прил. нанайскай, нанай; нанайский язык нанай тыла.

побуд. от нанай=; түөскүн нанатан хаамп = ходить, выставив широкую грудь.

нанай диэнтэн дьаһ
туһ. Эмискэ, дэһээтинньик сололоох тойон, Сээдьэҥкэ доҕолоҥноон сиһин кэдэтэн, түөһүн нанатан тиэрэ имиллэҥнээн киирэн кэллэ. Күннүк Уурастыырап

нанай диэнтэн көстө түһүү. Сиипсэп учуутал икки илиитин ыстаанын сиэбигэр уктан, нанас гына олоро түстэ. Бэс Дьарааһын
Быыпсай Аалтыыр таһыгар мөһүүрэлээх сымнаҕас олбоххо нанас гына түстэ. А. Сыромятникова

дьүһ. туохт. Түөскүн инниҥ диэки мөтөт (орто уҥуохтаах, эмиһэ суох киһини этэргэ). ☉ Выставлять, выпячивать грудь (о человеке среднего роста и телосложения)
Айаал быйыл оскуоланы бүтэрэр, улаатан нөнөйөн ту рар. «ХС». Тэҥн. нанай

мн. (ед. нанаец м., нанайка ж.) нанаецтар, нанайдар.

аат.
1. Туох эмэ кытаанах синньигэс матырыйаалтан иэҕэн оҥоһуллубут төгүрүк. ☉ Предмет из твёрдого материала в форме окружности, обода, кольцо
Биир эр бэрдэ үйэтин тухары биир тиэрбэскэ хамначчытынан сылдьар үһү (тааб.: оҕус чурумчута). Омуһах аанын тиэрбэһиттэн тардан арыйтым, арай түгэххэ уонча куһу кытта икки хаас нанайа сыталлар. С. Маисов
Оонньооччулар тиэрбэһи маска кэтэрдэр сыаллаахтар. ОСБОо
2. Үүт күрүө көрүҥэ: сылгыны, сүөһүнү быстах кэмҥэ хаайан мэччитэр кыараҕас хаарчах. ☉ Огороженное место, загон для временного содержания скота, разновидность изгороди
[Оҕуһу] илдьэн тиэрбэскэ ыытан кэбистэххэ сөп буолсу. Суорун Омоллоон
Ата көп оттоох тиэрбэскэ мэччийэ сылдьара. Н. Якутскай
[Кулун] Киэҥ, төгүрүк тиэрбэс хаарчах Күөх нуолур отун тордурҕатар. М. Тимофеев
3. биол. Маһы эрбээтэххэ көстөн кэлэр, сааһын көрдөрөр ии курдук төгүрүктэрэ. ☉ Годичные слои деревьев
Мас тиэрбэстэрин икки ардыларынааҕы быыстара үчүгэйдик көстөр. КВА Б
Синньигэс тиэрбэстэр кураан сайын сиик аҕыйаабытын туоһулууллар. КВА Б
4. түөлбэ. Туһах. ☉ Силок из конских волос, петля. Эһэм куобахха тиэрбэс ииппит
◊ Тиил тиэрбэстээх <түнэ кур> көр тиил
Үс салаа тиил тиэрбэстээх түнэ курун сүөрэн ылан көхөҕө иилбитэ. Далан. Тиэрбэс куйах эргэр. — былыр сэриилэһэргэ кэтиллэр тимир тиэрбэстэринэн туттарыллан оҥоһуллубут, ырбаахы курдук кэтиллэр куйах. ☉ Старинный воинский доспех в виде рубашки из металлических колец, кольчуга
Тиэрбэс иилэҕэс куйах. БСИ ЛНКИСО-1994
Тиэрбэс куйаҕы намылыччы иилинэн кэбиһэллэрэ үһү. НСА ПШЯП. Тиэрбэс харах фольк. — төгүрүччү көрбүт, төп-төгүрүгүнэн арылыччы көрбүт харах. ☉ Круглые, широко открытые глаза (букв. глаза-ко ´льца)
[Атым] Чэй эрэ, Тиэрбэс харах, көрөн дьэргэй. Саха нар. ыр. III
Сэмэн Сэмэнэбис хап-хара тиэрбэс хараҕар кыымнар кылбачыһаллар. Л. Попов
Кыһыл көмүс таҥастаах киһи Алтан тиэрбэс хараҕынан [көрөн олорор эбит]. ТТИГ КХКК. Тиэрбэстээх чиэрбэлэр биол. — биһилэхтии курдааһыннардаах уһун синньигэс, бөкүнүк эттээх ардах чиэрбэлэрэ. ☉ Кольчатые дождевые черви
Тиэрбэстээх чиэрбэлэр эттэрэ үгүс ахсааннаах тиһиликтэртэн таҥыллыбыт. ББЕ З. Үүн тиэрбэһин курдук харахтаах фольк. — төгүрүк харахтаах, төгүрүччү көрбүт харахтаах. ☉ С круглыми, широко открытыми глазами (букв. с глазами, подобными кольцу удил)
[Ньургун Боотур] эрэдэһиннээх үүн тиэрбэһин курдук эрилкэй харахтаах эбит. Ньургун Боотур
[Бухатыыр] Эрэдэһиннээх үүн тиэрбэһин курдук Эрилкэй харахтардаах эбит. С. Васильев
[Манчаары] эрэһэлээбит үүн тиэрбэһин курдук хапхаранан көрбүт харахтаах. МНН
ср. алт. теербек ‘кольца, которые опоясывают колотушку шаманского бубна’, тув. дээрбэк ‘круг’

1. туохт.
2. Атаҕы токурутан туохха эмэ (хол., олоппоско, сиргэ) уллуккунан, самыыгынан тирэн. ☉ Сесть, сидеть
   Мотуруона охтубут тиит үрдүгэр саҥата суох сыҥаах баттанан олорор. Амма Аччыгыйа
   [Ньукуус:] Дьэ, дьахтар, олоруоҥ дуо, ити оҕус сыарҕатыгар таһаҕаһы тиэй. Күндэ
   △ Көтөн кэлэн түс. ☉ Приземлиться. Сахсырҕа олордо
3. Ханна эмэ дьиэ-уот тэринэн олохсуй. ☉ Жить, проживать; оседать где-л. Бэйэлэрэ буоллаҕына, күүстэрэ эстэринэн ыар үлэҕэ эриллэ-эриллэ, инчэҕэй тирбэҕэ быстыбатынан олорбуттар. Софр. Данилов
   Бэрт былыр саха аймах нуучча миэрэтигэр кытта илигинэ, биир ыал олорбута эбитэ үһү. Н. Якутскай
   Кырдьар сааспар баҕас тиийдэрбин. Аны биир аҕыс-тоҕус сыл олордорбун, сэгэрим эргэ баран, олоҕун оҥосторун көрдөрбүн, дьоллоох эбиппин дэниэм этэ. Күндэ
4. Ханнык эмэ сиргэ, дойдуга кэлимник тарҕанан олохсуй. ☉ Населять какую-л. местность. Нанайдар Хабаровскай кыраайга олороллор
   □ Орто Азияҕа сүнньүнэн түүр норуоттара: казахтар, кыргызтар, узбектар, туркменнар, каракалпактар олороллор. САИ ССРС ФГ
5. Буруйу оҥорон, тутуллан, сууттанан хаайыыга киир. ☉ Сидеть в тюрьме
   Хаайыыга олорон хааллахпына мин оҕолорбун ким иитиэй? Амма Аччыгыйа
   Турахин тойон өссө сайдан, кыһыллар Александровскай Централга хаайыллан олорбут дьону таһаартаан кэбиспиттэрин кэпсээтэ. Эрилик Эристиин
   Икки сыл икки ый устата түрмэҕэ соҕотох киһи хаамыратыгар олорбута. И. Федосеев
6. харыс т. Оҕолон, төрөө (дьахтар туһунан этэргэ). ☉ Рожать (о женщине)
   Онус ыйыгар тиийэн, олорор кэмэ кэлэн, Эдэр дьахтар барахсан, Этэ ыалдьан, эймэнийэн барда. П. Ойуунускай
   Кэргэнэ ыарахан буолан, кини бырааттарын кытта барбатаҕа. Олороро чугаһаабыт дьахтары ханна быраҕыай? А. Фёдоров
   — Данил Данилович, эн эмиэ үлэлээбиккин дуу? — Ээ, мин хотунум олороругар тиийэн сылдьар. М. Горькай (тылб.)
7. көмө туохт.
8. -ан, -а сыһыат туохтуур форматыгар турар сүрүн туохтууру кытта, көмө туохтуур суолтатыгар салҕанан барар дьайыыны көрдөрөр. ☉ С деепричастием на -ан, -а основного глагола выступает в роли вспомогательного глагола и обозначает продолжающееся действие. Кэпсии олор. Ааҕа олор
   □ Кэбигирэй Миитэрэй хаар баарына өрүсүһэн отун тобоҕун чөкчөтөн тиэйэн аҕалан баран, дьиэтигэр киирэн чэйдии олорор. Амма Аччыгыйа
   Онтон туран итиитигэр тутан олорор ылтаһын куруускатын тыастаахтык тыы иһигэр бырахта. Эрилик Эристиин
   Кини тутан олорбут харандааһын остуолга тыастаахтык бырахта, мэктиэтигэр сирэйин этэ, энньэйбит сэҥийэтэ ибирдээн ыларга дылы гыннылар. И. Никифоров
9. -аары сыһыат туохтуур форматыгар турар сүрүн туохтууру кытта көмө туохтуур суолтатыгар дьайыыны оҥорор санааны эбэтэр оҥорорго бэлэми көрдөрөр. ☉ С деепричастием на -аары основного глагола выступает в роли вспомогательного глагола и обозначает намерение действовать, готовность к действию. Бараары олор. Көрөөрү олорор
   ♦ Аҕа баһын тосту олор көр аҕа
   Аҥаарыйа кырдьан, Аҕа баһын тосту олорон Аан ийэ дайдыттан Арахсар күҥҥүтүгэр Алгыс курдугунан арахсаарыҥ. Өксөкүлээх Өлөксөй
   Көҥдөй көхсө эрэ олорор көр көҕүс II. Эбэм күөл уҥуоргу диэки тугу эрэ кичэйэн одуулаһардыы унаарыччы көрөн олорор. Бэйэтэ эмиэ ханна эрэ ыраах-ыраах, ити саныы олорор санаатын кытары барсан баран, көҥдөй көхсө эрэ олорор курдук. Н. Лугинов. Олорон биэр — туох эмэ куһаҕаны, куһаҕан содуллаах буолуоҕу утары тугу да гыммакка, дьаһал ылбакка хаал. ☉ Сидеть без действия, ничего не предпринимать, хотя обстоятельства требуют активности, противодействия кому-чему-л. ради собственного или общего блага, быть застигнутым врасплох
   [Иван Иванович:] Тоҕо мин олорон биэриэмий? Күүс кыайарынан силистэн-мутуктан тардыһыахха наада. С. Ефремов
   Земпредел чааһынан Сэмээр сүбэлэһиэхпит. Олорон биэриэхпит суоҕа, Уҥуохпут дьэ сонуоҕа, Баҕар, онно харыахтара, Бассабыыктар бэтиллэн охтуохтара. С. Васильев. Олорор мутуккун кэрдимэ — олоҕуҥ илгэтин, тутар тутааҕын алдьатыма. ☉ соотв. не руби сук, на котором сидишь, не разрушай основу своей жизни
   Дьиҥнээх булчут булдун кырыһыттан быһа хаһан да өлөрбөт, олорор мутугун кэрдиммэт, инникитин толкуйдаан бултуур. Далан
   Ол эрээри бардамнаамаҥ, Оҕотуйан наһаалаамаҥ: Үүнэр буоргутуҥ үөҕүмэҥ, Олорор мутуккутун кэрдимэҥ! С. Данилов. Түүн утуйума, күнүс олорума (түүн утуйбат, күнүс олорбот буол) — туох эмэ туһугар олус кыһалын, күнү-дьылы аахсыбакка сүүр-көт, сүгүн олорор кыахтан таҕыс, санааҕа-онооҕо түс. ☉ Потерять покой, лишиться сна (из-за каких-л. проблем)
   Тыл тылбытыгар киирсиспэккэ эрэбит, бар дьоммутун аймаатахпытына, алдьархайтан атын туох да тахсыа дии санаабаппын. Мин бу санааттан-онооттон түүн утуйбат буоллум, күнүс олорбот буоллум. П. Ойуунускай. Уулаах олорон умсуй (уу иһэ-иһэ хайҕаа) — аһара хайҕаа, сөҕөн-махтайан хайҕаа. ☉ Чрезмерно, усиленно хвалить
   Кэргэттэр кэмэ суох кэпсииллэр, Хамначчыттар харса суох хайгыыллар, Уолаттар уулаах олорон умсуйаллар. Өксөкүлээх Өлөксөй
   ◊ Биирдэ олорон тур — биир аһааһыҥҥа элбэҕи сиэ. ☉ Съесть в один присест очень много еды
   Бу маннык собону түөрт уону биирдэ олорон туруохтарын сөп. И. Гоголев. Дьукаах олор — ыал дьиэтигэр дьиэлээхтэри кытта бииргэ олор (атын ыал, дьон туһунан этэргэ, сүнньүнэн урукку бириэмэҕэ). ☉ В старину: жить, сожительствовать с хозяевами дома (семьёй), обычно в зимнее время, в целях экономии ресурсов и сил для отопления дома (о семье)
   Дьиэҕэ киирбиппит икки ыал дьукаахтаһан олороллор эбит. С. Ефремов
   Ити икки ыал биирдэ дьукаах олоро сылдьыбыттара. Дьүөгэ Ааныстыырап. Көскө (сыылкаҕа) олор — суут уурааҕынан төрүт олох сиргиттэн көһөрүллэн атын ыраах сиргэ олор. ☉ Быть, находиться в ссылке, быть сосланным
   Кини [Мицкевич] бэйэтин хорсун быһаарыныытын туһунан оччотооҕуга Шушенскайга көскө олорор Владимир Ильич Лениҥҥэ биллэрбитэ. И. Федосеев. Олорон хаал — 1) тугу да сатаан оҥорбокко хаал. ☉ Просидеть без дела, не успеть ничего сделать; 2) сыһын (кир, кырааска туһунан). ☉ Впитаться, оставив след (напр., о грязи, краске). Бэчээт курдук олорон хаал. Ойуу курдук олорон хаал. Олорор оҕо — туораттан көмөтө, өйөбүлэ суох олорор буолбут оҕо (алта ыйдаах оҕо). ☉ Ребёнок, который сидит самостоятельно (около шести месяцев от роду). Олорор оҕо сыанатын туох да билбэт үһү (тааб.: дьааһык)
   др.-тюрк., тюрк. олур