даҕ., поэз. Үөрүүнү үксэтэр, үтүөнү-кэрэни эрэ санатар. ☉ Приносящий радость, удовольствие, наслаждение
Илигирии сиэттиһэн, Ил салгын иэнигийэн Ийэ сири сылыппытыгар, Эйэҕэстэй алааспар, Эйээриэҕиҥ, эдэрдэр! Саха нар. ыр. III
Арыы хахыйах курдук, Араллааннаан олороҥҥут — Этигэн илбис тыллаах Эйэҕэстэй идэбин, …… Эгэлгэлээх хоһооммун Истэ сэҥээриҥ эрэ. Нор. ырыаһ. Эдэр чэбдик сааһым Эйэҕэстэй доҕоро, Ахтылҕаннаах оҕо сааһым Аламаҕай атаһа Аатырбыт ырыаһыт Ньимкалаан оҕонньор барахсан. Доҕордоһуу т.

аат.
1. Хойуутуҥу сыыйыллаҕас минньигэс ас (сибэкки симэһиниттэн хомуйан ыҥырыа оҥорбута). ☉ Мёд
Мүөтү мунньар ыҥырыа Лоҥкуначчы туойда. Эллэй
Охсуллубут от сыта минньигэс мүөт сытынан аҥылыйар. Эрилик Эристиин
Ол аата, эн тойон ыҥырыа курдук мүөккүн мөлүйүөн сибэккиттэн хомуйаҕын? Н. Лугинов
2. көсп. Туох эмэ саамай үчүгэйэ, сүмэтэ. ☉ Сладость, удовольствие, наслаждение, смак
Лаврентий Николаевич дьэ олох мүөтүн амсайан испитэ, өйөсанаата дьэ күүһүрбүтэ. Н. Габышев
Сал гынын чэбдигэ диибин диэн. Туох эрэ минньигэс мүөтү у ул а а н э р э р и ҥ к урдук. Н. Заболоцкай. Булчут киһи булду сонордооһуҥҥа олоҕун барыыр, поэт киһи — ырыа ымыытын сойуотугар, тыл мүөтүн эккирэтиитигэр. Доҕордоһуу т.

туохт., поэт. Ис киирбэх буолан тупсан, таалан, кэрэтийэн көһүн (хол., айылҕа). ☉ Доставлять кому-л. удовольствие, наслаждение своей красой, благолепием, расцвести (напр., о природе)
Аан дойду мин үөрбүт харахпар Кылбаарар, кытыастар, ньургуйар. С. Данилов
Мутукча муҥутаан долгуйуо, Муустарын сууйуоҕа үрэҕим. Сибэкки даҕаны ньургуйуо, Сир кырсын элэппэт тилэҕим. Күннүк Уурастыырап
Таламан кыыс курдук ньургуйан Тырымныы түһээт уостаҕын. Күн анныгар ол эрэн, ньургуһун, Кэрэтик кэлэн ааһаҕын. М. Ефимов
◊ Ньургуйар ньургун — чулууттан чулуу, үтүөттэн үтүө, хорсунтан хорсун. ☉ Лучший из лучших, отважный из отважных
Уол оҕо ньургуйар ньургуна, Уон кырыы кыттыспыт кылаана, Киһиттэн килбиэннээх кэрэтэ Килбэчис гыммыта баар этэ. Р. Баҕатаайыскай

сымнаа диэнтэн дьаһ
туһ. Саатар, эн, атын киһи курдук, аһынан …… сылаас-сымнаҕас тылгынан сүрэхпин-быарбын сымнаттаҕыҥ дуу. А. Софронов
Ити хаптаһыннар төбөлөрүн сылаас уунан сымнатабыт. Амма Аччыгыйа
Дьахталлар сукуна курдук сымната имитиллибит таба тириититтэн кырыйан ичигэс таҥаһы тигэллэр, хара, маҥан түүлээх тириилэртэн аттаран оһуор анньаллар, киэргэтэллэр. Н. Якутскай
♦ Сымнатан эттэххэ — быһа-хото буолбакка, тарда соҕус эттэххэ. ☉ Мягко говоря, мягко выражаясь
Кинилэртэн сорохторо ити ыстатыйаны, сымнатан эттэххэ, сураҕын эрэ истибит этилэр. «Кыым». Хараххын сымнат — туох эмэ үчүгэйи, кэрэни, күүтүүлээҕи көрөн дуоһуй, астына көр. ☉ Испытывать наслаждение, удовольствие от увиденного (приятного для глаз, для души; букв. смягчить глаза). Оҕоҕун көрөн хараххын сымнат
□ Ханаҕар быһыылаах Хатыҥ дьахталлар, Ханыылаһа-ханыылаһа, Хартыына курдук, Хаамсан ханардаһан, Хараҕы сымнаттылар. Өксөкүлээх Өлөксөй

даҕ.
1. Дьонугарсэргэтигэр ытыктанар, чиэстэнэр, бочуоттаах. ☉ Уважаемый, почитаемый, почтенный
Маанылаах ыалдьыты күндүлээн көрүстүлэр.  Өндөрөөс оҕонньор бу дэ риэбинэ уруккута биир маанылаах ыала этэ. П. Ойуунускай
2. Ордук, ойуччу тутуллар, бүөбэйдэнэр, таптанар. ☉ Пользующийся особым вниманием, расположением, любовью
Бүтүн аҕа ууһун маанылаах ыччата атаҕастаммыта барыларын үрдүнэн батты гас курдук көстүбүт. Эрилик Эристиин
3. Ордук кэрэ, үчүгэй көстүүлээх (үксүгэр айылҕа сэдэх кыылын, көтөрүн этэргэ). ☉ Доставляющий наслаждение взору (о редких зверях и птицах)
Киһи обургу уодаһыннаах өйүн абыгар-албаһыгар аар тайҕа маанылаах көтөрөсүүрэрэ иҥнэри аспыт күөстүү, киирэн охтон-өлөн испитэ. Далан
Барҕа баайдаах, устата-туората биллибэт киэҥ тыа маанылаах оҕотун [тайаҕы] аһынардыы туттара. Н. Борисов
Ман на хотугу кыраай оҕото туундара маанылаах көлөтүн, таба кырачаан тугутун, көрөн-харайан, бүөбэйдээн улаатыннарбыта. «Кыым»
4. кэпс. Баай, дэлэгэй астаах-үөллээх. ☉ Знатный, богатый угощениями (напр., стол)
Бастыҥ астаах маанылаах остуолу тулалаан Алгыстаах тойугу туойуоҕуҥ. Эллэй
Быр курдук ичигэс балаакка маанылаах остуолугар бырааһынньыктыы олорбуттара. В. Протодьяконов

I
аат., үрд. Быстыбат үөрүүлээх, өрөйүүлээх-чөрөйүүлээх төлкөлөнүү; дьоллоох туску. ☉ Счастливое будущее
Сордоох-муҥнаах дьоммут Соргута улаатар, Самныбат саргыбыт Саһарҕата тахсар, Көрөр харах сырдыыр Көмүс көҥүл кэллин! Ньургун Боотур
Татаар тыллаах Таба эппэтин! Саха саныаҕынан Саргыҥ салалыннын! П. Ойуунускай
Илин саҕах бүтүннүүтэ Саһарҕанан кытыастан, Ийэ сиргэ үрдүк саргы Саҥа күнэ үүммүтэ. Күннүк Уурастыырап
Эһиги чаҕылҕанныы чаҕылхай уонна кылгас олоххут биһиги көлүөнэ үйэтин уһатта, саргытын салайда. С. Федотов
ср. тюрк. йар ‘быть светлым, сиять’, монг. жаргал ‘наслаждение’
II
саргы сатаҕай — туга да оҥоһуллубатах, бэлэмнэммэтэх; туох да бэлэмэ суох. ☉ Совершенно неподготовленный, не готовый к чему-л. (напр., о школьном помещении к началу учебного года)
Бэҕэһээ Сахаайа оскуола кэлэр үөрэх дьылыгар бэлэмин билсиһэ сылдьыбыта, букатын саргы сатаҕай олороллоро. Софр. Данилов
Билигин даҕаны үгүс тутуулар, икки хас муоста саргы сатаҕай тураллар үһү. «ХС»; саргы сатыы — ханнык да тырааныспарга олорбокко, суос-сатыы, көлөтө суох. ☉ Не имеющий транспорта, вынужденный ходить только пешком
Онто да суох аҕыйах табалаах бэйэлэрэ илиилэрин соттон хаалбыттар, эмискэ саргы сатыы буолбуттар. А. Кривошапкин (тылб.)

аат.
1. Ханнык эмэ уһулуччулаах сабыытыйа чиэһигэр тэриллэр үөрүү-көтүү, өрөгөйдөөһүн күнэ. ☉ Всенародный праздник. Норуот бүттүүнүн бырааһынньыга. 1 Маай бырааһынньыга
2. Ким эмэ туохха эмэ анаан тэрийбит үөрүүтэ-көтүүтэ, көрө-нара. ☉ Праздник (устраиваемый кем-л. по какому-л. поводу). Төрөөбүт күн бырааһынньыга
□ Ыһыах национальнай оонньууга, бырааһынньыкка кубулуйар
Саха фольк. Инженер Алексей Емельянов отут сааһын туолар бырааһынньыгар сылдьыбытым. ДФС КК
3. Туох эмэ үөрүүлээх, дьоһуннаах сабыытыйа буолбутун бэлиэтиир күн. ☉ День, ознаменованный каким-л. приятным, важным событием
Кини [Ойуунускай] кинигэтэ таҕыстар эрэ, биһиэхэ, учуутал техникумун устудьуоннарыгар, дьиҥнээх бырааһынньык, үөрүү, былдьаһан ааҕа охсуу, уларсыһыы. Амма Аччыгыйа
Сотору быһыт тутуллан бүтэр, [Эдэрдэр] олоххут устата өйдүү сылдьыаххыт, онон бу Күнү бырааһынньык курдук көрсөргө Туох эмэ кэрэхсибиллээҕи толкуйдааҥ. И. Гоголев
4. Туохтан эмэ үөрүү, астыныы-дуоһуйуу. ☉ Испытываемое от чего-л. наслаждение, чувство приятного
Ыалдьыкка кыһамньы уонна кинини кытта сэһэргэһии — ити барыта дьиэлээхтэргэ дьиҥнээх бырааһынньык курдук көстөр. И. Данилов
Бүгүн миэхэ бырааһынньык, Маҥнайгы хамнаспын ыллым. И. Гоголев
5. Христианскай итэҕэл быһыытынан бэлиэтэнэр күн, таҥара бырааһынньыга. ☉ Праздник по христианскому календарю (напр., Пасха, Рождество и др.)
Киристиэп бырааһынньыга буолан, иккиүс күн өрөөн-сынньанан баран, хас да хамыыһыйалары талан үлэлээбитэ. П. Ойуунускай
Суруйааччы урут түҥкэтэх, хараҥа тыа сирин оҕолоро кыһыҥҥы таҥара бырааһынньыгын хайдах атаарбыттарын туһунан кэпсиир. Софр. Данилов
Чакыр Охонооһойо киниттэн [Никонтан] саас аайы — сааскы Киристиэп бырааһынньыгар сүөһү төбөтүн эбэтэр сааскы быстарыы саҕана, аһыыра баранан, бурдук сыыһын ылан «салҕанара». А. Бэрияк. Тэҥн. таҥара

сыһ.
1. Амтаннаах тык, киһи астынан сиир гына (астаа). ☉ Вкусно (приготовить еду)
Ким да хаһан да киниэхэ бу курдук мин ньигэстик астаан көрбөтөҕө. Н. З аболоцкай. Ньукулайтыга эдэр ойоҕо, тө һө да аһара чанчарык аатырдар …… киһи тылын быһа тардар гына м и н н ь иг э с т и к астыыра. С. Курилов (тылб.)
△ Оннук астаммыт аһы сөбүлээн, астынан (сиэ). ☉ Вкусно, с удовольствием, аппетитно (есть)
Дьоно даҕаны киниэхэ соччо сыҥалыы сатаабаттар, бэйэлэрэ бэрт минньигэстик аһаан мотуйаллар, арыт күлсэллэр. Н. Якутскай
Баҕар, эн туппут-хаппыт килиэпкин Украинаҕа нуучча уола, саллаат доҕорум, минньигэстик ыстыы олороро буолуо. Т. Сметанин
Оҕонньор умсаах түөһүн этин бэрт минньигэстик сиэн ньэмиргэттэ. С. Никифоров
2. Киһиэхэ ордук үчүгэйдик, дуоһутуулаахтык (киирэр, ылыныллар). ☉ Доставляя удовольствие, наслаждение
Мин санаабар, сыллыыр ууруурдааҕар киһи сүрэҕэр-быарыгар ордук минньигэстик нүөлүйэн киирэр. Далан
[Марфа Николаевна:] Баһыыба, Иван Иванович, мин оҕом туһунан ити курдук этэргэр. Төрөппүт киһи сүрэҕэр эн тылыҥ олус минньигэстик к и и р э р. С. Ефремов
Дьэрэкээн сибэккилэр, күөх солко оттор минньигэстик дьаралыйаллар. И. Данилов

даҕ.
1. Киһи ордук сөбүлээн сиир, үчүгэй амтаннаах. ☉ В к у сн ы й , п р и я т н ы й ; с л а д к и й (о е д е)
Феодосия оҕонньоругар араас минньигэс астары бэлэмнииригэр сытыгар да сөп буолар. М. Доҕордуурап
Күөллэр атахтарыгар «ыт ти ҥ и л э ҕэ» д иэ н, ааттарынан бэрт кэрэтэ да суох буоллаллар амтаннарынан олус минньигэс астар кытарчы көрөн сытар буолааччылар. Н. Заболоцкай
△ Олус үчүгэй, киһи сөбүлүөх курдук сыттаах. ☉ Приятный, сладкий (о запахе)
Минньигэс сыт.  Дьиэ иһиттэн ас минньигэс сыта кэлэр, муусука иһиллэр. Н. Павлов
2. көсп. К иһи с ана ат ыгар ордук ү ч үгэй, киһи дуоһуйан ылларар, тартарар. ☉ Доставляющий удовольствие, наслаждение
Ми н н ь и г э с т э н минньигэс б а а р ү һ ү (т а а б.: утуйар уу). Поэт барахсан күндүттэн күндү, саамай минньигэс хоһооно бу баар эбит. Суорун Омоллоон
Оҕобут утуйа сытара. Чараас уоһугар, айыыта суох ыраас сирэйигэр минньигэс б э й экээннээх мичээр оонньуурун көрөн аһарбытым. М. Доҕордуурап