ж. разг. иирээн, муҥхаал.

м. муҥхаал киһи.

прил. разг. тэбиэс, муҥхаал.

м. содуомньут, муҥхаал.

сущ
муҥхаал, этиһиик, охсуһуук киһи

м. содуом, муҥхаал, охсуһуулаах айдаан.

киэптээ диэнтэн б
тэҥ. көстүү. Лука …… төттөрүтаары хааман киэптэҥэлиир. Амма Аччыгыйа
Муҥхаал бөҕөнү түһэрэн, Кинилэр диэтэх урдустар Киэптэҥэлии сырыттылар. С. Данилов
— Кэһэй, ол иһин маарыттан наһаа киэптэҥэлээбитиҥ. Н. Лугинов

туохт., кэпс. Содуому, муҥхаалы таһаар, айдаар. ☉ Скандалить, шуметь
«Ээ, бу эрэ дуо? Аҕалыҥ!» — «үөрэхтээх» Кирис суумнаары гынар. Ааттыыллар: истибэт. Д. Таас
Итирик дии. Суумнуур. Түүрэйдиир, ыыстыыр, сынньыталыы сыста. П. Аввакумов
Андреев эһиги дьиэҕитигэр киирэн уһуннук айдаарбыта, суумнаабыта диэн кэпсииллэр дии. М. Попов

1. даҕ.
2. Чэбэрэ суох, кирдээхтик туттар. ☉ Неряшливый, неопрятный, нечистоплотный
   Хотон иһиттэн чанчарык баҕайы эмээхсин дьахтар ойон тахсыбыт. Саха фольк. Дьону сымыйанан балыйар, куруубай, чанчарык дьахтар, дьиҥинэн, дьахтар буолбатах. И. Гоголев
   [Пономарёв] урут сүрэҕэлдьэс, уоруйах, наһаа чанчарык этэ. Н. Заболоцкай
   △ Ырааһа суох, кирдээх. ☉ Неопрятный, неаккуратный, грязный
   Бөһүөлэктэр бэрт чанчарык көрүҥнээхтэр. Софр. Данилов
   Чанчарык остолобуойдарга Сахсырга үөрэ сирилии көтөр. Р. Баҕатаайыскай
   Дайыыкка оһох тутуутун сүрдээх чанчарык үлэ курдук саныыр. В. Титов
3. Сидьиҥ, куһаҕан, сиэргэ баппат (хол., тыл). ☉ Мерзкий, гнусный, скверный (напр., о слове)
   Киһи буурҕаны саамай чанчарык тылынан үөхтэр-үөхпүт. С. Дадаскинов
   Кини ол курдук чанчарык сигилилээх, суобас хаар диэн мэлийбит, билии-көрүү өттүнэн быстар татым. «Сахаада»
4. аат суолт. Кирдээхтик туттар, чэбэрэ суох, ньирээхи киһи. ☉ Неряха, грязнуля, замарашка
   Орой-төбөт мэниктэр, Чанчарыктар, мэлдьэхтэр …… Муҥхаал бары ыҥырыллар Муҥхааллар мунньахтарыгар. С. Данилов
   Марбаала диэн соҕотох эмээхсин бүтүн бөһүөлэккэ чанчарыгынан аатырар. Л. Попов
   ср. тув. чылчырык ‘слякоть, скользкая грязь.’

I
аат. Өрүскэ түһэр үрэх төрдүн хочото; сэппэрээк үүммүт, үксүгэр уулаах, халааннаатаҕына өрүһү кытта силбэһэр сүлбэ, эбэтэр киэҥ аппа. ☉ Заросшее кустарником старое русло реки, соединяющееся с рекой в половодье; долина реки у устья
Уйбааскылаах сыыры таҥнары анньынан, икки от үрэх холбоһон түһэр киэҥ айааныгар соҕотохто элээрдэн киирдилэр. Айаан илиҥҥи өттө түптэлэс буруонан аҥаатта турар. Л. Попов
Хаарбыт бүтүн сыттаҕына, Хара самыыр намылыйда, Эмискэччи айаан, сүүрээн Эҥсэр уунан халыһыйда. А. Бэрияк
Табаҕа диэн баһаатаҕа биллибэт айааны солоон, сирин таҥастаан тыһыынча гектардаах биир кэлимсэ сонуогу оҥордулар. И. Данилов
△ Үрэхтэн ситимнээх тыа, талах быыһыгар сытар, тулата оттоох, манчаарылаах уһун синньигэс уу, көлүйэ. ☉ Длинный водоем в лесу, среди кустарников, заросший травой (связанный с рекой)
Хаҥас өттүлэригэр ыарҕалаах талах быыһыгар кирийэн, тулата саба үүммүт хойуу манчаарылаах айаан өҥө синньээн, Куонаан «Буускабын» өнчөҕүн курдук, кылбайан сытара көстөр. Н. Заболоцкай
Уомул курдук айааннарыгар, Уучах муоһа үрэхтэригэр Уйгулаах уунан халааннатан Уста сыт. Чэчир-68
ср. эвенк. аян ‘виска’
II
аат.
1. Дуорааннаах лаҥкынас хаһыы (оҕус, бургунас туһунан). ☉ Раскатистый, протяжный рев (напр., быка)
Аалыы көмүс муостаах Атыыр кунаным Ала бургунас аймаҕын Аймаан дьалкытан аймаһыппыт Айаан бөҕөнү түһэрбит, Айаатаан лаҥкынаппыт. С. Зверев
Атыыр оҕус айаанын Айаатаата биир муҥхаал, хагдаҥ эһэ часкыырын Часкыытаата биир муҥхаал. С. Данилов
Арыт оҕус буолан Айаан күүһүн тардар. Күннүк Уурастыырап
2. Улахан айдаан-куйдаан. ☉ Большой шум-гам
Бу дойду бары Чыычаахтара мустан, Ала таас хайа Үрүйэлэрэ устан, Үөрүүлээх айаан Үчүгэй дорҕоону, Дохсун самыырдыы, Тоҕо тартылар. С. Данилов
Өлөртөрбөтөх үтүөбүн төлөө диэбит буола-буолаҕын... Сааскар эн иэһиҥ айаана бараммат. Эрилик Эристиин