры-сымнаҕас, култаҕар истээх (үксүгэр оҕо туһунан). ☉ С мягким вздутым животом (обычно о ребенке)
Уй курдук истээх сыгынньах оҕолор оһох кэнниттэн быгыаластылар. М. Доҕордуурап. Тэҥн. ис иччитэ. Уоһун иһигэр - оргууй, нэһиилэ иһиллэр гына (ботугуруур, кэпсэтэр, саҥарар). ☉ Тихо, еле слышно, шепотом, про себя (напр., говорить, читать)
Баай байанайым Барҕа баайыттан Быраҕан биэрдэҕинэ, Арыы тыам аһыырга анаатаҕына, - диэн Уоһун иһигэр Ботурботур ботугураата. А. Софронов
Хата, көхсүм арыый кэҥээбиккэ дылы буолбут дии, үөдэн оҕолор, аны кэлэн тугу эмиэ... - оҕонньор уоһун иһигэр бэйэтин сэмэлэнэн барда. А. Сыромятникова
Уоһун иһигэр киҥинэйэн ыллыыр. Г. Колесов
<Иһэ> үөн хаата көр үөн. Билигин биһиги бөлөнөхпүтүгэр уойан, маска эрэ ыттыбакка сылдьара буолуо... Хайа, таһа ньимийбитин иһин, иһэ үөн хаата буолуо. П. Ойуунускай
Хол иһинэн көр хол. Сүөһүтүн былаана да оннук олус киэптээһиннээх буолбатах, хол иһинэн диэххэ наада. «Кыым»
Ытыһын иһигэр баар көр ытыс III. Хайа, били сокуон мин ытыһым иһигэр баар диирэ кэм да хаала илик ини? Н. Неустроев
Лоҥкууда инники сайдар кэскилэ биһиги ытыспыт иһигэр баар, - диэтэ Ананий. М. Доҕордуурап
◊ Ис бараан эргэр. - дьиэ-уот ис тэрилэ, ис көстүүтэ бүтүннүүтэ (үксүгэр тард. ф-гар. тут-лар). ☉ Внутренний вид, убранство, обстановка помещения, интерьер (преим. употр. в притяж. ф.)
Дьиэлэр хоруобуйалара ситэн, ис барааннара оҥоһулларын кытта Иван уус, Лука Иванов бэйэлэрин дьиэлэригэр көһөн киирдилэр. М. Доҕордуурап. Оҕотоойоп, хос ис бараанын көрөн соһуйбута кэм да ааспакка, аргыый ыйытта: «Даайа ханнаный?» «ХС»
Дьиэ ис бараана саҥа тутуу матырыйаалларынан аныгылыы көстүүлээх, сиэдэрэй гына оҥоһулунна. «Кыым»
Дыбарыас ис бараана эмиэ ымпыгар-чымпыгар тиийэ толкуйданан таҥыллыбыт. «Кыым». Ис дууһа көр дууһа. Ис дьаҥа - 1) көр ис ыарыыта; 2) эргэр. киһи хааннааҕынан сыптарыйар сыстыганнаах ыарыыта. ☉ Дизентерия (инфекционное заболевание человека)
Бу сыл устатыгар фроҥҥа сытан элбэх тыһыынча киһи ис дьаҥыгар быстыбыттарын этэн баран …… бэйэлэрэ сэрииттэн салпыттарын, дьиэлэрин ахтыбыттарын кэпсиир. Эрилик Эристиин
Эмиэ биир-икки сыл буолаат, икки киһи иккиэн - биирдэрэ куоракка үҥсэ сылдьан ис дьаҥыгар охтон, биирдэрэ дойдутугар атаҕынан баас буолан - өлөн хаалаллар. Бэс Дьарааһын. Ис дьиҥ - 1) туох эмэ саамай сүрүн ис хоһооно, туох эмэ бэйэтигэр эрэ баар дьиҥнээх уратыта (үксүгэр тард. ф-гар тут-лар). ☉ Самое главное и существенное в чем-л., внутреннее содержание, суть (преим. употр. в притяж. ф.)
Таня кинини [Бииктэри] хайаан да ис дьиҥин арыйыахтаах. Л. Попов
Иитиллэр иэстээх диэн этии Ис дьиҥэ итинник эбит дии. С. Данилов
Натуралистар уопсастыба олоҕун ис дьиҥин арыйан көрдөрбөккө эрэ, бу олох биир-биир лоскуйдарын тус-туспа ойутан ылан ойуулуурунан уолдьаһаллар. Эрчимэн; 2) филос. туох эмэ дьайсыытын таска көстөр бэлиэтин дьиҥнээх ис төрдө. ☉ Сущность; содержание
Ис дьиҥ уонна көстүү икки ардыларыгар туораныллыбат быыс суох: көстүү диэн таска көстүбүт ис дьиҥ буолар. ДИМ. Ис дьиҥэ (дьиҥэр) - кырдьыга, чахчыта. ☉ В сущности, на самом деле, в действительности
Суох этэ онуоха, ис дьиҥэ, Муҥнаныы, буор баттыыр куттала. Күннүк Уурастыырап
Хайа уонна, ис дьиҥэ, хайа үлэ чэпчэкиний? С. Федотов
Ис дьиҥэр, АХШ - аан дойдуну бүтүннүүтүн салайарга, баһылыырга өрдөөҕүттэн дьулуһар омсолоох политикаларын салгыы ыыталларын туоһута итиниэхэ буолар. ФММ ДьКС. Искин дэлби (хайа) үктүөм - куттаан, ыххайан, суоһурҕанан этии (хол., буойан, тугу эмэ гыннараары, кырдьыгы этиттэрээри). ☉ Употребляется как угроза: проучу, дам выволочку (если не сделаешь того, что говорю, если не скажешь правду и т. п.)
Чэ эрэ, дэриэтинньик, тыына баҕалаан көр эрэ. Искин дэлби үктээн кэбиһиэм ээ. Эрилик Эристиин. Кини Балатаайы саҕатыттан ылан илгиэлээн, ыган барда: «Нохоо, ороспуой. Ити уол этэрэ кырдьык дуо? Чэ, этэ оҕус! Искин дэлби үктүөм!» Д. Таас
Ороспуонньугу искин хайа үктээн кэбиһиэм. Эрилик Эристиин. Ис кыах - өссө туттулла, туһанылла илик күүс. ☉ Внутренняя возможность; запас силы, ресурс, резерв
Ол саҕана киһиҥ дьин ис кыаҕа кистэнэ сырыттаҕа. Ону учууталларбыт да, биһиги да, бэл, бэйэтэ да билбэт этэ. Н. Лугинов. Күндэйэ отделениетыгар ити көстөн турар итэҕэстэри таһынан арылла илик ис кыахтар төһө элбэх буолуохтарай! «Кыым»
Ис муора көр муора. Тылбаас оригинал ис номоҕун төһө табатык, уус-уран өттүн төһө күүстээхтик биэрбитинэн сыаналаныахтаах. Софр. Данилов
Кэпсэтии бэрт уустук уонна барыларыгар да ыарахан ис номохтооҕо. Л. Попов
Түөрт-биэс чааһы быһа суруллубут сурук ис номоҕо, чочуллан-чочуллан, маннык буолан таҕыста. Дьүөгэ Ааныстыырап
Үөрэхтээхтэр остуоруйалары ис номохторуттан, кинилэр туттар ньымаларыттан көрөн наардыыллар. Саха фольк. Ис өстөөхтөр көр өстөөх. Ис уонна тас өстөөхтөр утарсыыларын кыайбаппыт. СГПТ. Ис санаа - тус бэйэ өйдүү-саныы, буһара сылдьар толкуйа. ☉ Думы, скрытые, тайные мысли
Баһылай маладьыас - кини ис санаатын хаһан да кистээбэт, үчүгэйи-куһаҕаны көрбүтүн батары этэр. П. Ойуунускай
«Дьонно эбии көрдөһүөххэ буоллаҕа дии»,- Иван Николаевич ис санаатын эппитэ. Н. Якутскай
Любам кэлбитин кэннэ иккиэйэҕин утарыта көрсөн олорон, тото-хана аһыы-аһыы, дьиҥ ис санаабытын ирэ-хоро сэһэргэһэн барбыппыт. Кустук. Ис таҥас - сыгынньах эккэ кэтиллэр чараас таҥас. ☉ Нижнее белье
Ис таҥастарын илиилэрин таһынан илгэн кэбистилэр. П. Ойуунускай
Ис таҥаһын куруһубалара барыта долгун үрүҥ күүгэнинии үрэллэҥнэһэн көһүннүлэр. Амма Аччыгыйа
Ийэм эппэтэҕэ да буоллар, ис таҥастары өтүүктээтим. Т. Сметанин. Ис-тас үлэ - быстах, чэпчэки, оҕо-дьахтар кыайар үлэтэ. ☉ Легкая работа, которую обычно выполняют дети, женщины
Эмээхсиним дьиэ ис-тас үлэтин кыайбат буолла, урукку курдук туора киһини дьиэҕэ тутан олорор кыбыстыылаах. Болот Боотур
Уон үстээҕиттэнтүөртээҕиттэн дьиэ ис-тас үлэтин аҕатын кытары тэҥҥэ үлэлэспитэ. «ХС». Ис тиибэ - киһи сүрдээх күүскэ тоҥон-тиритэн ыалдьар сыстыганнаах ис ыарыытын көрүҥэ. ☉ Брюшной тиф
Христофор Кривошапкины ис тиибэ булла. Ф. Софронов. Ис турук - киһи ис доруобуйата. ☉ Внутреннее состояние (психическое и физическое здоровье) человека
Хайа, кырдьаҕаас, ис туругуҥ хайдаҕый?  Арыт тулалыыр эйгэ киһи ис туругар быһаччы сабыдыаллыырга дылы. Н. Лугинов. Ис тэһэҕэс эмп. - тараһа иҥиирэ мөлтөөн, чарааһаан, оһоҕос онон быыһылаан киһи иһин тириитин култаччы үтэн тахсыыта. ☉ Грыжа
Кини убайа ис тэһэҕэс буолбут.  Саллаакка тутуу уурайарын кытта Сыллай иһин тэһэҕэһэ бүөлэнэ охсон, Ньукууһа дьарҕата ааһа охсон хаалбыттар. Амма Аччыгыйа
Эн төрөөбүтүнэн оҕолор кииннэрин быһарга, оҕонньоттор ис тэһэҕэстэрин бүөлүүргэ эрэ бэркин, оттон ньиэрбэ чааһынан, бараан библияны билэрин саҕа билэриҥ буолуо! М. Шолохов (тылб.). Ис түһээн (түһүк, тардыы) эргэр. - олохтоох нэһилиэнньэ бэйэтэ уураахтаан нолуок хомуйуута. ☉ Самообложение налогом (добровольный сбор средств, установленный населением наслега)
Былыр аҕыйах солкуобайы ис түһээҥҥэ уонна ыраахтааҕы суолугар биэрэрбит. Болот Боотур. Истээх таҥас - ичигэс, халыҥ таҥас. ☉ Теплая одежда на подкладке
Кыһын кинилэр илиилэрэ-атахтара, истээх таҥас кэтэннэр, бэрэбинэ саҕа сонуур. Суорун Омоллоон
Күн ыраахтааҕы баар дии-дии дьаһаах харчыны, хараҕа суох дайыымпаны, ис тардыыны, куруусканы биэрэрбит да хагдарыйбыт бэйэбит көҕөрөр, чэлгийэр быһыыта көстүбэтэҕэ. Суорун Омоллоон. Ис үөрэ көр үөрэ. Ис ыарыыта - киһи иһин-үөһүн, оһоҕоһун ыарыыларын уопсай аата. ☉ Общее название болезней желудочно-кишечного тракта (расстройство желудка, дизентерия и т. д.)
Ис ыарыылаахтар барыта кинилэр буолан истилэр. Амма Аччыгыйа. Ис ырааһа - ханнык эмэ тутуу ис көҥдөйүн кээмэйэ (хол., истиэнэттэн истиэнэҕэ диэри эбэтэр муостаттан дьиэ үрдүгэр диэри). ☉ Расстояние внутри какого-л. строения, помещения (напр., от стены до стены или от пола до потолка - в юрте, доме). Бу балаҕан уҥуоҕа ис ырааһа биэстии саһаан, үрдүгэ балаҕантан холобура суох үрдүк дииллэрэ, сиртэн өһүөтүгэр дылы балтараа саһаан. Саха фольк. Ис хоһоон (номох) - 1) туох туһунан этиллэрэ (үксүгэр тард. ф-гар тут-лар). ☉ Основная суть, содержание чего-л. (преим. употр. в притяж. ф.)
Ыстаапка саҥа көстүбүт кумааҕы ис хоһооно нэһилиэккэ тарҕаммыта ырааппыт буолан иһэр. Амма Аччыгыйа
Маны [суругу] биһиги билигин манна аргыый ааҕыаҕыҥ. Онтон эһиги кини ис хоһоонун дьоҥҥутугар баран аргыый кэпсиэхтээххит. Суорун Омоллоон
Олус үчүгэйи күүппүтүттэн эбитэ дуу, Сережа кинигэтин ис хоһоонун астыммата. Н. Лугинов; 2) туох эмэ сүнньэ, кылаабынай тутула. ☉ То, что составляет сущность чего-л.
Үлэ - олох ис хоһооно, Үлэтэ суох - олох суох. С. Данилов. Кини поэт, буолан баран, бөлүһүөктүү дириҥ ис хоһоонноох, бөлүһүөктүү түмүллүүлээх бөдөҥ, сүүнэ хараахтардары, уобарастары айбыт поэт. Суорун Омоллоон. Үрүҥ ис - саха сүөһү иһин үрүҥ искэ уонна хара искэ араарар. Ынах үрүҥ иһигэр киирэллэр: бүөр сыалыын, сүрэх өргүнньэхтиин, сирин таһынааҕы сыа уонна бырта, аманах, өрөһө, үөс тардар; сылгы үрүҥ иһигэр киирэллэр: харта, бырта, бүөр сыалыын, сүрэх өргүнньэхтиин, үөс тардар, өрөһө, үөрүк. ☉ В зависимости от качества и питательности якуты делят внутренности забитой скотины на үрүҥ ис (букв. белые потроха) и хара ис (букв. черные потроха). Үрүҥ ис - наиболее вкусная и питательная часть потрохов. Коровьи белые потроха: почка и жир вокруг нее, сердце и жир вокруг него, жир около вымени и в пахах, вырезка (плотно прилегающее к хребту мясо от почки до диафрагмы). Конские белые потроха: толстая кишка, пах, почка и жир вокруг нее, вырезка, брюшной жир. Хара ис - сүөһү иһин көйгөтүтэр өттүн саха хара ис диир. Ынах хара иһигэр киирэллэр: быар, оһоҕос, харын, быыһас, үрүҥ оһоҕос, соморсо; сылгы хара иһигэр киирэллэр: үөннээх, кутуйалаах, харын, от ис, быар, оһоҕос, синньигэс ис. ☉ Второсортная, менее вкусная часть потрохов. Коровьи черные потроха: печень, кишка, рубец (отдел желудка), ободочная кишка, второй желудок, книжка, тонкая кишка, белая кишка (кишка, обложенная жиром), сычуг. Конские черные потроха: второй желудок-рукав, тонкая кишка, рубец, печень, кишка, требуха (сычуг)
тюрк. ич, иш, ис