частица модальная, выражает предположение с оттенком надежды, просьбы, опасения, догадки, обиды, иронии и т. п. может; сурук кэлбит буолаарай ? может, письмо пришло?; саамай кутталлааххыт мин буолаарай ? может, я самый опасный, а?; аны миигин билбэккит буолаарай ? может, и меня не знаете, а? Я

1) быть, являться; делаться, становиться; учуутал буол = стать учителем; харса суох буол = быть храбрым; киһи буол = а) стать человеком, выйти в люди; б) перен. остаться в живых, выжить; баар буол = а) иметься, быть в наличии; б) явиться куда-л.; суох буол = а) не быть в наличии, отсутствовать; б) уйти, уехать откуда-л.; доҕордуу буолуох будемте друзьями; барбыт буоллаҕына , төннөөр если он уехал, ты возвращайся назад; киһи билбэт буола (измениться) до неузнаваемости; эбэтэр киһи буол , эбэтэр кии буол погов. или будь человеком, или превратись в навоз (соотв. или грудь в крестах, или голова в кустах); 2) быть, бывать, происходить, случаться; бүгүн мунньах буолар сегодня будет собрание; аан дойдуга араас событиелар буолаллар в мире происходят разные события; күһүн-саас тоҥоруулар буолаллар весной и осенью бывают заморозки; туох барыта буолар всякое бывает; оннук буолбат так не бывает; туох буолла? что случилось?; бу улахан ситиһии буолар это является большим успехом; итинник буолбат буол никогда больше не поступай так; оннук ордук буолуо так будет лучше; оннук эрэ буоллун я этому рад (букв. пусть будет только так); оннук эрэ буолбатын! только бы не это!; только бы этого не случилось!; 3) наступать, начинаться; приходить; кыһын буолла настала зима; күн ортото буолбут настал полдень; үчүгэй күннэр-дьыллар буоллулар пришли хорошие времена; 4) в сочет. с прич. на =ар осн. гл. выступает в роли вспомогательного гл. и означает регулярность, обычность, постоянство действия: көстөр буол = быть видимым; барар буол = а) постоянно ходить, уходить куда-л.; б) решиться идти, ехать куда-л.; сылдьар буолуҥ захаживайте к нам, заходите к нам почаще; 5) в сочет. с прич. на =быта осн. гл. выступает в роли вспомогательного гл. со знач. делать вид, прикидываться; ыарыһах аһаабыта буолла больной сделал вид, что ест; больной почти не поел; кыыһырбыта буол = напустить на себя сердитый вид, прикинуться сердитым # буолаары буолан притом ещё, к тому же; кинигэ бэлэхтэттим , буолаары буолан олус наадыйарбын мне подарили книгу, притом ещё такую для меня нужную; буола-буола выражает раздражение, гнев; өһүргэммитэ буола-буола ! он ещё обижается!; буолбат дуо ведь, же; кини барбыта ыраатта буолбат дуо он ведь давным-давно уехал; хайа суох буолбат дуо ? да нету же!, да ведь нету!; буоллаҕа ити вот и всё; буоллар буоллун пусть; так тому и быть; буоллар буоллун мин кыһаммаппын пусть, мне всё равно; буоллун-хааллын диэн оҥор = делать что-л. на живую нитку; буолуо даҕаны может быть; буолуох буоллаҕа так и следовало ожидать; дьэ буоллаҕа ! ну и ну!; м-да!; кэм буолан ипиэхпит (или истэхпит ) ! этого ещё не хватало!; санаам буолбат у меня рука не поднимается; туох буолуой ничего, и так сойдёт.

туохт. эб.
1. Этиллэр санаа буолуон сөптөөҕүн ыйытыы форматынан сэрэйиини көрдөрөр (сүнньүнэн кэпсиирэ буолбут туохт. кытта тут-лар). ☉ Выражает предположение в форме вопроса о возможности того, о чем говорится (употр. со сказуемым, выраженным главным образом глагольной ф.)
Баҕар, эмээхсин сымыйалаабыта буолаарай? Н. Якутскай
Баҕар, биһиги дойдуттан биир эмэ билэр киһим киирэ сылдьара буолаарай? Г. Колесов
Баҕар, төрөөбүт Сахам сиригэр сулууспалыыр миэстэ баара буолаарай? «ХС»
△ Билэ сатыыр дэгэттэнэр. ☉ Имеет оттенок любопытства, выпытывания чего-л. у собеседника
Хайа геологразведчик буоларга баҕарарыҥ буолаарай? Т. Сметанин
Хайа, эн бэйэкэлээх, тугу эмэни билэриҥ буолаарай? П. Ойуунускай
Эдэр кыыс Татыйаас уураспыт-сылласпыт Эриэккэс түүннэрин өйдүүрүҥ буолаарай? П. Тулааһынап
△ Көрдөһүү дэгэттэнэр. ☉ Приобретает оттенок просьбы о чем-л.
Онтон-мантан инньэ эн илдьиэҥ буолаарай? Эрилик Эристиин
Хайа, күүстэкөмөтө салҕаан, кыратык эбии иэс биэрэ түһүөҥ эбитэ буолаарай? Амма Аччыгыйа
Миигин кытта барсыаҥ буолаарай? Н. Якутскай
△ Эрэнэ санааһын дэгэттэнэр (диэн ситим т. кытта тут-лар). ☉ Имеет оттенок надежды на что-л. (употр. часто с союзом диэн)
Кини бүгүн, баҕар, биир эмэ үөр кыыл мас саҕатыгар быгыалаабыта буолаарай диэн, үрэх уҥуоргу тыаларын кэрийэргэ санаммыта. Болот Боотур
Ханна мас баара буолаарай диэн, дьиэ кэтэҕэриин өттүн диэки баран харбыаласпытым. Н. Неустроев
Эбэм киэнин ньиччэҕэйин Ийэ сир иҥэрэн, Энчирэппитэ буолаарай диэн, Илин Сибиир уутун бүтүннүү Илдьэ киирдим. Өксөкүлээх Өлөксөй
△ Сэрэхэдийии, сэрэнии, дьаахханыы дэгэттэнэр. ☉ Имеет оттенок опасения, осторожности
Маны [эһэни] Чүөчээски тохтоон өр көрдө: «Кубулуна сытара буолаарай», — дии санаата. Суорун Омоллоон
«Аны туох эмэ алдьархай иһэрэ буолаарай», — диир Таал-Таал эмээхсин. Саха фольк. Бэйи эрэ, бастаан Яковка баран кэлиим, хайа, аны алҕас кэпсээн сылдьара буолаарай. М. Доҕордуурап
△ Сэрэтэн өйдөтөн этии дэгэттэнэр. ☉ Имеет оттенок предупреждения, вразумления
Сордоҥу ууга бырахпыт кэриэтэ буолаарай! Н. Якутскай
Николай Гаврильевич, таҥара туһугар көрдөһөбүн, оргууй саҥар, ким эмэ истэрэ буолаарай? П. Филиппов
Сайыҥҥылыыр күннэрбит Сандаарыйа умайбыт, Санньыйан олороруҥ Сатаммата буолаарай!? Күндэ
△ Таайан көрүү дэгэттэнэр. ☉ Имеет оттенок догадки
Оччоҕо бара сылдьыбыта буолаарай?Н. Якутскай. Уу, тээтэ, тохтоо! Хайа били абаҕам аах атыылаппыт түүлээхтэрин этэллэрэ буолаарай? П. Ойуунускай
Хайа, уу кэлбитин билэн, тугу эрэ өрүһүйэ барбыттара буолаарай? Н. Заболоцкай
△ Утары этии дэгэттэнэр. ☉ Имеет оттенок возражения
Хайа, итигэстээбитэ буолаарай? Кини уоруйаҕа суох этэ ээ. Эрилик Эристиин
Бэйи эрэ, урут букатын сылдьыбатах эрээри оонньуу оҥостон этэрэ буолаарай? «ХС»
Ийэтин хараҕын ортотугар сэймэктии турар диэн, хайа сүрэ да бэрт буолаарай? С. Ефремов
△ Араас сыһыаны, иэйиини көрдөрөр дэгэттэниэн сөп. ☉ Может приобретать различные модально-эмоциональные оттенки
Хайа аны уолгут оҕуһу кыайан сиэппэтэ буолаарай? Амма Аччыгыйа
2. Кытаанахтык үөрэтэн-такайан этиини көрдөрөр. ☉ Выражает строгий наказ, наставление говорящего. Мин барарын бардым, ол гынан баран, кэриэспин этэбин эйиэхэ: балтыбын, Айталы Куону, хараххынан кынчарыйар буолаайаҕын, тылгынан мөҥөр буолаайаҕын, айаҕар аһаппат, санныгар таҥыннарбат буолаайаҕын.Ньургун Боотур. Ити кэннэ, Ньургун Боотур обургу, ойоҕуҥ Кылааннаах Кыыс Ньургун туох диир сүбэтиттэн дьөрү диэн тахсар буолаайаҕын! Саха фольк. Өстөөхтүүн көрсүһүүгэ, эрэттэр, Ленаҕытын умнар буолаайаҕыт! Т. Сметанин
△ Иэйэн-куойан көрдөһүү дэгэттэнэр (Ҥый сыһыарыыланар, нор. поэз. тут-лар). ☉ Имеет оттенок эмоциональной просьбы (прибавляется аффикс -ый, употребляемый в фольк. поэзии)
Сырбайар-сырыыргыыр. Харгыстыыр-хааччахтыыр, Бүөмнүүрбүөмчүлүүр буолаайаҕытый! Өксөкүлээх Өлөксөй
Айах туппут астарын Аһыыр буолаайаҥый, Алаһа бараан дьиэлэрин Аанын аһаайаҥый. П. Ойуунускай
Ийэҕин ытатар, соҥотор буолаайаҥый. А. Софронов

туохт.
1. Тугу эмэни, баһылаа; дьоҕуру ыл; хайдах эрэ көрүҥнэн (хай. туһунан этэргэ). ☉ Быть, являться; делаться, становиться. Учуутал буол. Харса суох буол. Учуонай буол. Ыал буол
□ Эн ирдиҥ-хордуҥ, Эр бэрдэ буоллуҥ, Билигин, дьэ мин Билбиппин Бэрсиим, Олоҕум туһунан Оҕобор кэпсиим. Эллэй
Кини хараҕын симэн, Москва Биэс сууккаҕа утуйбатаҕа. Ытыктыы куруйан, ый тахсан Бочуоттаах харабыл буолбута. Күннүк Уурастыырап
2. Оҥоһулун, үөскээ, үөскээн үөдүйэн таҕыс (туох эмэ түбэлтэ туһунан). ☉ Быть, происходить, случаться. Бүгүн мунньах буолар. Тоҥоруу буолбут. Бырааһынньык буолла
□ [Дэһээтинньик:] Сотору улахан мунньах буолар, сэтээтэл дайыымпаны иэстии тахсар үһү. А. Софронов
Фергана уонна Перовскай куораттарга осада балаһыанньата буолбут. Эрилик Эристиин
Быйыл күһүн сир харанан туран тоҥуута буолла. Т. Сметанин
3. Саҕалан, кэл (үксүгэр дьыл кэмин, о. д. а. бириэмэ кэрчигин туһунан этэргэ). ☉ Наступать, начинаться, приходить (о времени года: зиме, весне и т. д.). Кыһын буолла. Күн ортото буолла. Имньим буола түстэ
□ Ыарахан былыттардаах бороҥ халлаан тыына тымныйбыт, кыһын буолара чугаһаабыт. Күндэ
Киэһэ буолла, халлаан барыарда, арҕаа эҥэргэ сырдык им саһарҕата тунаарыйан көстөр. Амма Аччыгыйа
Киэһэ аһылыгы аһаан баран, хараҥа буолбутун кэннэ, Гурьянов биһикки сарсын сытар саҥа позициябытын булан бэлэмнии бардыбыт. Т. Сметанин
4. -ар диэн аат туохтууру кытта хайааһын мэлдьи, куруук оҥоһулларын көрдөрөр көмө туохтуур суолтатыгар туттуллар. ☉ В сочетании с причастием на -ар основного глагола употребляется в качестве обычного служебного глагола, означающего регулярность, обычность, постоянство действия
Билигин, хомсомуолуттан таһаараннар, быһыыта, өйдөнөн эрэр быһыылаах, син онтон-мантан толлор, дьиксинэр буолбут. П. Ойуунускай
Тогойкин хайдах эрэ дьиксинэ санаата, сотору-сотору тулатын көрүммэхтиир, кэннин хайыспахтыыр буолла. Амма Аччыгыйа
[Куһу] үксүгэр сыыһарбыт. Онтон кэнники үөрэнэн-үөрэнэн син табар буолбуппут. Т. Сметанин
тюрк. бол

ситим т.
1. Араарыллыбыт бөлөхтөрү биитэр салаа этиилэри утарар дэгэттээх төннүктээх ситиминэн холбуурга туттуллар (эрээри). ☉ Употребляется для присоединения оборотов и придаточных предложений уступительной связью с противительным оттенком (хотя, хотя..
но, однако). Олоо тугу да үлэлээбэт буолан баран, ас минньигэһин аһыыр, орон сымнаҕаһыгар утуйар. Т. Сметанин
Үсүһүн ытта, куобах табылынна буолан баран, көҥдөйдөтөн, бытаан соҕустук барбытын курдук бара турда. Д. Таас
Бу тыл Бурхалейга сүрдээх кыһыылаахтык иһилиннэ буолан баран, ону аахса турар бириэмэ суох этэ. Эрилик Эристиин
2. Болдьох-төрүөт ситиминэн араарыллыбыт бөлөхтөрү биитэр салаа этиилэри холбуурга туттуллар (эрээри). ☉ Употребляется для присоединения условнопричинной связью оборотов и придаточных предложений (раз — в значении «если, коль скоро»)
Бэйэм тот буолан баран, тоҕо кыһаныахпыный? Эрилик Эристиин
[Сандаарка:] Дөбөҥ буолумуна, холбоһор буолан баран, тугу эмиэ тарда сылдьыахпытый? С. Ефремов
Ол эрээри, айыы дойдута буолан баран, хайдах туох даҕаны саҥа салайар, киһи хараҕа таптыы көрөр кыыла, көтөрө суох буолуой. Н. Неустроев

сыһыан холб. Саҥарааччы туох буолуоҕун аахсыбакка, кэрэйбэккэ туран, быһаарыныытын көрдөрөр. ☉ Выражает решимость говорящего с игнорированием последствий и результата данного поступка, действия (пусть, пусть будет и так)
Буоллар буоллун! Куоластыаҕыҥ! В. Ойуурускай
Буоллар буоллун! Наай буоллар сиэ! И. Гоголев
Буоллар буоллун, мин кыһаммаппын. В. Овечкин (тылб.)

туохт.
1. Сытыйан-ымыйан, аҕыран киһи сиэбэт туруктан (ас туһунан). ☉ Испортиться, гнить, стать несъедобным (о пище)
Сайыҥҥы куйааска өйүө сыыһа төһө өр бараахтыай? Бииринэн кэмчитэ бэрт буолар, иккиһинэн өр барбакка буорту буолан хаалар. Н. Заболоцкай
Бултуйбут киһи утуйбат баҕайыта. Инньэ гыннаххына булдуҥ-аһыҥ буорту буолуо буоллаҕа дии. Р. Кулаковскай
Уон гектартан кэлбит ол хортуоппуй барыта сиэмэҕэ ууруллубута, кыһынын буорту буолбакка үчүгэйдик туораата. П. Егоров
2. Туох эмэ тэбиититтэн, содулуттан майгы-сигили өттүнэн сатарый. ☉ Испортиться, разложиться (морально)
[Дьаакып:] Ити үчүгэй киһи тахсыах киһитэ буорту буолаары гынна. А. Софронов
Сүрдээх тыл, ити аата, Коля эн быраатыҥ улаханнык буорту буолбут киһи буолла, дьэ. С. Ефремов
3. Күүс таһынан хамсаныыттан, олус ыарахан үлэттэн иһэтин, эчэй, эмсэҕир. ☉ Надорваться (напр., от тяжелой, непосильной работы)
• Чэ, олус үлэнэн тиргиллэн араас ыарыыга ылларыахтара, эрдэ да кырдьыахтара. — Эн бөлүһүөктүүрүҥ курдук буолбатах. Күүһэ кыайар киһи үлэттэн буорту буолбат, — диэтэ Костя. М. Доҕордуурап
Киһини өлөрүү, соруйан кырбаан доруобуйата буорту буолар гына эчэтии, — поезд сууллуутугар тиийиэн сөптөөх дьайыыны соруйан оҥоруу иһин эппиэтинэскэ киһи уон түөрт сааһыттан тардыллар. СГПТ

туохт. Тугу да кыайан өйдөөбөт, быһаарбат буол (хол., олус сылайан). ☉ Утратить способность воспринимать что-л. (от усталости, громкого шума, яркого света)
Оҕонньор дэлби сылайан, килээ-халаа буолбут, киһи саҥатын олох өйдөөбөт. — [Макаар] аар-маар, килээ-халаа буолан, аҕыстан тураахтаата. Суорун Омоллоон

туохт., кэпс. Тугу да гынара суох буолан мээнэ сырыт, тэлбиҥнээ. ☉ Шататься без дела
Манна тугу тэлбиисэ буолан сылдьыаҥый, [Кавказка] баран кэл. Р. Кулаковскай

v. to be, become