1. аат.
2. Туох эмэ ыараханы, сору көрсүү, эрэй-муҥ. ☉ Мука, страдание, мучение
   Байбааскы курдук хамначчыт да киһиэхэ эргэ табыллан олорбутум буоллар, бу курдук хараҥа накааска, хара сорго олоруом суох этэ. П. Ойуунускай. Уон икки оҕобутуттан ордон хаалбыт Ньургуһуммут сүттэ, биһигини бу дойдуга тыыннаах накааһыгар хааллартаата. Дьүөгэ Ааныст ы ы р а п.
3. Кимҥэ эмэ (хол., дьокутаакка, быыбарданааччыга) тугу эмэ толорорун туһугар ирдэниллэр сорудах, көрдөһүү. ☉ Наказ (поручение, обращение)
   [Иван Иванович:] Дьэ, билигин саҥа талар сууттарбытыгар үлэлэригэр накаас биэ рэрбит кэллэ. Ким тугу этиэн баҕарар баарый? П. Ойуунускай
   Үлэһиттэр норуодунай хонтуруол уорганнарыгар накаастары, сүбэлэри биэрэллэр, баар итэҕэстэри туоратарга этиилэри киллэрэллэр. «К»
   Депутатскай бөлөхтөр быыбардааччылар накаастарын, этиилэрин толорор иннигэр күннэтэ былааннаахтык үлэлииллэр. ПДИ КК
4. сыһ. суолт., кэпс. Олус, наһаа. ☉ Слишком, очень
   Бу оҕолор баар буоланнар, ы а р ы й д а х п ы н а к ө р ө н - и с т э н к и һ и буолбутум, үөрэхпин бүтэрбитим. Дьэ, бу накаас үчүгэй оҕолор. АА ИБ
   ♦ Таҥара накааһа — улахан туох эмэ эрэйгэ киирии, сордонуу-эрэйдэнии. ☉ Му ка, жестокое страдание
   Сааһым тухары биирдэ сүрэҕим үөрэн күннээбиппин өйдөөбөппүн. Таҥара накааһа маннык ини… Оннук халыҥ айыыны оҥорбуппун да билбэппин. М. Доҕордуурап
   Уопсай тылы булбат атас түб э с т э ҕ и н э , таҥара накааһыгар угуоҕа. Р. Баҕатаайыскай
   русск. наказ

1) анат. язык; хос тыл язычок; таба тыла олений язык (считается лакомством); тылгын таһаар = высунуть язык; тылгын быһа ыстаа = прям., перен. прикусить язык; 2) язык; речь || языковой; речевой; нуучча тыла русский язык; тыл сокуоннара законы языка; сомоҕо тыл грам. устойчивые словосочетания; харыс тыл эвфемизм; тылынан быһаарыы устное объяснение; тылы сайыннарыы уруога урок развития устной речи; кэпсэтии тыла разговорная речь; тылга тиис = болтать языком; тылгын кыан = придержать язык; держать язык за зубами; тылгын тарбаа = трепать языком; тыл уҥуоҕа суох погов. язык без костей; тыл сүһүөҕэ суох погов. язык без суставов; 3) в разн. знач. слово; алгыс тыл напутственное слово; ытык тыл священное слово; киирии тыл а) вступительное слово; б) лингв, заимствованное слово; тылыттан тылыгар от слова до слова; халлаан тыла вздор; кэриэс тыл завещание; истиҥ иһирэх тыл искреннее, задушевное слово; хой баһа тыл пустые слова; ерунда, чепуха; түмүк тыл заключительное слово; тыл суолтата значение слова; дьон тыла людская молва; аҕа тыла отцовский наказ; тылын ыл = заручиться чьим-л. словом; тылыттан ыл = ловить на слове; тыл ыһыгын = замолвить слово; тылгын биэр = дать обещание; тылгын толор = выполнить своё обещание; тылгар тур = сдержать своё слово; тылгын төттөрү ыл = взять назад своё слово; биллиилээх поэт тылларыгар суруллубут музыка музыка, написанная на слова известного поэта; тылла көрдөө = просить слова (для выступления); мунньахха тыл эт = выступить на собрании; тылла тарҕат = распространить слух; киниттэн тыла суох тугу да ылымаҥ ничего не берите без его разрешения; киһи тыла — ох посл. человеческое слово — стрела; киһи тыла сэттээх погов. слово человека способно обернуться злом; кэһиллибэт кэс тыл погов. нерушимое заветное слово; куһаҕан тыл сымыйа буолбат погов. плохая весть не бывает ложью; сүгэ-балта тыл посл. слово, как топор и молот (о веском слове); тыл тыалга быраҕыллыбат посл. слова на ветер не бросают; 4) язык, стиль; кинигэ тыла книжный язык; книжный стиль; литературнай тыл литературный язык; үөрэх тыла язык науки; 5) перен. язычок, стержень; чуораан тыла язычок колокольчика; күлүүс тыла ключ от замка; кур тыла язычок пряжки ремня; 6) перен. воен. язык; тылы тут = взять (букв. схватить) языка # кини тыла кыһыйар у него язык чешется (о болтуне); тылгын быластаа = а) запыхаться (от бега); б) уставать, изнемогать (от жары); ынах тыла пиявка.

туохт. эб.
1. Этиллэр санаа буолуон сөптөөҕүн ыйытыы форматынан сэрэйиини көрдөрөр (сүнньүнэн кэпсиирэ буолбут туохт. кытта тут-лар). ☉ Выражает предположение в форме вопроса о возможности того, о чем говорится (употр. со сказуемым, выраженным главным образом глагольной ф.)
Баҕар, эмээхсин сымыйалаабыта буолаарай? Н. Якутскай
Баҕар, биһиги дойдуттан биир эмэ билэр киһим киирэ сылдьара буолаарай? Г. Колесов
Баҕар, төрөөбүт Сахам сиригэр сулууспалыыр миэстэ баара буолаарай? «ХС»
△ Билэ сатыыр дэгэттэнэр. ☉ Имеет оттенок любопытства, выпытывания чего-л. у собеседника
Хайа геологразведчик буоларга баҕарарыҥ буолаарай? Т. Сметанин
Хайа, эн бэйэкэлээх, тугу эмэни билэриҥ буолаарай? П. Ойуунускай
Эдэр кыыс Татыйаас уураспыт-сылласпыт Эриэккэс түүннэрин өйдүүрүҥ буолаарай? П. Тулааһынап
△ Көрдөһүү дэгэттэнэр. ☉ Приобретает оттенок просьбы о чем-л.
Онтон-мантан инньэ эн илдьиэҥ буолаарай? Эрилик Эристиин
Хайа, күүстэкөмөтө салҕаан, кыратык эбии иэс биэрэ түһүөҥ эбитэ буолаарай? Амма Аччыгыйа
Миигин кытта барсыаҥ буолаарай? Н. Якутскай
△ Эрэнэ санааһын дэгэттэнэр (диэн ситим т. кытта тут-лар). ☉ Имеет оттенок надежды на что-л. (употр. часто с союзом диэн)
Кини бүгүн, баҕар, биир эмэ үөр кыыл мас саҕатыгар быгыалаабыта буолаарай диэн, үрэх уҥуоргу тыаларын кэрийэргэ санаммыта. Болот Боотур
Ханна мас баара буолаарай диэн, дьиэ кэтэҕэриин өттүн диэки баран харбыаласпытым. Н. Неустроев
Эбэм киэнин ньиччэҕэйин Ийэ сир иҥэрэн, Энчирэппитэ буолаарай диэн, Илин Сибиир уутун бүтүннүү Илдьэ киирдим. Өксөкүлээх Өлөксөй
△ Сэрэхэдийии, сэрэнии, дьаахханыы дэгэттэнэр. ☉ Имеет оттенок опасения, осторожности
Маны [эһэни] Чүөчээски тохтоон өр көрдө: «Кубулуна сытара буолаарай», — дии санаата. Суорун Омоллоон
«Аны туох эмэ алдьархай иһэрэ буолаарай», — диир Таал-Таал эмээхсин. Саха фольк. Бэйи эрэ, бастаан Яковка баран кэлиим, хайа, аны алҕас кэпсээн сылдьара буолаарай. М. Доҕордуурап
△ Сэрэтэн өйдөтөн этии дэгэттэнэр. ☉ Имеет оттенок предупреждения, вразумления
Сордоҥу ууга бырахпыт кэриэтэ буолаарай! Н. Якутскай
Николай Гаврильевич, таҥара туһугар көрдөһөбүн, оргууй саҥар, ким эмэ истэрэ буолаарай? П. Филиппов
Сайыҥҥылыыр күннэрбит Сандаарыйа умайбыт, Санньыйан олороруҥ Сатаммата буолаарай!? Күндэ
△ Таайан көрүү дэгэттэнэр. ☉ Имеет оттенок догадки
Оччоҕо бара сылдьыбыта буолаарай?Н. Якутскай. Уу, тээтэ, тохтоо! Хайа били абаҕам аах атыылаппыт түүлээхтэрин этэллэрэ буолаарай? П. Ойуунускай
Хайа, уу кэлбитин билэн, тугу эрэ өрүһүйэ барбыттара буолаарай? Н. Заболоцкай
△ Утары этии дэгэттэнэр. ☉ Имеет оттенок возражения
Хайа, итигэстээбитэ буолаарай? Кини уоруйаҕа суох этэ ээ. Эрилик Эристиин
Бэйи эрэ, урут букатын сылдьыбатах эрээри оонньуу оҥостон этэрэ буолаарай? «ХС»
Ийэтин хараҕын ортотугар сэймэктии турар диэн, хайа сүрэ да бэрт буолаарай? С. Ефремов
△ Араас сыһыаны, иэйиини көрдөрөр дэгэттэниэн сөп. ☉ Может приобретать различные модально-эмоциональные оттенки
Хайа аны уолгут оҕуһу кыайан сиэппэтэ буолаарай? Амма Аччыгыйа
2. Кытаанахтык үөрэтэн-такайан этиини көрдөрөр. ☉ Выражает строгий наказ, наставление говорящего. Мин барарын бардым, ол гынан баран, кэриэспин этэбин эйиэхэ: балтыбын, Айталы Куону, хараххынан кынчарыйар буолаайаҕын, тылгынан мөҥөр буолаайаҕын, айаҕар аһаппат, санныгар таҥыннарбат буолаайаҕын.Ньургун Боотур. Ити кэннэ, Ньургун Боотур обургу, ойоҕуҥ Кылааннаах Кыыс Ньургун туох диир сүбэтиттэн дьөрү диэн тахсар буолаайаҕын! Саха фольк. Өстөөхтүүн көрсүһүүгэ, эрэттэр, Ленаҕытын умнар буолаайаҕыт! Т. Сметанин
△ Иэйэн-куойан көрдөһүү дэгэттэнэр (Ҥый сыһыарыыланар, нор. поэз. тут-лар). ☉ Имеет оттенок эмоциональной просьбы (прибавляется аффикс -ый, употребляемый в фольк. поэзии)
Сырбайар-сырыыргыыр. Харгыстыыр-хааччахтыыр, Бүөмнүүрбүөмчүлүүр буолаайаҕытый! Өксөкүлээх Өлөксөй
Айах туппут астарын Аһыыр буолаайаҥый, Алаһа бараан дьиэлэрин Аанын аһаайаҥый. П. Ойуунускай
Ийэҕин ытатар, соҥотор буолаайаҥый. А. Софронов