II несов. кого, разг. (называть на "ты") "ты" диэ, "ты" эрэ диэн кэпеэт (кими эмэ "вы" диир оннугар "ты" диэн).

1) называть, определять масть (скота); сылгыны дьүһүннээ = определить масть лошади; 2) изображать, описывать; айылҕаны дьүһүннээ = описывать природу; дьүһүннээн суруй = дать описание чего-л., описать что-л. письменно.

I 1) называть, произносить имя; аатын ааттаа назови его имя; 2) называть, давать имя; именовать; маны туох диэн ааттыыллар ? как это называется?; оҕоҕутун ким диэн ааттаатыгыт ? какое имя вы дали своему ребёнку?, как вы назвали своего ребёнка?; 3) считать кем-л., каким-л.; кинини күүстээх диэн ааттыыллар его считают сильным.
II 1) успокаивать, утешать (напр. ребёнка); 2) см. ааттас = II.

несов. кого 1. ыҥыр; звать на помощь көмөтө ыҥыр; звать к себе в гости ыалдьыттата ыҥыр; 2. (называть) ааттаа ; как тебя зовут? аатыҥ кимий?; # поминай как звали ааттыын мэлий (суох буол).

туохт.
1. көр акаарытый
2. Акаарыгын диэн, акаарынан хомуруй, акаарынан үөх. ☉ Называть, обзывать кого-л. глупцом, дураком
[Абыланов:] Акаары, акаарылаабыт буола-буола. Киһи аймах саатыан иһин төрөөбүт хара түөкүн. Эрилик Эристиин

с. 1. аат; его имя— Николай кини аата— Николай; 2. (известность, репутация) аат, сурах; учёный с мировым именем аан дойду үрдүнэн биллэр ааттаах учёнай; 3. грам. аат; имя существительное аат тыл; имя прилагательное даҕааһын аат; # во имя дружбы доҕордоһуу туһугар; от имени аатыттан; именем закона сокуои аатынан, сокуонунан; называть вещи своими именами баары баарынан эт.

ж. 1. (предмет обихода) мал, тэрил; дорогая вещь сыаналаах мал; вещи пассажира пассажир мала; 2. вещи мн. (о платье, об одежде, о мебели) мал, таҥас-сап, тээбирин; 3. разг. (произведение науки, искусства) айымньы; удачная вещь писателя суруйааччы табыллыбыт айымньыта; 4. (явление, факт, дело) буолар чахчы, дьыала, суол; вникать в причины вещей буолар чахчылар төрүөт-гэригэр болҕой; 5. филос. вещь; # удивительная вещь! дьиибэ суол!; называть вещи своими именами баары бэйэтин аатынан ааттаа (баары баарынан эт).

туохт.
1. Кими, тугу эмэ аатынан ыҥыр; ким, туох эмэ аатын сирэйинэн ааттаа. ☉ Звать, называть кого-что-л. по имени
Кыбыстыбакка эрэ, эн тугу баары-баарынан ааттыыр-суоллуур сааһыҥ буолла ини. В. Гаврильева
[Партком саҥа сэкирэтээрэ] салайааччылары, эппиэттээх үлэһиттэри, специалистары үлэҕэ итэҕэстэрин иһин ааттаан-суоллаан кириитикэлээһинэ, тыла-өһө хомоҕойо, саҥа сонурҕатыылаах санаалары этиитэ мунньах кыттыылаахтарын үгүстэрин сөхтөрдө. «ХС»
2. Анаан-минээн оҥостон кимиэхэ-туохха эрэ соруктанан кэл, бар (үксүгэр ыраахтан). ☉ Специально придти, приехать куда-л., к кому-л. (обычно издалека)
Уол оҕо туйгуннааҕа, илэ бэйэбинэн, чахчы дьүһүммүнэн эн диэтэх киһи үрдүк ааккар үтүө бэйэҕин ааттаан-суоллаан кэллим. Ньургун Боотур
Ааттаансуоллаан кэлэн баран туох көр-нар оонньуунан оонньоору кэллигит, дойду дьоно? Багдарыын Сүлбэ

1. диэ диэнтэн бэй. туһ. Бэйэтин син «сытыы-хотуу» дэнэр киһи этэ. Н. Якутскай
   Кини ол мунньахха олорон: «Дьылҕам быһаарыллар», - дэммитин билигин ахтан сонньуйа саныыр. Дьылҕа быһаарыллыыта диэн оннук буолбатах. Н. Лугинов
   Биһиги аны бэйэбитин оҕо дэнэр сааспытын аһаран эрэр дьон быһыытынан ааҕынарбыт. П. Аввакумов
2. Ааттаа, аатта биэр. ☉ Называть, именовать, величать
   Уолан киһи Уйбаан буоллаҕына - Уола Уйбаан Уйбаанабыс дэнэр. П. Тобуруокап
   Былыргы эбитэ буоллар, мин бу суруйуум «Сис тыа кэпсээннэрэ» дэниэ этэ, баҕар. В. Яковлев
   Эҥээрийэн, дьэ эбэ дии. Сүрдээх... Дэлэҕэ Үчүгэй Өлүөнэ дэниэ дуо? Н. Лугинов

сыһ.
1. Л а б ы г ы р а с тыастаахтык. ☉ С частым хлопаньем, производя частое хлопанье
Лабыгыраччы охсуолаа.  [Абааһы] тимир табакыарканы хап гыннаран ылла, табык тыаһын курдук лабыгыраччы тыган лабыгыратта. ПЭК ОНЛЯ III
2. Мунаахсыйа барбакка чобуотук, чуол кайдык. ☉ Чётко и без запинки (напр., называть, перечислять что-л.)
[Вернер] нууччалыы лабыгыраччы саҥарар нуучча тыйбыт ньиэмэс этэ. Далан
Кини дой ду ыарахан балаһыанньатын боруон уон на тыыл соруктарын туһунан ыраас нууччалыы тылынан туох да кумаа ҕыта суох лабыгыраччы к э пс э эн к иирэн барбыта. «ХС»