сов. 1. что хайа ыстаа, хампы ыстаа, быһа ыстаа; 2. кого-что, перен. разг. (понять) өйдөө, бил, өйгөр түһэр; раскусить в чём дело дьыала туоххатын өйдөө; его нелегко раскусить кинини өйдүүр кытаанах.

сыһ.
1. Эрэйи көрөн, ыараханнык (олор). ☉ Тяжело, трудно, нелегко (жить)
А.И. Софронов эрэйдээхтик олорбута уонна уһулуччу талааннаахтык айбыта биллэр. Амма Аччыгыйа
Бэрт диэн эрэйдээхтик үөскээбитим. Суорун Омоллоон
Мин күчүмэҕэйдик эрэйдээхтик олорбутум — хаһаайыннарым төрүкү мэссээннэр, олус элбэхтик аһыылларын бастыҥ дуоһуйуу …… оҥостор дьоннор этилэр. М. Горькай (тылб.)
2. Эрэйдэнэн, сүпсүгүрэн. ☉ Беспокойно, тревожно. Бөлүүн эрэйдээхтик утуйдум

частица усил. 1) усиливает количественный и качественный признак действия: сылайдым ахан я очень устал; көрөн ахан я очень много видел; салайар үлэҕэ үлэлээбит ахан киһи человек, работавший очень долго на руководящей работе; 2) усиливает признак, качество предмета, иногда с оттенком восхищения: күүстээх ахан очень сильный; дьэ , куорат ахан ! ну, городище!; сыбаайба ахан буолла состоялась такая большая, хорошая свадьба # манан ахан буолбатах в сочет. с сущ. а) непросто, нелегко; не шутка; кыһын сиргэ хонор манан ахан буолбатах не шутка зимой ночевать под открытым нёбом; б) из ряда вон выходящий, незаурядный; манан ахан киһи буолбатах он незаурядный человек.

1) побуд. от хаай = 1—4, 6, 7, 11; сүөһүлэри оҕолорунан далга хаайтар скажите ребятам, чтобы загнали скот в загон; 2) лишиться возможности выйти откуда-л.; оказаться запертым, закрытым внутри чего-л.; дьиэҕэ чыычаах киирэн хаайтарбыт птичка залетела в комнату и не может вылететь; паапкам чымадааҥҥа хаайтарда моя папка заперта в чемодане; 3) перен. разг. быть вынужденным сидеть или жить где-л. постоянно (не отлучаясь, не выезжая); дьиэҕэ хаайтаран олор = (или сыт =) быть вынужденным сидеть всё время дома (и никуда не ходить); 4) задерживаться, не выходить, не выделяться; иигэ хаайтарбыт у него задерживается моча; хойуутун хаайтарар у него запор; 5) встречать преграду, препятствие, задерживаться, застревать (в пути); массыынанан баран иһэн , үрэххэ хаайтардыбыт мы ехали на машине, и путь нам преградила речка; суолга хаайтар = задержаться в пути; 6) разг. лишаться возможности делать что-л., заниматься чём-л.; ыалдьан хаайтардым я заболел, и вся работа у меня стала; саам алдьанан хаайтардым у меня ружьё сломалось, и я не могу ходить.на охоту; 7) перен. растеряться, стать в тупик (напр. в споре); кыраҕа хаайтарбат киһы нелегко его поставить в тупик # тыыҥҥын хаайтар = задыхаться.

эб.
1. Даҕааһыннары кытта бэлиэ үрдүк, саамай үрдүк кэрдииһин көрдөрөр. ☉ С прилагательными выражает самую высокую степень признака
Эдэригэр улгум ахан уол оҕо эбитэ буолуо. Амма Аччыгыйа
Ньукуус устар ууну сомоҕолуур уус тыллаах ахан киһи. В. Протодьяконов
Башкирия үс үөстээх Өлүөнэ эбэ барахсантан, эчи, ыраах аххан. С. Тарасов
Үллэтүллэ турар Үгүс-элбэх аххан Уйгубыйаҥ туругурбут. П. Ойуунускай
2. Сыһыаттары кытта бэрт дэҥҥэ туттуллан, кинилэр суолталарын саҥарааччы бэйэтэ күүһүрдэн этэрин көрдөрөр. ☉ Употребляясь (редко) с наречиями, выражает субъективное усиление их значения говорящим. Киһибит туспа ахан отууламмыт
□ Чэбдик кэрэ бараан түүн оргууй аххан араҕас ими саба тутта. Суорун Омоллоон
3. Туохтуур формаларын кытта хайааһыны оһуобай күүстээхтик, кичэйэн, уһуннук, хатылаан оҥоһулларын курдук күүркэтэн-күүһүрдэн көрдөрөр. ☉ С глагольными формами выражает эмоциональное усиление действия в том плане, что оно делается с особой силой, долго, многократно и тщательно
Порфирьевич, кырдьык, сирэйэ-хараҕа ыаһыран, дьиппиэрэн ахан олорор. Н. Лугинов
Дьэ, кэпсэтээри аххан турабын. Софр. Данилов
Улуу Кудулу муорам Өрө үллэҥнии аххан Олорор эбит! Ок-сиэ, оҕолоор! С. Зверев
Нохоо, туох буоллуҥ? Эмээхсиҥҥин таптыыр аххан этиҥ дии! Амма Аччыгыйа
Сарсыарда эрдэттэн урукку таҥара дьиэтин диэки аттаах да, сатыы да тиэстибитэ аххан. «ХС»
4. Аат тыллары кытта: а) саҥарааччы эмоциональнай сыһыанын, сөҕөн-хайҕаан сыаналыырын көрдөрөр; б) ардыгар предмет элбэҕин көрдөрөр (бөҕө). ☉ С именами существительными выражает: а) модально-эмоциональное отношение говорящего, преимущественно его восхищение, восторженную оценку предмета речи; б) иногда — то, что речь идет о множестве предметов
Күн аххан оҕото буолбут. «ХС»
Дьокуускай кэрэ кэскиллээх, Куорат ахан буолуо, сэгээр. «ХС»
Кини өссө сиппит-хоппут, киһи аххан түөрт кырыылааҕа буолбут. Р. Кулаковскай
Киһи аххан сылдьар да, кыһаммат. Амма Аччыгыйа
Күөл ортотугар кус аххан мустубут. «ХС»
5. Солбуйар ааттары кытта (сүнньүнэн сирэй солб. ааттары кытта, ону да, сэдэхтик тут-лар) эмоциональнай күүһүрдүү, сөҕөр-махтайар сыһыаны көрдөрөр (бэйэлээх). ☉ С местоимениями выражает эмоциональное усиление, восторженное отношение говорящего (употр. довольно редко, в основном с личными мест.). Эһиги аххан дьон бүгүн тугунан дьарыктанаҕыт? Оччо ахан сөхпүтүн өйдөөбөппүн
□ Оҕустар хааннааҕынан түҥнэри көрөн турдахтарына, кинилэр ахан буоллахтара дии. Н. Заболоцкай
△ 1-гы сирэйгэ турар сирэй солбуйар ааттары кытта туттулуннаҕына, киһиргэнии дэгэттэнэр. ☉ Употребляясь с личными местоимениями 1-го л., выражает оттенок самохвальства
Муҥутуур Мутуктуур Тарбааскын мин аххан буоллаҕым. Амма Аччыгыйа
Эриэккэс бэтиэхэ, Дьикти кубулҕат, Хатан дьаарай Табах диэн Мин аххан буолабын. С. Зверев
♦ Манан ахан буолбатах — чэпчэки, кыра, боростуой буолбатах. ☉ Непросто, нелегко, не шутка
Билбэккэ сылдьан сууттанар, харчыны төлүүр манан ахан буолбатах. М. Попов
Уонтан эрэ тахса киһи 30 000 буут таһаҕаһы кытылга турар ыскылааттан борохуокка киллэрэн кыстыыллара манан ахан үлэ буолбатах. Н. Якутскай