м. 1. (случай, позорящий кого-л.) айдаан, сааттаах быһылаан; 2. (дебош) айдаан, суун; устроить скандал суунна тарт.

1) шум, крик, гомон, гвалт; дьон айдаана эмискэ ньим барда людской гомон вдруг затих; 2) скандал, дебош; айдааны тардыма не устраивай скандала; 3) суматоха, суета; паника; киэҥ айдаан таҕыста поднялась большая суматоха.

аат.
1. Этиһэн, охсуһан айдааны тардыы. ☉ Скандал, дебош
Бу дьахтары дойдутугар ыыттар сөп буолуо эбит, туох да айдаана, иирээнэ суох. Н. Неустроев
Сөп, эн ол көмүһү ылаҕын, мин бэйэм өлүүбүн эмиэ ылабын, ол кэнниттэн урукку иирээммит хаалар. С. Ефремов
2. Тыл-тылга киирсибэккэ өстөһүү, хабырыйсыы. ☉ Ссора; инцидент, конфликт
Кыраныыссатааҕы иирээн.  Ирак уонна Иран иирээннэрэ. «Кыым». Тэҥн. иирсээн

аат. Туохтан эмэ сылтаан дьону уонна атын малы даҕаны харса суох кырбаан, үлтү сынньан барыы. ☉ Дебош, погром
[Ньукулай:] Эрэн, туох да содуому оҥоруом суоҕа. А. Софронов
Туох содуом тахсыбыта, хайа дьахталлар хапсан, этиһэн барбыттара сарсыардааҥҥы сахсаан, киэһээҥҥи кэпсээн буолла. Болот Боотур
Айдааннаах атах Аргыара арылынна, Сотуһуулаах сутурук Содуома турда. Күннүк Уурастыырап

аат. Сатарыйыы, үрэйсарай буолуу; тыас-уус, айдаан. ☉ Беспорядок, хаос; шум-гам, волнение
Аан дайдылара Атыйах курдук айманна, Ийэ сирдэрэ Иин курдук иҥнэһиннэ, Өлүү дүбдүргэнэ, Өһөгөй сүгүлээнэ Манна буолла. П. Ойуунускай
Аттар бааллан туралларыттан даҕаны, ыраахтан иһиллэр сүгүлээнтэн, айдаантан даҕаны сылыктаан, Захар дьон мустубут дьиэлэригэр көтөн түспүтэ. В. Гаврильева
Ыһыы-хаһыы, ынчыктаһыы-дайбаһыы, ытырсыы-кэбийсии сүдү сүгүлээнэ …… сулустары, ыйдары суулларан түһэрэ сыста. Д. Апросимов
ср. бур. һүгэлсөөн ‘дебош’

1. аат.
2. Охсуһуу-этиһии, айдаан, бурайсыы. ☉ Скандал с шу мом и дракой, дебош
   Буору-сыыһы сиргэйэн, Муҥхаал бөҕөнү түһэрэн, Кинилэр диэтэх урдустар Киэптэҥэлии с ы р ы т т ы л а р. С. Данилов
   [ Аҕалара] үнүрүүҥҥүтээҕэр ордук итирик кэлбитэ. Олус хотторо итирбит буолан, уһун муҥхаалы тардыбатаҕа. Н. Якутскай
3. кэпс. Салгымтыалаахтык туһата суоҕу лэбэйдээн, лахсыйан тахсар киһи. ☉ Болтун, пустомеля
   Муҥхааллары соһу тан Барабаан бөҕө баргыйда, Горна бө ҕө чоргуйда. С. Данилов
   Муҥхааллар мун ньахтарыгар сырыттым. «ХС»
4. даҕ. суолт. Охсуһуулаах-этиһиилээх, айдааннаах. ☉ Скандальный
   Муҥхаал киһи.  Муҥхаал, куһаҕан киһи этэ. Дьахталлары хаадьылыыра, итирик тиирэ. Н. Габышев

аат., кэпс. Туох эмэ улахан сүпсүк, айманыы, айдаан. ☉ Большая суматоха, тревога, беспокойство
Ону кэтэспит курдук, араллаан, моргуор ах баран, дьон тарҕаспытынан бараллар. Күннүк Уурастыырап
«Алексей Спиридонович, бу туох араллаанай?» — Федор Васильевич, ыкса кэлэн намыыннык ыйытта. Софр. Данилов
Ити курдук Дьарааһынап пиэрмэҕэ тиийэн кэлбитэ, доҕоор, араллаан бөҕө турбут. Соһуйан, тиэрэ эрэ кэлэн түспэтэ. «Кыым»
△ Охсуһуулаах, этиһиилээх айдаан. ☉ Скандал, дебош
Бэҕэһээ киэһэ биһиэхэ араллаан бөҕө буолбут. Петя итирэн кэлэн, мин аҕабын уонна Яков Гурьевы тоһоҕонон охсуталаабыт. М. Доҕордуурап
Аҕыйах хонуктааҕыта улахан араллаан тахса сырытта. С. Федотов
[Бааска] биирдэ бэйэтин курдук «бөтөстөргө» түбэһэн, итирэн баран охсуһан, быһахтанан — сааланан, араллаан бөҕөнү тардыбыттар. Н. Кондаков
△ Иирсээн, үҥсүүлээх-харсыылаах айдаан (хол., кэргэнниилэр икки ардыларыгар). ☉ Ссора, раздор (напр., между супругами)
Даайа биһикки араллааммыт туһунан урут кимиэхэ да айахпын ата иликпин. Софр. Данилов
Ол кини ити араллаан туһунан сельсовекка тыллаабыт. М. Шолохов (тылб.)
Күһүн, түмүккэ тиийэн, ким да дэбигис быһаара охсубат айдаана, араллаана тахсар. «ЭК»
монг. алалдаан

аат., кэпс.
1. Туох эмэ сүпсүлгэнэ, өрө-таҥнары ытыллыы. ☉ Беспокойная торопливость в действиях, беготня, суета, суматоха
Саһар, куотар мучумааныгар түһэллэр. Н. Якутскай
Ким барыта өйө-санаата көтөн, тус бэйэтин эрэ иннин хайынар, тус бэйэтэ эрэ тыыннаах хаалар мучумааныгар түстэ. С. Тумат
Кыараҕас соҕус эйгэ иһинэн үҥсүү-харсыы, мучумаан бө ҕө буолар. Ф. Софронов
2. Этиһиилээх-охсуһуулаах улахан айдаан. ☉ Скандал, дебош
Түмээски уҥуоҕун таһыгар Турбут бэрт улахан мучумаан. Баалкынан Лэгиэнтэй баһыгар Оҕуста Сатаайка Арамаан. Эрилик Эристиин. Улуу мучумаан буолла, Остуол, олоппос оҕунна, Уо п п у т э м и э у м улунна, Оҕо, дьахтар сарылаата. А. Б эрияк
3. Өй-санаа толкуй булкуллуута, дууһа эрэйдэниитэ. ☉ Смятение чувств, беспокойство, беспокойные думы
Уйбаачаан төһө да мэлдьэстэр бэйэтин иһигэр улахан санаа мучумааныгар түһэ сылдьар. М. Доҕордуурап
Мин мучумаан бөҕөҕө ылларабын. П. Аввакумов
Бу тухары кимин-тугун кыайан быһаарымына, бэйэм туспар улахан мучумааҥҥа түстүм. «ХС»

аат.
1. Күүгээн, улахан дуорааннаах дорҕооннор холбоспуттара (хол., элбэх киһи күүрээннээх кэпсэтиитэ, араас тыас-уус, сүөһү, көтөрсүүрэр саҥата бииргэ холбоспута). ☉ Шум-гам, громкие нестройные звуки, голоса
Ынахтар маҥыраһыылара уонна ыанньыксыт дьахталлар айдааннара намтаан хаалла. Эрилик Эристиин
Оҕолор ытаһыылара, дьахтар кыланыыта, эр киһи көөҕүнэс куолаһа — киһи дьүүлүн-дьаабытын арааран истибэт айдаана Аласовтаах кулгаахтарыгар саба биэрдэ. Софр. Данилов
2. Улахан моргуор, этиһии; содуом, муҥхаал. ☉ Шумная ссора, ругань; скандал, дебош
Өй мэйдээх тулуйбат айдаана, ыйа-хайа буолла [уолаттар мөккүһүүлэриттэн]. Н. Лугинов
Эн кэллиҥ да наар иирсээн, айдаан төрүттэнэр. Туох аатай, доҕор! Софр. Данилов
3. Олохсуйбут бэрээдэги кэһии, долгуйууну, күүркэйиини, утары турууну үөскэтии; норуот олоҕун долгутар сабыытыйалар. ☉ Беспорядки, волнения, выступления против установленного порядка; события, волнующие народную жизнь
Императорскай университет хаһан да көрбөтөх айдаана буолла. П. Филиппов
Сэрии айдаана тохтоон, Эн кэллиҥ айаас ат сиэлэр, Ойбон алларан, от оттоон, Улааппыт Сахаҥ сиригэр. П. Тулааһынап
Биир киэһэ: «Соҕурууттан икки борохуот иһэр», — диэн дэриэбинэҕэ айдаан, үөмэхтэһии бөҕө буолар. Н. Якутскай
△ Быһылаан, өлүүсүтүү, алдьархай. ☉ Беда, несчастье, событие с тяжелыми последствиями
Айдаан тахсыбыт [эһэ сүөһүлэри тарпыт] сириттэн биэрэк ырааҕа суох этэ. Н. Заболоцкай
Мин — кыргыһыы, айдаан төрүөтэбин, Кинилэргэ ол төрүөт наадалаах, онон эрэн-итэҕэй: Эйигин, дьэллиги, саҥарбат гыныахтара. А. Пушкин (тылб.)
4. Элбэх түбүктээх, сүүрүүлээх-көтүүлээх, кэпсэтиилээх дьыала, оннук дьыаланы оҥорон, дьаһайан түбүгүрүү. ☉ Очень хлопотливое дело; осуществление хлопотливого дела
Ытыы-соҥуу олороллоро уурайан, туой киһилэрин көмөр кыһалҕатын, айдаанын кэпсэтэ олордулар. Эрилик Эристиин
Биһиги да кэммитинэн олоробут, туох да кэлбэтбарбат. Арай күн тура-тура сир үллэһигин айдаана. А. Бэрияк. Үлэни-хамнаһы кыайар буолтум кэннэ холкуос тэриллиитин айдаана буолар. И. Бочкарев
♦ Аҕыс айдаан көр аҕыс. Аҕыс айдаанынан көр аҕыс
◊ Айдааны тарт — иирсээни, этиһиини, элбэх саҥаны-иҥэни, мөккүөрү сүпсүлгэни таһаар. ☉ Производить большой шум, затевать ссору, скандал
Микиитэ балаҕаҥҥа сүүрэн бөтүөхтээн тахсан киэҥ айдааны тарта. Амма Аччыгыйа
[Устудьуоннар] аны ханнык факультет биэчэригэр баралларын быһаарсыы буолла. Ол сырыы аайы эмиэ улахан айдааны тардар. Н. Лугинов
Бостуой да үгүс айдааны тардаҕын. Мин буолларбын биэрэр дойдуларын ылыах этим. М. Доҕордуурап

I
1. даҕ., кэпс. Соҕотох харахтаах, аҥаар хараҕынан эрэ көрөр. ☉ Видящий только одним глазом, слепой на один глаз
Үөнү булбут соххор туруйаҕа дылы (өс ном.). Соххор хараҕын соттуна-соттуна Соҕуруу, илин көрөн соххолдьутта. И. Эртюков
Оҕонньор соххор хараҕынан көтүллэн хаалбыт бэлиэкэтин [курумуутун] кыҥастаһакыҥастаһа, хамсатын оборон соппойор. С. Курилов (тылб.)
2. аат суолт.
1. Аҥаар харахтаах киһи. ☉ Человек, ослепший на один глаз
Соххор кыраҕы диэбиккэ дылы (өс ном.). Бөҕөс бөҕөтө тустубут, Буурдьут буура буурдаабыт, …… Доҕолоҥ даҕаны сүһүөхтэммит, Соххор даҕаны көрөрдөммүт. Эллэй
Ааспыт сэрии бар дьоҥҥо хаалларбыта Соххор ытыыр муҥун, доҕолоҥ сорун. И. Эртюков
2. үөхс. Кыра-хара киһини, кыамматытиийиммэти сэнээн, атаҕастаан үөхсэн ааттыыр тыл. ☉ Несчастный, бедняга, бедолага (выражает высокомерное отношение говорящего к кому-л.). Мин били маннааҕы соххору баттаҕыттан соһон таһаарыам… Н. Якутскай
Соххор уола, иирдэҕэ дии! Болот Боотур
«Соххор, эн баҕас үрбэккэ тур!» — Андыҥ Дайыыла ыххайан дэлби ыстанна. М. Доҕордуурап
♦ Соххор содуома, <балай батаалыйата> буолла — киһи быһааран ылбат охсуһуута, иирээнэ буолла. ☉ Начался скандал с шумом и дракой, большой дебош
Баһа-атаҕа биллибэт Балай бардама, Соххор содуома …… манна буолла. П. Ойуунускай
Охсуһуу улахана …… балай батаалыйата, соххор содуома буола түстэ. ПЭК ОНЛЯ II. Соххор солкуобай — туох да эбиитэ-ордуга суох соҕотох солкуобай, олох дуона суох харчы. ☉ Всего один рубль, ни больше, ни меньше
Биир харчыны биэс гына эргитэн, соххор солкуобайы мөһөөххө кубулутан, аатын билбэт гына хараарчы байбыт Атыыһыт баара үһү. Софр. Данилов
Арыт балай эмэ харчыланан кэлэрэ, сороҕор соххор да солкуобайа суох хаалара. Болот Боотур
Соххор хараҕын уутун, доҕолоҥ сүһүөҕүн уутун мус (обор) көр доҕолоҥ. Дьиэлээх тойонхотун Былыр-былыргыттан сүҥкэн баай дьон сурахтаахтара. Ол соххор хараҕын уутун, Доҕолоҥ сүһүөҕүн уутун муспуттара. Саха фольк. Доҕолоҥ сүһүөҕүн уутун, соххор хараҕын уутун супту оборбут үс киһини ааттаата. Суорун Омоллоон
[Манчаары Бакыыһа кинээскэ:] Эн соххор хараҕын уутун, доҕолоҥ сүһүөҕүн уутун муспуккун уот сиэбитэ дуо? Эрилик Эристиин. Эн соххор, мин соххор — эн да, мин да биирбит (иккиэн туох эмэ бодоҥноох эбэтэр тэҥ буруйдаах дьон этэллэр). ☉ Попрекать друг друга недостатками или проступками, присущими обоим
Ээ, эрэйдээх, били эн соххор, мин соххор диэбиккэ дылы, элэй-балай тыллаһа турума. В. Ойуурускай
ср. монг. сохор ‘слепой’ тат. сукыр, кирг. сокур, чув. суккар, туркм. сокур ‘слепой, слепец’
II
соххор өттө — тугу эмэ гынарга киһи-сүөһү, предмет табыллыбат, түҥнэри өттө (хол., аты, оҕуһу хаҥас өттүнэн миинэллэр, уҥата соххор өттө буолар, оттон ынаҕы уҥа өттүнэн ыыллар, онон хаҥаһа соххор өттө буолар). ☉ Сторона, бок, с которой непривычно, неудобно делать что-л. (напр., правый бок коня — непривычная сторона для оседлания, а левый бок коровы — для дойки)
Айыы киһи атыттан соххор өттүнэн уһулу ыстанан түһэ эккирээтэ. ПЭК ОНЛЯ II
Тойон Дьөллүүт бухатыыры соххор өттүнэн сулбу тардан түһэрдилэр. П. Ядрихинскай
[Хачыгыр бурдук тардар] тааһын соххор өттүнэн эргитэн, дьигиһитэн барда. Эрилик Эристиин
Кучук эһэ соххор өттүн былдьаһа, маһы эргийэ сылдьан, …… хаста да маҕыйа-маҕыйа кэтэҕин уолаҕаһыгар саайар. «ХС»