прил
бүлтэгэр; лоппоҕор; мөтөгөр

Даҕааһын күүһүрдэр эбиискэтэ, мө- диэн саҕаланар олохторго сыстар: мөрү-мөлбөгөр, мөрү-мөтөгөр. ☉ Препозитивная усилительная частица прилагательного, присоединяемая к основам, начинающимся на мө-: мөрү-мөлбөгөр ‘полный-преполный’, мөрү-мөтөгөр ‘выпуклый-превыпуклый’
Мөрү-мөтөгөр түөстээх.  Маҥнай туһахтан мөрү-мөлбөгөр, бүлтэллибит харахтаах кырта маҥан куобаҕы ылан баран, үөрдүм да этэ. И. Федосеев

дьүһ. туохт. Толору эттээх, кэтит мөтөгөр түөстээх киһи суһаллык быһыттаҕастык хамсанара. ☉ Порывисто и быстро двигаться (об атлетически сложённом человеке). Сүүрэн өтөҥкөлөө

туохт.
1. Кэтит мөтөгөр түөстээх буол. ☉ Иметь широкую грудь, быть широкогрудым
Оо, Байбааскы ол өтүөстэнэн иһэр ээ. П. Ойуунускай
Бөҕө Хаппытыанап өрө өтүөстэнэн киирээт да, сыгынньахтанан кэбистэ. «ХС»
2. көсп. Кыайыах-хотуох, кыахтаах курдук көстө сатаа. ☉ Силиться показать свою мнимую мощь
Баһыкка харса суох саҥаран-иҥэрэн өтүөстэнэр. Далан
Ити оҕонньор төһө да өтүөстэннин, билигин быһаарылла охсубат дьыала. А. Сыромятникова
Туохтан хараҕын үүтэ бүөлэнэн маннык өтүөстэнниҥ? Ф. Постников

I
туохт. Түргэнник элэстэнэн сүүр, көт. ☉ Двигаться, перемещаться очень быстро, стремительно
Хайыһар, хайа мөтөгөр түөһүн бүүрүгэр сындыыстанан тиийээт, салгыҥҥа өрө ыстанан унаарытан баран мэлис гынан хаалла. Амма Аччыгыйа
Кумах сыыр үрдүнэн, уу килэгир урсунунан хараҥаччылар сындыыстаналлар. И. Гоголев
Симоннаах дьиэ таһыгар кэлбиттэрэ, уон тоҕус хатыҥнаах чараҥҥа биир кыыс сүүрэн сындыыстана сылдьар эбит. Л. Попов
II
сындыыстаа II диэнтэн бэй., атын
туһ. Ол акылаат (дьиэ акылаата) анна, үрэх кумах түгэҕин аһара түһэн, тоҥ буоругар диэри тобулу хаһыллан, сындыыстанан сытар. Амма Аччыгыйа

аат.
1. эргэр. Былыргы саха сэриигэ эбэтэр булка туттар сэбэ: тимирин уһуна 50-ча см, уга 1,5 м кэриҥэ, өнчөҕө көнө, биитэ мөтөгөр. ☉ Древнее воинское оружие, пальма: длина ножа – около 50 см, древка – около 1,5 м, спинка ножа обычно прямая, лезвие дугообразное
Мэхээлэ Силиби таһырдьа ыҥыран таһааран икки харыстаах сыгынньах батаһы биэрбитэ. Күннүк Уурастыырап. Кини араас суол сэрии кыргыс сэбин: оҕу, үҥүүнү, батаһы сытыылыыр, оҥостор. Саха фольк.
2. көсп. Тугу эмэ кытта охсуһарга күүс-көмө, самнарарга кыах. ☉ Мощная сила в борьбе с кем-чем-л.
П.А. Ойуунускай поэзияны олус таптыыра. Поэзия киниэхэ …… доҕоро, охсуһар батаһа, көтөр кыната этэ. Суорун Омоллоон
Уус-уран мэтириэт сатабыллаах илиигэ киирдэҕинэ, сытыы кылаассабай батас буоларын итэҕэйэбит. ФЕВ УТУ
◊ Баҕа батаһа көр баҕа
Алаас аҥаар өттө – олоччу таҥара кийиитэ сибэкки, аҥаара – сап-саһархай алтан от, уу кытыыта баҕа батаһын сибэккитинэн көҕөрөр. В. Гаврильева
Сииктээх сири батыһа үүммүт баҕа батаһа. «ХС»

I
1. аат. Тиит мас сааһа кэһиллэн кытааппыт, чиҥээбит өттө (иэҕиллибит, этэ араҕастыҥы дьүһүннээх буолар). ☉ Часть лиственницы, затвердевшая, ставшая очень прочной вследствие нарушения годовых колец (бывает искривленной, имеет желтоватый оттенок)
Оһоҕун киил бэрдинэн тиҥинэччи отунна. В. Миронов
Дьиэлээх киһи …… айа чаачара буолар инчэҕэй киили кыһар. И. Никифоров
Киһиргэскэ киил кэбирэх. И. Эртюков
Ханналарый …… Эрилкэй киил курдук Хатан эрбийэ уолаттарыҥ. «Кыым»
2. даҕ. суолт.
1. Киилтэн оҥоһуллубут. ☉ Сделанный из твердой древесины (обычно из лиственницы)
Муостуу килэриспит киил хайыһардарга намчы быһыыны уонна модун тулууру …… иҥэрэн оҥорбуттар. Амма Аччыгыйа
Арыый тэйиччи киил сэргэ дьиппиэрэн турар. Сэмээр Баһылай
2. көсп. Кытаанах, чиҥ, доруобай. ☉ Крепкий, прочный, здоровый
Бачча эдэр, киил киһи, көмөлөһөрүҥ оннугар, күүлэй тэбэ сырыттаҕыҥ. Р. Баҕатаайыскай
Сорох киил тумустаах киргил буолан Төбөлөрүттэн тоҥсуйдун. С. Васильев
♦ Киһи <киэнэ> киилэ көр ки- һи
Биһигиттэн [хайыһардьыттартан] үүнүөҕэ киһи киэнэ киилэ, ньургуна. И. Федосеев
Ол сылдьан эмискэ, сүрдээх эмискэ, киһи киэнэ киилэ, уол оҕо одьунааһа буола оҕустум. С. Федотов
ср. др.-тюрк. кез, кед ‘крепкий, крепко’
II
аат.
1. Сыарҕа, хайыһар, ох саа токуруйар, өрө иэҕиллэн тахсар өттө. ☉ Изогнутая кверху передняя часть саней, лыж
Сириэдийбит-сиппит сир ийэ хотун Хайыһар мас киилин курдук Ханарыйан тахсыытыгар …… үс хатыҥ үүммүт. П. Ойуунускай
Аал Луук Мас Хайыһар мас киилин курдук Ханарыйа үүнэн тахсан Силигилээн-ситэн сириэдийбит эбит. П. Ойуунускай
Сыыр быарыгар сыарҕа биир киилэ көстө сытар. Болот Боотур
2. зоол. Көтөр уонна сорох үүтүнэн иитиллээччи кыыллар түөстэрин уҥуоҕун кырыыта. ☉ Киль (кость на груди птиц и нек-рых млекопитающих)
Илии кынаттаахтар сапсынан көтөллөрө, эмиэ көтөрдөргө курдук, түөс уҥуоҕар киили үөскэппит. ББЕ З
Кини кэтит, мөтөгөр түөстээх, түөһүн уҥуоҕун киилэ көнө, түөһүн быччыҥа сайдыылаах. СИиТ