нареч. 1) недавно; барбыта чочум буолла он ушёл недавно; 2) немного, недолго, некоторое время; ненадолго, на некоторое время; чочум күүт немного подожди ; сүгэҕин чочум уларыс одолжи ненадолго топор.

1) тотчас, тут же, сразу же;начаас тиийэн кэллилэр они тотчас пришли; 2) на короткое время, ненадолго; манна начаас киирэн таҕыста он сюда заходил ненадолго.

сов. 1. чохчой, чохчос гын; присесть на корточки (такымҥар) чохчойон олор; 2. (сесть ненадолго) олоро түс, олоро түһэн ЫЛ-

сыһ. Быстахтык, кылгас кэм иһигэр. ☉ Недолго, кратковременно, ненадолго
Айдар уот начааскыга сырдатан ааспытыгар истээх сонноох, куобах бэргэһэлээх киһини көрөн баран, быраата Уйбаан турарын биллэ. Н. Лугинов
Өрүүнэ начааскыга ыалдьыт сылдьыбатаҕына, киһи кэлбэтэҕинэ, хоноһо хоммотоҕуна ыксыы түһэр, тэһийбэт. А. Бэрияк

1. даҕ., кэпс. Быстах, кылгас кэмнээх; эбиискэ. ☉ Недолго длящийся, действующий в течение некоторого времени; дополнительный
   Киэһэлик сэдэмньи чэйдэрин иһэ олорон, Дьөгүөр түннүгүнэн көрдөҕүнэ, арай Афонята сүүрэн төкүнүйэн иһэр. Айталын
   Сарсыарда, туран, уопсай үлэбит таһынан сэдэмньи эбээһинэспитин үллэһиннибит. «Чолбон»
2. сыһ. суолт. Быстах, кылгас кэмҥэ. ☉ На короткое время, ненадолго
   Аҕалара хаҥас ороҥҥо таҥастыын, суорҕанын быарыгар диэри тардынан, сибилигин турардыы, сэдэмньи сынньана түһээри өттүктээбит киһи курдук, икки илиитин кэтэх тардыстан баран сытара. Айталын
   [Уйбаан оҕонньор:] Били сэдэмдьи туттар кумааһынньыкпын аҕал эрэ. Н. Түгүнүүрэп

1. сыһ. Быстахтык, кылгас кэм иһигэр. ☉ Ненадолго, кратковременно, недолго
   Дьиэлэригэр наар урут-хойут кэлэн, элэс курдук көрсөн ааһаллар. Н. Лугинов
   Этиэх бэтэрээ элэс түргэнник Элбэх сири эргийэ эҥистэ. И. Чаҕылҕан
   Ирина Сергеевна аан утары турар сиэркилэҕэ элэс курдук көрүнээт, таһырдьа таҕыста. С. Никифоров
2. даҕ. суолт. Сыыдам, дьулурҕа, түргэнтэн түргэн, быһыйтан быһый. ☉ Быстрый, стремительный, проворный
   Мин даҕаны Элик кыылы Эккирэтэн ситэр Элэс быһый этим. И. Чаҕылҕан
   Элэс тыал эрийэн, эдэр тиит суулунна… Иэдэспит күлүмнэс ууланна. Эллэй
   Айааровы, кыыһырбыт түгэнигэр, төһө да түргэнин-элэһин иһин, ол этэр харахпынан көрдүм, кини кимин-хайатын биллим. С. Дадаскинов
   ср. алт. элес ‘силуэт, неясное очертание, призрак’, каракалп. елес ‘иллюзия; призрак (привидение)’

сыһ.
1. Өр буолбакка, кылгас кэмҥэ, кылгастык. ☉ Недолго, ненадолго
Хайдах бу манныгый, Хараҥа барыгый? Былыттан, саатар, ый Быстахтык быкпатый? Күннүк Уурастыырап
Тыал ыраастык суйдаабыт, быстахтык түһэн ааспыт самыыр сууйбут күөх халлааныгар, күн чэмэлийэ тыган, күөгэйэ-күлүмнүү турара. В. Протодьяконов
[Чокуурап] күһүн куобаҕын, балыгын да үксүн быстахтык сылдьан, ыксалга бултаһара. Н. Габышев
2. Ситимэ суохтук, ойом-ойом. ☉ Отрывочно; отдельно; бессистемно
Утуусубуу быстахтык хаба тардан бэлиэтээһиннэри, тэттик уочаркалары, публицистическай ыстатыйалары бэчээттэппитэ. Эрчимэн
Туохтан да тардыммакка дорҕоонноохтук этиллибит тыллар, тыа суугунугар баһыйтаран ырааппакка быстахтык иһиллибиттэрэ. В. Яковлев
[Кыһыл бартыһаан] Өлүүлээх бааһыттан, хааныттан Өйсанаа туймааран, Бычыктык бөтүөхтүү тыыммахтаан, Быстахтык саҥарар. А. Абаҕыыныскай
◊ Быстахтык санан — 1) бэйэ олоҕун, туругун бигэтэ суоҕунан, түөрэккэйинэн аах. ☉ Считать свое положение непрочным
Бөтүҥнэр бэйэлэрин быстахтык сананар буолан, туораттан өлөрө-алдьата кэлэр күннээх буоллахтарына, бэйэлэрин көмүскэнэр бэлэм сэптээх этилэр. Эрилик Эристиин; 2) уһуну-киэҥи санаабакка, олохтоохтук толкуйдаабакка эрэ тугу эмэ оҥор. ☉ Делать что-л. необдуманно
Оччолорго миэхэ эн суоҕуҥ. Соҕотох кыһалҕатын, баттал эрэйин тулуйумуна, быстахтык санаммытым. Н. Заболоцкай

сыһ.
1. Тута-бааччы, сипсибилигин. ☉ Тут же, сразу, тотчас. Уҥардыы уоһуйбут Күндэлэй эрэйдээх ойоҕун …… оҥочоҕо куруубайдык илгээт, мотуорун төлө тардан баргыппыт, уохтаах оҥочолорунан начаас элэс гынан хаалтар. Н. Габышев
2. Түргэнник, биллибэттик (кэм устатын туһунан). ☉ Быстро, незаметно (о пролетевшем промежутке времени)
Сыл, хонук начаас да ааһар.  Үс хо нук начаас ааһа охсон, Силип төрдүс күнүгэр дьиэтин булбута. Күннүк Уурастыырап
3. Быстах, кылгас кэмҥэ. ☉ Ненадолго, на короткое время
Манна начаас киирэн таҕыста.  Эһэ начаас тохтуу түспүтүгэр, төбөтө ньолбос гынан биэрдэ. Н. Заболоцкай
Начаас кэлбит киһигин дуу, олохсуйа дуу? ДСЯЯ
◊ Начаас икки ардыгар — кылгас кэм иһигэр, олус түргэнник. ☉ Моментально, очень быстро, мигом
Максимнаах түөрт бөрөнү начаас икки ардыгар сүлүтэлээн кэбистилэр. Л. Попов
Сэнэрээттэр энэлиһэ-сыналыһа көтөн, хара буорунан типпиттэрэ — начаас икки ардыгар сир-дойду киэлитэ уларыйа түспүтэ. А. Бэрияк
русск. на час

туохт., кэпс.
1. Кыратык утуйа, нухарыйа түс. ☉ Вздремнуть, ненадолго заснуть
Марба сэниэтэ баранан, мас төрдүгэр күөх окко сытан нуурайан барда. Кү н д э. К о л я б ы т а р ы ы йда өйдөнөн эрэр… билигин нуурайбыт курдук буола сытар. Эрилик Эристиин
Күүс эстэн, сэниэ быстан сылайан нуурайан бардым. Т. Сметанин
2. көсп. Чуумпуран наскыйан тур (айылҕаны хоһуйарга). ☉ Затихнуть, замереть, успокоиться (обычно о природе)
Бэс чагдам биэтэҥнии турда. Ол дьикти биһигэр айылҕам бигэнэ наскыйа нуурайда. М. Ефимов
Сааскы түүҥҥэ айылҕа нуурайан, сылайбыттыы налыйбыта. И. Никифоров
Сайыҥҥы күөх унаар түүҥҥэ бигэнэн утуйа нуурайбыт айылҕа уһуктан, тиллэн күөгэлдьийэ устан барар. А. Бэрияк
ср. бур., монг. нойрсох ‘спать, почивать’, бур., монг. нойр ‘сон’, бур. дуураха ‘дремать’

1. туохт.
2. Сатыы хааман эбэтэр туохха эмэ олорон кэл, бар, сыҕарый. ☉ Идти, ходить, передвигаться (вплавь, вброд, на чём-л.)
   Атынан, табанан айаннаан, Арыт уунан устан, Салгынынан даҕаны көтөн, Сатыы эмиэ сылдьан, Сибиир киэҥ иэнин кэрийдибит. С. Зверев
   Ойуурга мас тосторо иһиллэр. [Тимэппий:] Бай, хайа, туох тыаһыыр! [Өрүүскэ:] Ээ, сүөһүлэр сылдьаллар ини. Күндэ
   Уон кылаас үөрэхтээх, эдэр, доруобай киһи ама тиэхиньикэни өйдөөбөт-билбэт, сырыыны кыайан сылдьыбат бэйэлээх буолуо дуо? Софр. Данилов
   △ Ыраах сиринэн тэлэһий, айаннаа. ☉ Ездить, странствовать, путешествовать (по отдалённым уголкам, городам, странам)
   Уон улууһу кэрийэ сылдьаммын, түүннэри-күннэри талкы маһыгар таҥнары холкуллан, өрө битийэн, күүһүм-күдэҕим быһынна. П. Ойуунускай
   Бэл, биһиги, ыраах Саха сирин дьонноро, киниэхэ [Украинаҕа] тиийэн сымнаҕас салгынынан тыынарбыт, куораттарыгар сылдьарбыт. Суорун Омоллоон
   Кини [Белов] айаҥҥа сырыттаҕына, Ленинградка хаалбыт кэргэнэ, кыыһа ньиэмэс буомбатыгар түбэһэн өлөллөр. Софр. Данилов
   △ Кылгас кэмҥэ ханна эмэ (хол., ыалга) киирэн аас. ☉ Нанести визит кому-л., навестить кого-л., зайти ненадолго куда-л. [Дьаакып:] Ким да кэлэ сылдьыбата дуу? А
   Сыромятникова. Маайа сырытта. Ийэм ону чэйдэтэн баран, билигин соҕус тахсыбыта. Амма Аччыгыйа
   [Татьяна Ивановна:] Хайа бу сылдьыбат бэйэҥ хайдах таарыйдыҥ? Олор, уоскуй. С. Ефремов
3. Ханна эмэ баар буол. ☉ Находиться, пребывать где-л. Үөрэххэ сырыт. Үлэҕэ сырыт
   □ Кини хамнаска сылдьан, үс сылы быһа аттары бэрийэн тахсыбыта. Дьүөгэ Ааныстыырап
   Манчаары уон сэттэлээх сааһыгар, саас кус ыта сылдьан Арҕаа Бэкэҕэ киирбитэ, биир атыыр үөрэ сылгылар ньиргийэн тураллар эбит. МНН
4. Баар буол, тыыннаах буол. ☉ Жить, существовать, здравствовать (быть, иметься)
   «Аны даҕаны Сиргэр-дойдугар, дьоҥҥор-сэргэҕэр кэлэн дьаарбайар буолаар. Этэҥҥэ сырыт», — диэн алгыы хаалбыттара. Далан
   Икки чыркымай кэккэлэһэ устан от саҕатыгар кэлбиттэрэ. Мин ыппатаҕым. «Эрэйдээхтэр сылдьыҥ», — диэбитим, туран кэлбитим. Суорун Омоллоон
5. Ханна эмэ баар буол, ууруллан (угуллан) сыт (кыра мал-сал туһунан). ☉ Быть, пребывать, находиться где-л. (о каком-л. предмете, вещи)
   Биир алтан харчыны сиэппэр илдьэ сылдьыбытым суох. П. Ойуунускай
   Кини [былыргы саха] уота ытыс быһаҕаһын саҕа кыалыгын иһигэр сылдьара. Суорун Омоллоон
   «Сэбиэт илиитигэр икки тыһыынча харчы баар буолуох тустаах, бу харчы кимиэхэ сылдьар?» — диэн суруксуттан Баһылайап ыйытта. Күндэ
6. Чопчу ханнык эмэ сиртэн кэл; ханнык эмэ сиртэн төрүттээх буол. ☉ Прибывать из каких-л. мест; быть родом из каких-л. мест. Бүк түһэн иттэ олорбут Семён Иванович ити ыйытыы киниэхэ туһаайылларын билэн: «Куораттан сылдьабын», — диэтэ. Т. Сметанин
   «Убаай! Эн аултан сылдьаҕын дуу?» — Абдуркулла ыйытар. Эрилик Эристиин
   Дьиэлээх дьахтар олорбохтоон баран: «Хайа диэкиттэн сылдьаҕын?» — диэн ыйытта. Н. Заболоцкай
7. Күн аайы эбэтэр кэмиттэн кэмигэр ханнык эмэ тэрээһиннэргэ кэлэн барар буол. ☉ Посещать каждый день или периодически какие-л. мероприятия, заведения
   Мин ол ыалга эбэбин кытта олорон хааллым, орто кыыстарын кытта оскуолаҕа сылдьар буоллум. Амма Аччыгыйа
   «Арзамас» диэн литературнай уопсастыбаҕа сылдьар. А. Пушкин (тылб.)
8. Дьон өйүгэр-санаатыгар сүппэттии сөҥөн хаал. ☉ Осесть, сохраниться (в памяти, в сердце, на устах у кого-л.)
   Ол үҥкүүлэрин, тойугун сорох тыллара бар дьон уоһугар оччотооҕута сылдьара. С. Зверев
   Эн астаан саламаат сиэппитиҥ Саас-үйэ санааҕа сылдьара. Эллэй
   Өр да эн сүрэхпэр сырыттыҥ, Кыталык ырыатын тылыныы. П. Тобуруокап
9. 1. көмө туохт. суолт. -ыы, -а сыһыат туохтуурдарга сыстан көмө туохтуур быһыытынан туттуллар, хайааһын өр соҕустук эбэтэр өрүү оҥоһулларын бэлиэтиир. ☉ В сочетании с деепричастием на -ыы, -а основного глагола используется как служебный глагол, образующий видовую форму глагола со значением длительности или постоянства действия
      Харытыана эрэйдээх, ол-бу тыаһы иһиллээн кэбиһэ-кэбиһэ, отоннообута буола сырытта. П. Ойуунускай
      Уум уҥуоргу өттүгэр хас да кус аһыы сылдьара көһүннэ. Т. Сметанин
      Петя дьаарбайа сылдьан, биир моҕотойу хаппыт мутугунан быраҕан, сыыһан кэбистэ. М. Доҕордуурап
10. хоту дьөһүөлү кытта холбуу туттуллан «биир суолу тутуспуккунан эбэтэр ким эмэ ыйыытынан салайтаран тугу эмэ гын» диэн суолталанар. ☉ В сочетании с послелогом хоту выражает значение «следовать чему-л.». Төрөппүттэрэ этэллэрин хоту сылдьар
    □ [Дьаакып:] Ол кэриэтэ талбытын хоту сырыттын. А. Софронов
    Ити тугу-тугу лахсыйар суруккутуй? Мин хаһан кулаахтар тылларын хоту сылдьыбыппыный. Күндэ
    ♦ Сылдьар ыалдьыт, хонор хоно- һо — хонор хоноһо, сылдьар ыалдьыт диэн курдук (көр хоноһо)
    [Булумдьу] быһатын, иитиллибит дьонугар сылдьар ыалдьыт, хонор хоноһо буолбут. Л. Попов. Ээх хоту сылдьар — барытын, барыларын кытта сөбүлэһэр. ☉ Со всем и всеми согласный. Ээх хоту сылдьар киһи