1. салҕаа диэнтэн хай. аата. Быаны салҕааһын
   □ Наукаҕа учуутал суолун салҕааһын — үөрэнээччи ытык иэһэ. Н. Лугинов
2. Туох эмэ тугунан салҕаммыта, уһунугар эбиитэ. ☉ Надставка, пристройка к чему-л.. Сиэх салҕааһына. Дьиэ салҕааһына
   □ Үрдүк дьиэҕэ кэлин хас да мэҥэһик саҥа салҕааһын тутуллан, уһун субулҕа буолан тахсыбыт. Н. Лугинов
3. Туох эмэ салҕаммыт түмүгэ, сиигэ, холбооһуна. ☉ Узел, шов, соединяющий надставку или пристройку к чему-л.. Дьиэ салҕааһына
   □ Киэҥ түннүктэрдээх икки салҕааһын ампаартан улаханыгар киирдибит. Эрилик Эристиин

аат.
1. Сылабаарга үрүҥ чаанньыгы уурар олох. ☉ Надставка на трубе самовара для заварного чайника, конфорка
Эбэтэ эмээхсин сылабаар хомпуорун туппутунан кыыһыгар утары хаамта. В. Яковлев
Аһыыр хоско сылабаар сырылыыр, хомпуоругар дьиэ халаачыгын сылыта уурбуттар. З. Воскресенская (тылб.)
△ Оһох билиитэтин хайаҕаһын бүөлүүр төгүрүк тимир. ☉ Круглое отверстие на кухонной плите, на которое ставят кастрюли, сковородки, а также кружок, закрывающий это отверстие, конфорка. Оһох уота мөлтөөбүтүн көрөн, хомпуорун арыйан уулаах биэдэрэтин уурда

аат.
1. Туох эмэ үүккэ, хайаҕаска тугу эмэ (быаны, сабы о. д. а.) киллэрэн таһаарар эбии эрийиллэр синньигэс сап эбэтэр биэтилэ. ☉ Короткая надставка или петля, с помощью которой в какое-л. отверстие (напр., в игольное ушко) продевается что-л. (напр., основная нить)
Быарык түөрт төбөлөрө туймуу киирэр биирдии дьөлөҕөстөрдөөхтөр. ЧАИ СБМИ
Боробулуоха аҥаар төбөтүн кылгастык токуруччу тутан баран, ол төбөтүн боробулуоха уһун өттүнэн эрийэн туймуу оҥоруллар. ТСКБ
2. көсп. Туох эмэ үөскүүр төрдө; туох эмэ саҕаланар, холбоһор сирэ. ☉ Основа для возникновения, дальнейшего развития чего-л.; место, где берёт начало или соединяется что-л. с чем-л. [Киргиэлэй — Манчаарыга:] Биир тарбыйахтаах ынахта илдьэ бар
Сүөһүтэ суох киһи туймуу гын. МНН
Тоҕус уон тоҕус үрэх Доҕордоһор туймуутугар, Бухатыыр үөскүөх, Буойун олохсуйуох …… Улуу толооно Олоҕурбута эбитэ үһү... С. Васильев
3. көсп. Туох эмэ (тыл-өс, өй-санаа) түмүллүүтэ. ☉ Основная мысль, идея чего-л. [Хоһоонтон] Дууһаны долгутуох туох баарын, Туох туһун ааптарбыт туойарын, Дойҕоҕун туймуутун булбатым. Күннүк Уурастыырап
Сэрииттэн Ил үөскүүр. Тыгын Дархан ити олоҕун устатыгар өйдөөбүт өйүнсанаатын түмүллэр туймуута. «Чолбон»
М.М. Санников Саҥа Үрэххэ булбут мамона И.Д. Черскэй олоҕун тиһэх чааһыгар тиийэ саныыр санаатын туймуута, дьулуһар дьулуһуута буолбута. ГКН МҮАа
4. көсп. Туох эмэ (хол., олох) саамай быһаарыылаах кэмэ. ☉ Решающий момент в чём-л. (напр., в чьей-л. жизни)
Сомсоон бэйэтин олоҕун туймуутун өссө эдэр сылдьан тоҕус уон сааһынан быһан, быһааран кэбиспитэ. В. Титов
Эдэр поэттар үтүө хоһооннорун, бука, манна [куорат даамбатыгар] айдахтара, …… олох уустук туймуулара даҕаны манна сүөрүлүннэхтэрэ буолуо дии саныыбын мин... «ББ»
ср. сой. түҥгү ‘подвязка’