м. 1. (корона) хоруона (үрдүк чыын эбэтэр аат иҥэрии бэлиэтигэр төбөҕө кэтэрдиллэр күндү киэргэл); 2. церк. мэнньиэс (таҥара дьиэтигэр бэргэһэлэнээччилэр төбөлө-рүгэр ууруллар хоруона); 3. перен. (верх чего--либо) чыпчаал, тиһэх кэрдиис; 4. (ореол) дьиэ, кылдьыы (ыйы, күнү тула кустук түһүүтэ); 5. (в срубе) түһэрии, эргиир (мас тутуу эр-кинигэр биир түһэрии); # идти под венец уст. кэргэн таҕыс, кэргэннэ ыл.

1. даҕ.
2. Сүтэ-сүтэ күөдьүйэр (туох эмэ уота, сырдыга). ☉ Мерцающий, лучистый (свет, сияние)
   Соня эдэригэр, оо, харахтара дьиҥ ыас хара, чох хара этилэр уонна мэлдьи мэник тырым уоттаахтара. Н. Габышев
   Хотугу түүн хараҥа, Арай, дьиэҕэ сырдык, Тырым лаампа сырдыга Тыгар сулус курдук. И. Эртюков
   Сулустар — тырым уоттаах харахтар, Туохтан үөрэн мичилиһэ күллүгүт, Ыһыахха мустубут кыргыттар кэриэтэ Сиэттиһэн дьиэрэҥкэй тэптигит. Чэчир-80
3. Чэчирии тыллыбыт, тыыннаах, кэрэ (от-мас туһунан). ☉ Цветущий, живой, прекрасный (о растительности)
   Күлүмнүүр-мичиҥниир Күндү күөх биэбэкэм Күлүмнүүр-дьиримниир Күөх тырым сибэкким, Долгуйан нусхайар, Долгуна умайар. П. Ойуунускай
   О, күөх тырым симэҕин Эн суолгар тэлгэтэн, Өлбөөрбөт кэрэҕин Сир ийэ чиэстээтэ. Эллэй
   Ол арҕаа аларга тахсаммын Күөх тырым сибэкки үргүөҕүм. Күннүк Уурастыырап
4. аат суолт.
5. Туох эмэ (хол., сулус) сүтэ-сүтэ күөдьүйэр уота, сырдыга. ☉ Мерцающий свет, лучистое сияние (напр., звезды)
   Эҕэрдэлиибит Эйигин Хотугу дойдубут модун хомураҕар Кытыаста ыһыллар күн тырымынан, Муустаах муорабыт кыһыҥҥы кустугунан — Үҥкүүһүт дьүкээбил оонньуур уотунан! П. Тобуруокап
   Халлаан оонньуур кустуга Күлүмүрдүүр тырымын Маннык чуҥкук дойдуга Көрсүөм диэбэт буоларым. А. Абаҕыыныскай
   Ыйтан ылбыт толбонноох эбит, Сулус тырыма диэн киниэхэ тыкпыт, Дьүкээбил уотун төлөнө түспүт, Арылыйар кустук мэнньиэһэ оонньообут. С. Зверев
6. Саҥа тыллыбыт от-мас, айылҕа кэрэтэ. ☉ Прелесть свежей зелени, пробудившейся природы
   Ханнаный кырдалга Сибэкки тырыма? Күннүк Уурастыырап
   Биэрэккэ сардаана тырыма Бэйэбэр, тулабар тохторо. Р. Баҕатаайыскай
   Көмүс, алмаас дойдутун Көрдөөх ыччата буолабыт, Тыыннаах айылҕа тырымар Тыаҕа, хонууга барабыт. С. Тимофеев
   ср. алт., телеут., леб. тыр ‘дрожание’, осм. тырыл ‘дрожащий’

туохт.
1. Ханнык эмэ таҥаһы таҥын. ☉ Надеть какую-л. одежду. Соҥҥун кэт. Сэлээппэтэ кэт. Түүппүлэтэ кэт. Саҥа көстүүмнэ кэт
2. Бэйэҕэр тугу эмэни иилин, баан (хол., симэҕи, наҕарааданы, быалаах дьоҕус малы). ☉ Навешивать на себя что-л. (напр., украшения, награды)
Дьэ бүгүн кэлэн мэтээллэрин, уордьанын тоҕо кэппэтэҕэй диэн Дайыыланы сэмэлии санаата. Софр. Данилов
Чыычаах оҕо сутуругун саҕа тискэҕэр сарыы саппыйаны моонньугар быалаан баран кэтэ сылдьарын устан, Бэдэр Харахха уунна. И. Гоголев
Кырдьаҕас учуутал ачыкытын кэтэр. Н. Якутскай
△ Тугу эмэни иилин (хол., атаххар — хайыһары, хаҥкыны эҥини). ☉ Надевать, нацеплять на себя что-л. (напр., лыжи, коньки)
Никита хотуокка кэлэн хаҥкытын кэттэ. Н. Лугинов
Остоолбоҕо хатаастар тыҥырахтарын кэппитинэн, радиорепродукторы иилиммитинэн Сиэҥкэ ааһар. Амма Аччыгыйа
Бу күөх бэстэр быыстарынан ыччат саас, күн ылаардар эрэ, хайыһар кэтэн, көр-нар, күрэхтэһии буолара. А. Сыромятникова
3. көсп. Олус уһуннук, күнү күннээн сатыы сырыт (хол., тыанан, үксүгэр суола-ииһэ суох сиринэн). ☉ Долго бродить (напр., по лесу, бездорожью)
Нохоо! Бу ханна баран иһэҕин, туох буолан хара тыаны кэттиҥ? Н. Неустроев
Ынахтар ойууру, сыбары кэтэн, мэнээк ыһыллан сордообуттара. П. Аввакумов
Мин дьүөгэ эмээхситтэрим куораты куоратынан, соҕурууну соҕуруунан кэппиттэрэ ыраатта. В. Иванов
4. көсп. Туохха эрэ кэтиллэ түс, иҥнэн хаал. ☉ С силой натыкаться на что-л.; встречать какое-л. препятствие (неожиданно)
Ат муҥунан түһэн суолга киирэн истэҕинэ, сыарҕа олгуобуйатын төрдүнэн төҥүргэскэ кэтэ биэрбитигэр, атах быата быһа ыстанна. Р. Кулаковскай
5. көсп. Уһуктааҕынан-биилээҕинэн кими эмэ ас, анньан өлөр. ☉ Заколоть кого-л. острым холодным оружием
Кыра уол сыһыыны туораан баран, быһаҕынан кэтэн, өлөрөн кэбиспит. Саха ост. I
Кутурук Сэмэн ииппит аҕатын Лөгөнтөйү быһаҕынан кэтэн барбытын туһунан сибигэнэһии, сөҕүү-махтайыы бөҕө буола түспүтэ. Р. Кулаковскай
«Ураа!» — диэн баран өстөөхтөр утары кэтэ турар ыстыыктарыгар уунутары сүүрэр. Эрилик Эристиин
6. көсп. Ханнык эмэ кыһалҕаны, сорумуҥу бэйэҕинэн ылын; сорго-муҥҥа тэбилин. ☉ Принять на себя какое-л. бремя, страдания; подвергаться страданиям, мучениям
[Ньургуһун Ньукулай:] Биһиги тыа хамначчытын иннигэр бу сорумуҥу кэтэр буолбаппыт дуо? Күндэ
Маннык дьон эбэтэр өлөн, эбэтэр кумалаан сорун кэтэллэрэ чахчы этэ. Суорун Омоллоон
Туох да кэскилэ суох суолга, бору-бостуой муҥу-сору кэтэн эрэр эбиппит дии? В. Яковлев
♦ Адаҕатын кэппитинэн төрөөбүт көр адаҕа
Кэбин кэт көр кэп II. [Даайыс:] Мин сордоох эмиэ эн кэпкин кэтэрим чугаһаан сылдьар. А. Софронов
Көр, онно эр бэрдэ: «Эһиги да мин кэппин кэтиэххит!» — диэхтээбит үһү эбээт. Н. Якутскай. Кэппитэ эрэ сэлээппэ (туппута эрэ торуоска) — киһи киэнин апчарыйар идэлээх, иҥсэлээх. ☉ Имеющий обыкновение присваивать чужое, жадный
Туппута эрэ торуоската, Кэппитэ эрэ сэлээппэтэ, Биэрэрин бэскэ ыйаабыт, Уунарын умнан кээспит. Өксөкүлээх Өлөксөй. Кэтэ балык курдук кэтэ турар көр кэтэ I. Тимир тириитин кэппит — киҥэ-наара холлубут (алдьаммыт); киҥэ-наара холлон хаҕыс, тыйыс буолан көрсөр. ☉ Быть в дурном расположении духа; встречать кого-л. грубонеприязненно из-за дурного расположения духа
Тимир тириитин кэтэн, Илгистэ-дьигиһийэ олордоҕуна, Илэ-бодо илиэһэй кыыһа, Ала-бааччы абааһы кыыһа. Өксөкүлээх Өлөксөй
Буурҕа киҥэ-наара холлон уйулаан, Тимир тириитин, дьэ, кэтэн турда, доҕоор! В. Миронов. (Туох эмэ) тириитин кэт — дьүһүн кубулуй, уларый (үксүгэр мөкү, куһаҕан өттүнэн). ☉ Принять вид кого-чего-л., перевоплотиться в кого-что-л., обернуться кемчем-л. (обычно в худшую, дурную сторону — букв. надеть чью-л. шкуру)
Торҕон бөрө тириитин уста охсон баран, албын ыт тириитин кэтэҥҥин, дьадайа оҕустуҥ ини? Амма Аччыгыйа
[Өрүүнэ:] Ээ, дьыллар-күннэр буоланнар ньии, аныгы икки атахтаах сур бөрө тириитин кэппит, сур бөрө хараҕа харахтаммыт. Күндэ
Сарсыҥҥы күн тугунан көрөн тахсара биллибэт. Баҕар кимнээҕэр ордук абааһы тириитин кэтиэ. Н. Заболоцкай
◊ Мэнньиэс кэт — эр-ойох буол, таҥара дьиэтигэр бэргэһэлэн. ☉ Венчаться в церкви
Биир эмэ киһиэхэ, Мэнньиэс кэтэн бэргэһэлэнэн, Бэрт үчүгэйдик олороор. А. Софронов. Хоруона кэт — ыраахтааҕы буол. ☉ Стать царем, королем, императором, короноваться. Бэрт сотору бириэмэнэн Чампарыын Саар өлөн хаалбыт. Хоруонатын уола Доодор кэппит. Саха фольк.
др.-тюрк. кед, тюрк. кет, кэт

аат.
1. Киһи төбөтүгэр (үксүгэр тымныыттан, күн уотуттан о. д. а. харыстанан) кэтэр таҥаһа (араас быһыылаах буолар, араас матырыйаалтан тигиллэр). ☉ Шапка (головной убор). Куобах бэргэһэ. Тугут бэргэһэ. Саһыл бэргэһэ
□ Силип Лааһарап бэйэтинэн уһун таба саҕынньаҕы сайбаччы кэтэн, эргэрбит бэдэр бэргэһэни кыҥначчы уурунан баран, үрдүттэн өҥөйөн турар эбит. Амма Аччыгыйа
Өксүү букатын кыра эрдэҕиттэн истээх таҥаһы тигэргэ үөрүйэх буолан, итии сэлиэччик, үтүлүк, бэргэһэ тигиитин сатыыр ахан дьыалата буолан биэрбитэ. Н. Заболоцкай
2. эргэр. Эр-ойох буолбуту бигэргэтэр христианскай итэҕэл туома (мэнньиэһи кэтэрдии). ☉ Обряд венчания
Аны бэргэһэлээх сокуоннай эрдээхпин. А. Софронов
Киһи бэргэһэлээх ойоҕо буолан бараҥҥын, туора киһини көрдөҕүҥ аайы ытыы-соҥуу сылдьыаҥ дуо? Амма Аччыгыйа
♦ Бэргэһэтэ аһаҕас этэ эргэр. — итэҕэли утары улаханнык этимэ: абааһы кулгааҕа чуор, бэргэһэтин кулгааҕа бааллыбатах (аһаҕас) киһи курдук истэр. ☉ Уши его (черта) шапки подняты (так говорили раньше в качестве предостережения, когда кто-л. высказывался вслух против суеверий). Тиис (аһыы) бэргэһэтэ буол (оҥоһун) — мэлдьи, тохтобула суох мөҕүлүн, үөҕүлүн, хомурулун (киһи туһунан); сиэ, сиэн кэбис (адьырҕа кыыл, абааһы туһунан). ☉ Постоянно ругать, бранить, порицать кого-л.
Биэс тииһим бэргэһэтэ буолар биэбэйиктэрим оҕото биирдэ охсору, биирдэ тэбэри тулуйбат буолан баран тумустара туустаах. П. Ойуунускай
[Кыыллар] арсыын усталаах адьырҕа аһыытын бэргэһэтэ буоллахпыт диэннэр, балай да буоллар утарылаһан өлөөрүлэр ырдьыгынаһа түһээхтииллэр. Д. Апросимов
Бэйэтин даҕаны [Харытыананы] ким сүрэҕэлдьээбэтэх эрэ бука барылара атах тэпсиитэ, илии соттуута, тыл-тиис бэргэһэтэ оҥостоллоро. П. Ойуунускай
◊ Бэргэһэ кулгааҕа (сыҥааҕа) — кыһыҥҥы бэргэһэ ойоҕосторуттан аллара түһэр кулгааҕы, иэдэстэри, сыҥааҕы сабарга аналлаах өттүлэрэ. ☉ Ухо, уши (зимней шапки)
Настя кырса тыһа бэргэһэтин кулгааҕын сэгэтэн иһиллээн көрөр. Н. Якутскай. Бэргэһэ харын — сылгы ханнын салаата. ☉ Часть желудка. Сүөһүлэрин бэргэһэ ханнын быһан ыллылар. Дьабака бэргэһэ — чанчыгын сиигэ уонна оҥуута суох үргүлдьү түһэр кулгаахтаах, үөһээ өттүгэр чопчуурдаах, истэри-тастары тириинэн тигиллэр дьахтар былыргы бэргэһэтэ. ☉ Старинная якутская женская меховая (изнутри и снаружи) шапка с высоким верхом из сукна или другого хорошего материала
Умайар кылааннаах уу буобурата Үрдүк нуоҕай дьабака бэргэһэтин Үстэ сүгүрүйбүтүнэн кэлэн Иннигэр аҕалан иҥиһэхтии ууран кэбистэ. П. Ойуунускай
Дьаагарбах такайбыт, Эриэккэс илии тикпит Хаҥ дьабака бэргэһэ Ханыыланан бүппүтэ үһү, Доҕоттоор!.. С. Зверев. Дьорбуоҥка (дьормуолка) бэргэһэ — силииндирдии быһыылаах таҥаһынан бүрүллүбүт түүлээх бэргэһэ. ☉ Ермолка (мягкая круглая шапочка)
Хара саһыл тыһа оройдоох, уу буобурата тулалаах эр киһи дьорбуоҥка бэргэһэтэ баарын ылан, Дэлиһиэй кэтэн көрдө. Эрилик Эристиин. Чомпой бэргэһэ — үргүлдьү барар кулгаахтаах халпаакка маарынныыр хороҕор оройдоох кыһыҥҥы бэргэһэ. ☉ Высокая зимняя шапка, похожая на чепец, с высокой макушкой и наушниками
Чомпой бэргэһэлээх атах сыгынньах эмээхсин биһиктээх оҕону биэбэйдии барда. Н. Неустроев
Уулаах Уйбаан илдьирийбит эргэ ырбаахытын, дьирим курунан ыга тардыммыт, оройунан тобуллубут чомпой бэргэһэни сүүһүн диэки умса ууруммут. Эрилик Эристиин
[От тиэйээччи] чомпой бэргэһэтин тууна бааммыт, суккун соннооҕун бүүрэ курдаммыт. М. Доҕордуурап