1 л. 1. (насыпь) буор хайыҥ, буор сыҥаһа, буор мэһэй; крепостной вал кириэппэс буор мэһэйэ (былыр өстөөхтөртөн көмүскэнэр тула буор хайыҥ); 2. (волна) баал, улахан долгун; # огневой вал воен. артиллерия күүстээх уота.

аат. Дьиэ тас өттүнэн тула туспа тас эркиннээх үрдүк соҕус буор кутуу. ☉ Земляная насыпь вокруг наружных стен дома, завалинка
[Харбаатай:] Быйыл бу дьиэм сабараанньатын буорун ыһан куурдубатыгыт, сытытан эрэҕит. Л. Габышев

туохт. Тугунан эмэ хайыҥна эбэтэр мэһэйдэ оҥор. ☉ Делать завалинку, насыпь (напр., снежную) или сооружать какую-л. преграду
Бульдозердаахтар икки дьиэ тула хаары күртэрэн аҕалан түннүгүн анныгар тиийэ хайыҥнаан кэбистилэр. «ХС»

возвр.-страд. от даҥнаа = 1) засыпать землёй (крышу своего строения); 2) делаться, быть сделанной—о земляной насыпи на крыше.

насыпать землю (на крышу).

көтөх I диэнтэн хай
аата. Кини богуон остуолугар ойон кэлэн, көтөҕүүтүн ыһыктан кэбистэ уонна сиргэ төкүнүһэ сыспыт халбаһылаах буулкаларын харыларынан күрдьүтэлии далайталаата. Амма Аччыгыйа
Кини [Доргууйап] санаатыгар сопхуос сайдыытын ыллыктыырга, хаһаайыстыбатын өрө көтөҕүүгэ …… биир ыллык суол ыйдаҥаран көстөргө дылы буолла. В. Протодьяконов
Илиибэр сиэтиитэ, Күөммэр көтөҕүүтэ суох, Иитиллибит ийэ буорбутугар, Төрөөбүт төрүт сирбитигэр [төннөн көрүөҕүҥ]. С. Зверев
◊ Бэдэрээт көтөҕүүтэ көр бэдэрээт
Килиэп көтөҕүүтэ — аппаара, доруоһа диэн курдук. Кинини үрүҥ саллааттара килиэп көтөҕүүтэ көрдөтө ыыппыт этилэр. Б. Лунин (тылб.). Көтөҕүү буор — кутуу, томтотуу (хол., суол оҥоһуутугар). ☉ Насыпь
Биһиги эһигини көтөҕүү буордаах тимир таһыгар күүтүөхпүт. БТ

аат. Туох эмэ (хол., балаҕан) тула эркин курдук туох эмэ (хол., хаар) томточчу өрөһөлөммүтэ. ☉ Невысокая насыпь (напр., снежная) вокруг чего-л. (напр., юрты), завалинка
Бэйэтэ окуопа хайыҥар хаптас гынар. Н. Якутскай
Көмүс ньээкэ уйаҕа хайдах тоҥуоҥуй?! Хаар, муус даҕаны хайыҥнааҕын иһин Хаһыҥтан, тыалтан харыстыыр абылаҥнаах алаһа. С. Тарасов
Тордох ыксатыгар күрдьүллүбүт хаар хайыҥҥа икки туут хайыһар туруору анньыллыбыта көһүннэ. Н. Абыйчанин
Бүөтүрү үүт уурар омуһахха укпут уонна омуһах хайыҥын тоҥ буорун хойгуонан көөрөтөн көмөн дуомнаабыт. С. Маисов
♦ Хайыҥ охсун — туох эмэ кэлин бэйэҕэр куһаҕан буолуоҕуттан дьаахханан быыһанар, көмүскэнэр суолгун бэлэмнээ, куотунар сүбэҕин эрдэттэн булун. ☉ Подготовить почву для своей защиты или оправдания, застраховаться чем-л. от чего-л. (букв. возвести [вокруг себя] снежную преграду — раньше якуты насыпали вокруг своей юрты снежные завалины хайыҥ для защиты от холода)
Макар үөлээннээҕин туттарыттанхаптарыттан бу көрсүһүү олус уһаан, дириҥээн барыан сөбүн көрөн, эрдэттэн хайыҥ охсунна. Н. Лугинов
Мандаарап кэлбититтэн ыла кини салалтаҕа муҥур ыраахтааҕы буолан олорбута буралларыгар тиийбитин өйдөөбүтэ. Ол иһин эрдэттэн хайыҥ охсуммутунан барбыта. В. Протодьяконов
Сэтээтэлгэ, хайыҥ охсуна таарыйа, этэн көрдүм да, ол күтүр сирэйбин суор курдук тоҥсуйда. М. Доҕордуурап
◊ Ойбон хайыҥа көр ойбон
Убаһаларын уулатар ойбоннорун хайыҥа өрөһөлөнөн улахан даҕаны. Н. Габышев
Ким эмэ сылайан турдаҕына, солбуйан ойбон хайыҥар олордон сынньатабыт. ТМ ДК

1) сыпать, рассыпать, насыпать (что-л. очень мелкое); кууруссаҕа куруппаны бытыгыратан биэр = насыпать курам крупы (немного); 2) накрапывать (о дожде); ардах түһэн бытыгыратар накрапывает мелкий дождь.

I
аат.
1. Уһанарга тимири кытардар эбэтэр уулларар, ортотугар куоһахтаах буор оһох (ис өттө туойунан сыбаммыт, үөһээ диэкинэн синньиир төкүнүк быһыылаах буолар, куоһаҕар көмөрү кутан, күөрдүнэн күөдьүтэллэр). ☉ Кузнечный горн (цилиндрический сосуд, обмазанный изнутри глиной, в к-ром мехами раздувается огонь)
Кыһа төлөнө кыырыктыйбыт, Кыстык тыаһа чыҥкынаабыт. П. Ойуунускай
Эдэр киһи …… туттаччы кытарбыт тимири кыһаттан уһун кытаҕаһынан кыбыттаран ылан, балтанан ыас курдук эллиир. С. Васильев
Урут кыһаҕа салгын киллэриитигэр илии күөрдүнэн туһаналлара. АЕВ ОҮИ
2. көсп. Туох эмэ наадалааҕы, суолталааҕы, идэлээх дьону бэлэмнээн, оҥорон таһаарар тэрилтэ. ☉ Заведение, учреждение, где создается, формируется нечто ценное, важное, кузница чего-л. (напр., кадров)
Бу — Мирнэй орто оскуолата, хойукку инженердэр уонна учуонайдар үүнэр кыһалара. Л. Попов. «Кыым» буолта биһиги барыбыт Иитиллэн тахсыбыт кыһабыт. М. Хара
Суруйааччы айар кыһатыгар …… «Көмүстээх үрүйэ» уонна «Төлкө» диэн айымньылар уһаарыллан күн сирин көрбүттэрэ. Д. Васильева
3. көсп. Киһи уйана-хатана биллэр, буһар-хатар ыарахана, эрэйэ. ☉ То, что является средоточием каких-л. трудностей, испытаний, для преодоления которых требуются мужество, твердость
Охсуһуу уотун кыһатыгар уһаарыллар Туох барыта, ырыа да буоллун! Күннүк Уурастыырап
[Таня] күүһүгэр күүс эбиллибит, үүммүт, олох кыһатыгар буспутхаппыт курдук сананна. М. Доҕордуурап
Дьол бэйэтэ тиийэн кэлбэт, кини үлэ кыһатыгар уһаарыллар. «Кыым»
◊ Үөрэх кыһата — үөрэх тэрилтэтэ, оскуола. ☉ Учебное заведение, школа
Бэйэбитигэр үрдүттэн музыкальнай, художественнай үөрэҕи салгыыр үөрэх кыһата хайаан да наада. «Кыым»
[Ермолаев] 1930 сыллаахха …… төрөөбүт нэһилиэгэр учууталлыы тахсыбыта. Онтон күн бүгүнүгэр диэри үөрэх кыһатыттан арахсыбакка үлэлиир. «Кыым»
ср. др.-тюрк., телеут. хыза ‘кузнечный горн’
II
аат. Өрүс, үрэх туруору, модьоҕо курдук сыыра. ☉ Высокий, крутой берег реки
Сүлбэ икки кытыытыгар иэдэстии кыһа буолар гына, ирбэт тоҥтон ыла ампаар охсон таһаарбыт этилэр. В. Яковлев
Өрүс кыһатыгар ыттыбакка эрэ, бадараанынан сыылаҥхайдаан соҕуруу диэки баран истибит. Т. Сметанин
△ Эһэ арҕаҕын, кыыл хороонун кытыытынааҕы буор модьоҕо. ☉ Куча земли, насыпь у входа в берлогу или в нору
[Учуутал] тыаҕа тахса сылдьыан саныыр эбит, тутуһуулаах тайахха, арҕаҕар киирээри кыһатыгар сытар эһэҕэ даҕаны түбэһиэххэ сөп диир. Болот Боотур
[Иһиччит Ньукулай] Куртуйах сүүлэр кыһатыгар туһахтыах буолар. Болот Боотур

сов., подсыпать несов. что, чего, разг. 1. (дополнительно) эбии кут; 2. (насыпать тайком) кутан биэр, кистээн кутан кэбис.