даҕ., түөлбэ.
1. Наһаа ырааҕа суох, балачча чугас. ☉ Недалёкий, довольно близкий
Хабы сир эбит, өр гымматылар, начаас ыстаннаран тиийдилэр. «Чолбон»
2. Наһаа ыарахана суох (сыананы этэргэ). ☉ Сравнительно дешёвый, недорогой (о цене). Балык сыаната хабы эбит
ср. калм. хавы ‘ближайшая сторона; окружение, среда’

даҕ.
1. Атыттардааҕар итэҕэс тутуллар, атаҕастабылга сылдьар; абааһы көрүллэр (ким эмэ). ☉ Нелюбимый, отверженный, изгой в собственной семье, находящийся в опале (о ком-л.)
Сэмэн көйгө уола ньаллырҕай саҥалаах. Амма Аччыгыйа
Ыал көйгө кыыһа. М. Тимофеев
2. Аанньа ахтыллыбат, күндүтэ суох (туох эмэ). ☉ Не пользующийся уважением, незначительный, несущественный, недорогой (о чем-л.)
[Музейга] Көрбүт үгүс Көйгө, күндү малларбыттан Манна, Тааһа-оҕуруота суйдаммыт Мас матааччах баар. К. Туйаарыскай
Көкө-буурай аймаҕым Көйгө аатын киэргэтэр Күөмэйдэниэх этилэр! И. Чаҕылҕан

даҕ.
1. кэпс. Оҥоһуутунан эбэтэр киһи өйдүүрүгэр уустуга суох; судургу, көннөрү. ☉ Несложный по устройству, легкий для выполнения или понимания, простой
Бу саас-үйэ тухары боростуой быһытынан ууну хаайыллара, онон боростуойдуҥу быһытта тутуоҕуҥ. М. Доҕордуурап
Кини бэйэтин өйдүүрүнэн боростуой, көнө тылынан кылаас мөккүөрүн кэпсиир. Амма Аччыгыйа
2. Ураты күндүтэ, киэргэлэ, тупсарыыта суох. ☉ Не представляющий большой ценности, недорогой, без особых украшений, простой
Түннүк аннынааҕы кыһыллыҥы кырааскалаах боростуой бэс мас кытыылаах эргэ түрүмүөҕэ көрүнэкөрүнэ, уоһун кырааскалана турар. Софр. Данилов
Бу турдахтарына, ханааба устун биир боростуой буолан баран, бэрт ыраас көстүүмнээх …… нүүчча икки хаһаак икки ардынан хааннаах оҕо киһи кэлэн остолобуойга киирэн иһэн Абдуркулланы баттаҕыттан имэрийээри гыммытыгар, Абдуркулла, охсоору гынна диэн, дьик гынан баран аһаран биэрдэ. Эрилик Эристиин
Губин Вася «Север» диэн бэрт боростуой бөппүрүөскэ имиллибит хаатын сарк гына бырахта. Амма Аччыгыйа
△ Туох да ойуччу уратыта суох; көннөрү. ☉ Ничем не отличающийся от обычного, простой, обыкновенный
Оттон ол анараа килиэккэҕэ страустар да, туруйалар да буолбатахтар, көннөрү боростуой кууруссалар. Г. Угаров
Боростуой, бороҥ дьүһүннээх Барабыайдар манна бааллар. Баал Хабырыыс
3. кэпс. Улаатымсыга, киэмсигэ суох, судургу эйэҕэс майгылаах; эйэҕэс. ☉ Невысокомерный, нецеремонный, отличающийся вежливостью, простой, простодушный
«Боростуой, эйэҕэс кыыс эбит»,— диэн Үүйэ Эльвираны иһигэр сөбүлүү санаата. Л. Попов
Билигин кини боростуой, көнө курдук көрбүт оҕонньотторо тоҕо эрэ эҕэлээхтик көрөр-истэр буолбуттарын бэлиэтии көрөн санньыйда. А. Сыромятникова
Оо, оҕолор барахсаттар, аата, аламаҕайгыт, боростуойгут сүрүкэтэ! В. Яковлев
4. Уопсастыбаҕа туох да үрдүк балаһыанньата, дуоһунаһа-чыына суох көннөрү үлэһит эрэ. ☉ Не занимающий высокого общественного положения или должности, являющийся рядовым (тружеником), простой, рядовой
Бу боростуой сэбиэскэй дьон олохторун, үлэлэрин туох да киэргэтиитэ суох дьиҥ кырдьыгынан кэпсээбитэ …… «Аргыстар» диэн сэһэн ситиһиитэ буолар. Софр. Данилов
Билэҕиэн, мин аны ыал буоллум, Кэргэним Украина киһитэ, Тимир суол боростуой үлэһитэ, Санаабар, булуннум дьиҥ дьолбун. П. Тобуруокап
Үрдүк солото да суох буоллар, Ол боростуой саллаат киһи Босхолоспут дойдуларыгар Посол курдук буолта үһү. И. Эртюков
5. Сорох ситимҥэ судургу (көр) диэн тиэрмин суолтатыгар туттулуннаҕына: арааһа суох биир элэмиэнтэн оҥоһуулаах, судургу састааптаах. ☉ В некоторых сочетаниях выступает в значении термина судургу ‘однородный по составу, простой’. Боростуой харандаас

даҕ.
1. Ыарахана суох, кыра ыйааһыннаах. ☉ Лёгкий по весу, легковесный
Эчи ырааһын, сибиэһэйин, түү курдук чэпчэкитин, эдэр хатыҥ курдук көнөтүн, нарынын. Софр. Данилов
Бу искириипкэ ыйааһына хотуобай искириипкэтээҕэр чэпчэки уонна тыаһа өссө үчүгэй буолбут этэ. ЧАИ СБМИ
Тайах оҕотун ыйааһына ийэтин ыйааһынынааҕар үс төгүл чэпчэки буоллаҕына, тайах оҕотун ыйааһына төһөнүй? ПАИ СМС
2. Оҥорорго, толорорго ыарахана, уустуга суох (хол., үлэ). ☉ Несложный, нетрудный для выполнения (напр., о работе)
Сүрэҕэ суох үлэ чэпчэкитин, ас минньигэһин талар (өс хоһ.). [Сеня эксээмэнин билиэтин] боппуруостарын чэпчэкилэр диэн үөрүөн дуу, эбэтэр ыарахаттар диэн хомойуон дуу билбэтэ. Н. Лугинов
Холкуоска даҕаны чэпчэки үлэ элбэх. М. Доҕордуурап
3. Куртах буһарарыгар үчүгэй, ыарахана суох (аһылыгы этэргэ). ☉ Лёгкий, легко перевариваемый (о пище)
[Таба] этэ минньигэс, иҥэмтэлээх, киһи куртаҕар чэпчэки. ҮҮүДь
4. Истэргэ үчүгэй, ис киирбэх (муусуканы, ырыаны этэргэ). ☉ Лёгкий, развлекательный (о музыке, песне)
[Сыбаайбаҕа] остуолга оонньоторго чэпчэки муусуканы талыллар, оттон тыл этии кэнниттэн туш оонньонор. ФВН ЭХК
5. Олоххо куттала суох, халымыр (бааһырыыны, эчэйиини этэргэ). ☉ Не представляющий угрозы для жизни, неопасный (о ранении)
Табаарыс, эн бааһырыыҥ чэпчэки эбээт. Амма Аччыгыйа
Мин бу атаакаҕа хаҥас тобугум үөһээ өттүнэн чэпчэки бааһы ылбытым. «Чолбон»
6. Кыыһыра, тымта сылдьыбат, элэккэй, үөрүнньэҥ (киһи майгытын этэргэ). ☉ Дружелюбный, незлобный, приветливый (о характере человека)
Дьоҥҥо куһаҕаны оҥорбот, өс киирбэх, чэпчэки дууһалаах киһи. В. Яковлев
Чэпчэки тыыннаах киһи элбэх доҕордоох, ыалдьыттаах, эйэҕэс. А-ИНА БТ
7. Ыарахана суох, кыра сыаналаах (атыыга тахсар малы-салы этэргэ). ☉ Недорогой, дешёвый (о товаре, выставленном на продажу)
[Василина:] Өйө суох муҥнаахтары чэпчэки сыаналаах кыбартыыраларынан көөчүктээн, хаарыаннаахай харчыларын мүччү туттаран ыллаҕым эбээт. У. Ойуур
Чэпчэки сыаналаах, мөлтөх хаһаайыстыбалаах табаардарга сыана булкуллуута тоҕо эрэ тахсыбатах. М. Попов
Саҥа сиртэн хостоммут чох бэйэҕэ турар сыаната чэпчэки буолуоҕа. «Чолбон»
8. Эр дьону кытары сыһыаныгар дьоһуна суох, сэлээр (кыыһы, дьахтары этэргэ). ☉ Легкомысленный, доступный в отношениях с мужчинами (о женщине)
Холобура, дьүһүнүнэн хартыына курдук гынан баран, тыал курдук чэпчэки кыыһы хайа киһи аанньа ахтыан, астыныан, иһиттэн таптыан сөбүй? Суорун Омоллоон
Суон Маша, хата, дьиэ кутуйахтарыгар эрэ кэпсээбэтэ ини — «буортуйбут» устудьуон уонна сытыы, чэпчэки дьахтар саҥа «кыайыытын» туһунан. Н. Габышев
Кини Маайаны эр дьону мунньар чэпчэки дьахтар диэн бэйэтин кэтэх санаатынан быһа өйдөөн, ол суолунан бүдүмүктүк баран, ыган-түүрэн билиннэрэ эрэ охсор санаалааҕа. «ХС»
♦ Чэпчэки илиилээх көр илии. «Чэпчэки илиилээх» диэн сорох [көтөҕөөччүлэр] мэлдьи ыҥырыыга сылдьаллар. «Саха с.»
◊ Атаҕынан чэпчэки — түргэнник сүүрэр, хаамар, сүүрүк (киһини эбэтэр аты этэргэ). ☉ Быстро бегающий, скорый в ходьбе (о человеке или лошади). Көр бу, үчүгэй чинчилээх барахсан эбит ээ, бука, атаҕынан чэпчэки ат буолара буолуо… Амма Аччыгыйа
Мин оччолорго эдэрбин, тэтиэнэхпин, атахпынан чэпчэкибин. Н. Абыйчанин
Нохоо, Сэмээн, эйигин киһи барыта атаҕынан чэпчэки, улахан сүүрүк киһи оонньообокко саһан сылдьар, сүүрүүгэ киирсиэн сөп этэ дииллэр. И. Сосин
Кини атаҕынан уһулуччу чэпчэки киһи эрээри успуорт ситэ сайда, тэнийэ илигинэ үөскээн …… кистэнэн бэйэтин биллэрбэккэ, оонньообокко хаалбыт. Эрчимэн. Чэпчэки атлетика — спорт көрүҥэ: манна сүүрүү, хаамыы, ыстаныы, диискэни, үҥүүнү уһуҥҥа быраҕыы о. д. а. киирэр. ☉ Вид спорта: бег, ходьба, прыжки, метание копья, диска и т. д. — лёгкая атлетика
Чэпчэки атлетикаҕа Гаврил Фёдорович Нохтунскай өр сылларга оҕолору эрчийдэ. И. Павлов
Николай чэпчэки атлетикаҕа эмиэ умсугуйбута. ССТ. Чэпчэки олох — улахан сырата суох, үлэлээбэккэ харчыланан, көрү-нары батыһан олоруу. ☉ Лёгкая жизнь
[Петя:] Оттон билигин чэпчэки олох, үлэ иннигэр маамаҕын сүүрдэ сылдьаҕын. С. Ефремов
ср. казах. жеҥил, уйг. йеник

с. 1. (действие) одуулааһын, кэрийэ көрүү; 2. (обзор) ырытан көрүү; международное обозрение аан дойду олоҕун ырытан көрүү; 3. (пьеса) быстах көстүүлэр. обозреть соз. см. обозревать, обозримый прил. харах ылар; обозримое пространство харах ылар сирэ. обои только мн. обуой. обойти сов. 1. кого-что эргий; обойти вокруг дома дьиэни тула эргий; 2. кого-что (пройти стороной, обогнуть) тумун, эргий; обойти лужу чалбаҕы тумун; обойти город с юга куораты соҕуруу өттүнэн эргий; 3. что, перен. (избежать) тумун, мүлчү түс; обойти щекотливый вопрос эндир боппуруоһу тумун; обойти закон сокуону тумун; обойти молчанием ахтыбакка аас; 4. что (побывать всюду) кэрий; обойти всю деревню дэриэбинэни бүтүннүу кэрий; 5. кого-что (распространиться) тарҕан; 6. кого, прям., перен. разг. (опередить) ситэн аас; обойти кого-л. но службе сулууспаҕар ситэн аас; 7. кого (оставить без повышения, награды и т. п.) тумун, тумнан аас; 8. кого, разг. (обмануть, провести) албыннаа; # любовь меня не обошла таптал миигин тумнубатаҕа. обойтись сов. 1. с кем-чем (поступить каким-л. образом) сыһыаннас, тут; с ним хорошо обошлись кинилиин үчүгэйдик сыһыаннастыбыт; 2. (о стоимости) тур; костюм обошёлся недорого көстүүм чэпчэкитик турда; 3. чем, разг. (удовлетвориться) уолдьас, сөп буол; обойтись рублём солкуобайынан уолдьас; 4. без кого-чего и безл. (уладиться) буол, аас; всё обошлось благополучно барыта этэҥҥэ ааста; дело не обошлось без ссоры дьыала этиһиитэ суох буолбата; 5. без кого-чего (суметь прожить) олор, сырыт; мы обойдёмся без него биһиги кинитэ да суох олоруохпут; # это вам дорого обойдётся ити эйиэхэ аччыгыйынан ааһыа суоҕа.