1. көҕүрэт диэнтэн бэй. туһ. Суох, Доропуун оҕонньор сааһын эбиммэт. Үтүө айылаах эбиэн кэриэтэ, хата көҕүрэтиниэ эбит. Н. Заболоцкай
2. харыс т. Тахсан киир, наадаҕын толун. ☉ Испражняться, ходить во двор
   Ыстааҥҥар да көҕүрэттэн эрбэккин дуо? — диэн баран, Петя сибииккэни аһан халыгыратта. М. Доҕордуурап
   Босхоҥоллой Мүлгүн Күрдьүгэр тахсан, Көҕүрэтинэ турда. ТТИГ КХКК

аат., лит., тыл үөр. Предмети, көстүүнү, өҥ-дьүһүн, бэлиэ, хаачыстыба биэрэн, харахтарыыстыкалаан чаҕылхайдык быһаарар тыл. ☉ Образное, художественное определение, эпитет
[Эллэй] эпиитэттэрэ …… хоһоону эрчимнээх, тэттик уонна чаҕылхай оҥороллор. Софр. Данилов. Хотойу маннык эпиитэттэринэн хоһуйаллар: чуучугуруур туус тумус, чаачыгырыыр таас таҥалай, бүрүө харах, бүтэй мүлгүн, төгүрүк түрбүү кынат, атара кутурук, алтан сабарай, ала мондоҕой… КНЗ СПДьНь
Тэнийбит эпиитэттэр, кэрэ мындыр ойуулааһыннар биһиги олоҥхобутугар дэлэйдэр: аҕыс иилээхсаҕалаах, атааннаах-мөҥүөннээх айгырсилик аан ийэ дойду… аламай маҥан күн. СТ С

I
туохт. Туохтан эмэ тардылыктан, хойутаа, бытаар. ☉ Задерживаться, медлить
Мүлгүн Бөҕө утуох киһи буолбатах, дьэ, сааллан-санньылыйан, иһиирдэн-куһуурдан аҕай истэ эбээт! ПЭК ОНЛЯ III
Ити кэнниттэн утаабакка, икки будка тимир оһоҕо тэҥҥэ лиҥкинии умайда. Н. Заболоцкай. Строд этэрээтэ бөҕөргөтүммүт кирбиититтэн тахсан биэриэ суоҕун билэн баран, Пепеляев кыһыллары утаабакка атаакалыырга быһаарыммыта. Ленин с.
ср. тув., алт. уда, с.-юг. ота ‘медлить, запоздать’
II
дьөһ.
1. Кэм сыһыанын көрдөрөн, хайааһын ханнык эмэ кэм бүтээтин кытта тута буоларын бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ Выражая временные отношения, употребляется при обозначении момента времени, сразу после которого совершается действие
Аҕа дойдуну көмүскүүр сэрии бүттэҕин утаа Саха драматическай тыйаатырыгар саҥа салайааччы баар буолла. Софр. Данилов
Таисия Захаровна маҥнай кэллэҕин утаа сахалары дьиктиргии, сөҕө көрөр этэ. Л. Попов
Мичил маҥнай утаа чуҥкуйуох курдуга, онтон үлэҕэ үлүһүйэн, бу сир туспа кэрэтигэр абылатан, үөрэнэн хаалбыта. И. Федосеев
ср. др.-тюрк. уд ‘следовать’

I
тыаһы үт. туохт.
1. Тугу эмэ үрүт-үөһэ түргэн-түргэнник «лоп-лоп» гына охсуолаа, тоҥсуй. ☉ Неоднократно ударять, бить чем-л. по чему-л., производя глухой звук
[Уйбаанчык] абаттан чиҥ-чиҥник тоҥсуйан, муостаҕа күрдьэҕин лобуйар. Эрилик Эристиин
Абааһы уола …… Тоҕус уон бокулуону ууран, Сүүһүнэн лобуйан, Сүһүөҕүнэн сыылан, Мүлгүн араҥаһын анныгар Мүккүйэн тиийэн кэлбит. Т ТИГ КХКК. Ат аргыый лобуйа турда. Н. Некрасов (тылб.)
2. Баһа-баһа сиэ (хойууну). ☉ С удовольствием есть, хлебать кашеобразную пищу, черпая ложкой
Ааныска сурдьа бэс үөрэни мас хамыйаҕынан бэрт минньигэстик сиэн лобуйарын астына, т а птыы көрөн олорон, бу саҥардыы улаатан эрэр кыра киһини ис-иһиттэн аһына саныыр. С. Никифоров. Ср тат. лапылдау ‘шлёпать ногами’
II
лобуй бэйэлээх кэпс. — олус халыҥ, модьу, модороон оҥоһуулаах. ☉ Тяжеловесный, топорной работы, грубого изготовления (о предметах обихода). Холумтан чанчыгар лобуй бэйэлээх эмиэ саха ууһа тардан оҥорбут дьэс чаанньыга харааран турар. Р. К у л а к о вскай; лобуй курдук — суп-суон, кыл гас, модьу. ☉ Короткий, толстый и крепкий
Лобуй курдук халыҥ тас таах …… «Мүлдьү бөҕө» олоҥхо кинигэтэ дьиэҕэ сылдьыбыта ыраатта. Далан
Ата …… лобуй курдук суон атахтарынан аатын эрэ лэппэҥнэтэрэ. В. Яковлев
[ Эһэ оҕото] көп үчүгэй баҕайы түүлээх, лобуй курдук суп-суон атахтардаах. С. Тумат

I
аат.
1. Айах көҥдөйүн үөһээ өттүн этэ. ☉ Нёбо
Сотору кини таҥалайа аҕылыырыттан хардырҕас тыастанна. Т. Сметанин
Сүөһү таҥалайын сиэтэххэ, кэлин таҥалайыҥ иһэр. «Чолбон»
Таҥалай илин өттө кытаанах өҥүргэс, оттон кэлин өттө сымнаҕас буолар. КИИ ОЧСҮөГ
2
таҥалай ойуу диэн курдук. Оһуордаах, таҥалай симэхтээх таҥастара хаамтахтарын, күөгэччи ойдохторун ахсын ордук киэркэйэн, ойуута-оһуора тупсан иһэргэ дылы. Софр. Данилов
Таҥалай тигиилээх туос тууйас, Ленаны таҥнары устан сыый! Таптаабыт дойдуттан туруу ас Эн искэр баранна, бырастыый! Дьуон Дьаҥылы
Унтуу билэтин оҥорууга …… айа ырбата, таҥалай, иилэҕэс ойуулары туттуохха сөп. АЕЕ ӨҮОБ
3. эргэр. Үксүгэр түүлээхтэн тигиллибит, тоһуттаҕас сурааһын оһуордаах, саха дьахтара былыр мааныга кэтэр тас таҥаһа. ☉ Старинная верхняя нарядная одежда якутской женщины, сшитая в основном из мехов с узором в виде зигзага. Былыр саха баай дьахталлара ыҥырыыга, урууга таҥалай кэтэн бараллара
4. көсп. Туох эмэ (хол., тибии, хаар, хайа) кэрдиис-кэрдиис буолбут сирэ. ☉ Ступенчатый вид чего-л. (напр., снежного покрова, горы)
Хаар ытылҕана урукку тыал кэнниттэн тахсыбыт эргэ суолу-ииһи барытын саба тарыйан баран, хаарга эмиэ саҥа таҥалайы таһаарда. Н. Лугинов
Кинилэр иккиэн Илин Таас орто таҥалайыгар тахсан олорбуттара. С. Дадаскинов
Туундара хаар таҥалайдарын Тэхтирдэригэр охсуллар наарта. В. Миронов
♦ Хобуоччу хобордоох, сарыы таҥалай сөбүлээб. — хобу-сиби тарҕатарын сөбүлүүр киһи, хобу-сиби таһааччы. ☉ Любитель наушничать, ябедничать, сплетник (букв. сковорода-ябеда, замшевое нёбо)
[Манчаары:] Сахалар барылара хобуоччу хобордоох, сарыы таҥалай буолбатахтар! И. Гоголев
◊ Кэдьигэ таҥалай эргэр. — баай ыал кыыһа сүктэригэр кэтэр чараас үрүҥ көмүс быластыыҥкалардаах, оҕуруо симэхтэрдээх, сиэдэрэй ойуулаах сиэх быһаҕас сон. ☉ Кафтан невесты, богато украшенный серебряными пластинками и бисером, который надевается при выезде из родительского дома к жениху
[А.Е. Слепцов:] Тойонум кубаны өлөрөн баран: «Төйүҥүнү бултаатым, кэдьигэ таҥалайгын кэт», — диэн ыһыытыыр үһү. Ол аата кийииттээтэхтэрин аата үһү. Багдарыын Сүлбэ. Сарыы таҥалай — сарыыттан тигиллибит таҥалай ойуулаах тас таҥас. ☉ Ровдужное платье с узором, похожим на нёбо. Сиринэн оттуур таҥалай эргэр. — сиэҕэ суох сиргэ тиийэр уһун сон. ☉ Безрукавка длиной до пола. Таҥалай быа (ситии) — туос иһит кылтан оҥоһуллубут курун биир көрүҥэ. ☉ Род волосяного ремня у берестяной посуды
Таҥалай ситиинэн дьапталлыбыт Тороххой кылынан Ураһалыы моойторуктаах, Ытырыылаах сиксиктээх Холлоҕос туом чабычаҕы Тумуллуу ууран кэбистилэр. С. Зверев
Таҥалай былыт — итир былыт диэн курдук (көр былыт). Күһүҥҥү халлааҥҥа тардыллыбыт таҥалай былыттар, үөрбүт харахпар, үрүҥ көмүс симэх буолан көстөллөрүн одуулуу сыттым. Т. Сметанин
Күөх мэндэл халлааҥҥа чараас таҥалай былыттар куба кынатыныы сараадыспыттар. Н. Габышев
Тиһэх сарыалтан таҥалай былыт Собо хатырыгыныы кытарбыт. Д. Васильев
Таҥалай куйах — хатырык куйах диэн курдук (көр куйах). Куйах хас да суоллаах: дуулаҕа бэргэһэ; тиэрбэс иилэҕэс куйах; таҥалай куйах. БСИ ЛНКИСО-1938
Дьапталҕа кэтит тимири таһыйан, түптүр-түптүр курдук оҥорон баран, сарыы дуу, түнэ дуу соҥҥо тикпити таҥалай куйах биитэр хатырык куйах диэн ааттаан кэтэллэрэ үһү. НСА ПШЯП. Таҥалай ойуу — саха оһуорун биир көрүҥэ: муннуктуу тиксиһэр кэрдиис ойуу. ☉ Вид якутского орнамента: узор, похожий на нёбо
Дьэбдьиэ бадаархай сибэкки ойуулаах быыһа ыйаммыта, тиит тастаах бэриинэтэ …… таҥалай ойуулаах суҥ сөрүөтэ — барыта кэтэҕэриин диэкини бүтүннүүтүн дьэргэтэ тупсарда. Болот Боотур
Таҥалай ойуулаах ситии кыыс оҕо аналын алгыыр суолталаах. Күн Дьирибинэ. Таҥалай сиик иис. — ойуудьарҕаа сиигин арааһа: киһи-сүөһү таҥалайын ойуутун үтүктэн анньыы сиик. ☉ Шов гладью, напоминающий рисунок нёба
Тириини тигэргэ иннэлээх сабы тирии ис өттүттэн анньыллар уонна таҥалай сиик таһааран тигэллэр. АБН ЭТМС
Таҥалай (таҥалайдаах) сон — таҥалай I 3 диэн курдук. Таҥалай сон — бу саха дьахтарын ииһин биир чыпчаала. НБФ-МУу СОБ
Людмила Всеволодовна Габышева дьону барытын кэрэхсэппит таҥалай соно М.М. Носов үлэлэриттэн төрүттэнэн оҥоһуллубут эрээри, аныгылыы …… быһыылаах эбит. «Кыым»
Былыргыны эттэххэ, таҥалайдаах сону тигэллэригэр хара, күөх, маҥан эрэ оҕуруолары тутталлар этэ. АЕЕ ӨҮОБ. Таҥалайын таҥсынар (тыаһатар) — тылын таҥалайыгар сыһыаран тыас таһаарар ☉ Щёлкать языком
[Ойуун] эмискэ уу испит сылгылыы дьигиһийбэхтиир, суордуу кыламмахтыыр, хотойдуу таҥалайын таҥсынар. И. Гоголев
Суор таһыгар мэкчиргэ олорон хаан буолбут айаҕын аппаҥнатан иһиирэн сирилэтэрэ, таҥалайын тыаһатара. Т. Сметанин
Ньургун харчыны саҕаат, үөрүүтүттэн таҥалайын таҥсынна. ҮА. Чаачыгырыыр таас таҥалай фольк. — хотойу ойуулаандьүһүннээн этэр эпиитэт. ☉ Эпитет орла (букв. клёкчущее каменное нёбо)
Хотойу маннык эпиитэттэринэн хоһуйаллар: «чуучугуруур туус тумус, чаачыгырыыр таас таҥалай, бүрүө харах, бүтэй мүлгүн, төгүрүк түрбүү кынат, атара кутурук, алтан сабарай». КНЗ СПДьНь
уйг., каракалп. таҥлай, узб. танглай, бур. тангалай
II
аат. Кус көтөн иһэн түһэрбит сымыыта. ☉ Яйцо, оброненное уткой на лету. Ытым таҥалайы булан сиэтэ. Таҥалай илдьи түһэн сытарын көрбүтүм