несговорчивый, упрямый, непослушный; любящий возражать, перечить; хадаар майгылаах у него несговорчивый характер.

даҕ.
1. Көнө буолбатах, эрийэ барбыт, эриллэн тахсыбыт. ☉ Скрученный, витой, извилистый
Уол эриллэҕэс да эриллэҕэс хоп-хойуу куудара баттахтаах. Софр. Данилов
Киппэ түөһүн, модун моонньун эриллэҕэс былчыҥнара күүрэн, хамнаатаҕын аайы күлтэриҥнэһэллэр. Н. Лугинов
Оптуобустар эриллэҕэс суол устун бэрт түргэнник субуруһаллар. ТГП ЕЭА
Воропаев ол-бу эриллэҕэс оһуордары ойуулуу олорор болокунуотун саба оҕуста. ПП Дь
2. көсп. Төттөрүтүн оҥоро сатыыр, хадаар (хол., майгы). ☉ Упрямый, ершистый, непослушный (напр., о характере)
Истээхэп эппитин энчирэппэт, эриллэҕэс майгылаах, хайаан да моһуоктаһан тэйэрэ буолуо. П. Аввакумов
Ньыппа Ылдьааҕа маарынныыр, күүстээх көрүҥнээх да, майгыта атын, эриллэҕэс. А. Сыромятникова

сов. 1. (о почках, цветах) тылын, сэбирдэхтэн; 2. (развязаться, расплестись) сөлүн, өһүлүн; чулок распустился чулку өһүллүбүт; 3. перен. (перестать владеть собой) ыһыктынан кэбис, санааҕын түһэр; 4. разг. (стать непослушным) көҥүл бар, бэрээдэгэ су ох буол.

I
аат. Адаархай бөдөҥ таастардаах туруору таас хайа. ☉ Каменистое, выдающееся вершиною возвышение, скала, утёс
Биир логлоруттубут сымара таастардаах хадаары туораан истэҕинэ, чугаһынан атыыр бүүчээн иннин быһа сүүрэн нөҥүө очуостарга таҕыста. Болот Боотур
Мин Иргичээн хадаардарыгар сылдьарбын бэрт өрдөөҕүттэн тохтоппутум. Н. Абыйчанин
Арай адаардаах хадаардар арҕастарынан тыал кыйыдыйан, чыскыйан ааһара. «ХС»
◊ Хадаар сир — аҥхайдардаах, хайыттаҕастардаах, мөлтөх үктэллээх сир. ☉ Неровная поверхность с расщелинами, впадинами. Табалар хадаар сири туораатылар
ср. тув. кадыр ‘крутой, отвесный, обрывистый’, эвенк. кадар ‘скала’
II
даҕ. Киһи тылын сүгүн истибэт, төттөрүтүн була, оҥоро сатыыр өһөс, дьону кытта кыраҕа да иирсэр идэлээх. ☉ Несговорчивый, ершистый, упрямый, непослушный
«Хадаар эрэйдээх эбит», — дии санаата Николай. А. Сыромятникова
Галя өһүргэс, хадаар да буоллар, эрэллээх киһи буолаахтаатаҕа. У. Ойуур
Тыаһытап көнө тылы ылыммат хадаар киһи буолан биэрдэ. «ХС»
ср. др.-тюрк. хадыр ‘свирепый, суровый, жестокий’

I шлёпать, бить, хлестать, сечь; оҕону таһый = шлёпнуть ребёнка; таһый да таптаа — син биир погов. хоть бей, хоть ласкай— всё равно (о непослушных детях) # ууну таһый = привирать, выдумывать; рассказывать небылицы.
II выходить из берегов, разливаться; затоплять; халаан уута манан таһыйар в этом месте река выходит из берегов (во время половодья).

1. даҕ.
2. Кэччэгэй, киһиэхэ тугу эмэ биэриэн, бэрсиэн баҕарбат. ☉ Скупой, жадный
   Биһиги чугаспытыгар бэйэтэ бэрт туспа сигилилээх-майгылаах, олус диэн кэччэгэй, күтүр киһи олорбута. Н. Заболоцкай
   Көҥөс, күтүр киһи туһунан норуот номох кэпсээннэрэ, өһүн хоһоонноро өссө сытыылар. М. Чооруоһап
   Холкуос баайын харыстыы үөрэнниннэр диэн, соруйан «кытаанах», күтүр киһи буола сатыыр. «ХС»
3. Сүҥкэн, сүүнэ улахан. ☉ Огромный, громадный
   Хайа, оннук сүдү ойуун ыарахан соболоҥҥо, күтүр манньаҕа кэлэр киһи буолуо эбээт. Н. Неустроев
   [Ыччаттарым] Күлүм-чаҕыл уоттаах Күтүр куораттары тутан, Уйгу-быйаҥ уорҕалаах Унаар хочолору чэлгитэн, Саха сирин уорҕатын Саахымат ойуунан сабаҕыт! С. Васильев
4. Дьулаан, кутталлаах. ☉ Страшный, опасный, жестокий, грозный
   Көмүрүө хаар сүгэһэрдээх Күөх эбириэн оҕустаах Күтүр тымныы дьылым Көмөлүйэ бүрүүкээн кэллэ. Саха фольк. Дьэ, кырдьык быйыл бэйэтэ даҕаны дьаҥныындьаһахтыын күтүр дьыл ааста. А. Софронов
   Үөрүү, оҕо буолан, хостон Салааскатын состо, Күтүр тымныы муоһа, тостон, Уоллаах кыыс оонньоото. Дьуон Дьаҥылы
5. аат суолт.
6. көсп., үөхс. Абааһы, киһи дьулайар харамайа; көстүбэт күүс. ☉ Дьявол, чудовище, черт; злой дух
   Бу дойдуга түстэргин эрэ ити күтүр, …… ити манаан сытар, суос-соҕотохто кэлэн үс төгүл сөрүөстэ түһэн баран ап-чарай быатынан сөрүү тардан ылыа, …… үс хос баһынан биирдэ ытырыа. Саха фольк. Куоҕаһы, суору уонна туруйаны тутан баран куоттардахха, арыт киһи кутун-сүрүн илдьэ баран хаалар күтүрдэр диэн былыргылар этэллэр. Амма Аччыгыйа
   Аан ийэ дойду иччитэ Алахчын Мичил хотун, атын күтүрдэр киирдилэр диэн атыҥырыыр буолаайаҕын! Эрилик Эристиин
7. Киһиэхэ куһаҕаны оҥорор, куһаҕаннык дьайар майгылаах-сигилилээх киһи. ☉ Человек с дурным характером, злыдень
   Тыллыырап истибэтигэр эттэххэ, кини былыр-былыргыттан тыллабырдьытынан, сымыйа биитэр сымыйа-кырдьык иккэрдинэн дьыалаһытынан сураҕырбыт күтүр. Софр. Данилов
   Дьалаан тойонтон кыыс билигин да саллар. Уодаһыннаах, оҕуруктаах санаалаах күтүр. И. Данилов
   Аны билигин биэлэйдэр диэн ааттанааччы улуу күтүрдэр саанан үүрэллэрэ хаалбыт. «ХС»
   ♦ Күтүр өстөөх — баҕайы, акаары. ☉ Дурень, глупец
   Күтүр өстөөх, эмээхсиниҥ өлбүтүн кэннэ, дьиэҕин ким дьиэлиэй, ким сүөһүгүн, аскын дьаһайыай? Н. Неустроев
   Күтүр өстөөх, доҕорбун эрэниминэбин, кырдьык, биирдэ күнүүлээн көтүрү сытыйбытым баар этэ. Амма Аччыгыйа
   Күтүр өстөөх, дьөлө түһэн биэрэҕин! Хара сарсыардаттан кэтэс мэлигир, кэтэс мэлигир! Н. Лугинов
   ср. монг. хүдэр ‘сильный, здоровый’, хэдэр ‘непослушный, упрямый; со скверным характером’

даҕ.
1. Дэбигис иэҕиллибэт, токуруйбат, тимирдьи киирбэт, сымнаҕаһа суох. ☉ Твердый (о физическом теле)
Кытаанах суолунан соһуйбут харах курдук бөлтөрүттэҕэс хабахтар уһуннулар. Амма Аччыгыйа
Кини бэйэлээх [дулҕа] сымнаҕас буолуо дуо. Кытаанах буолуо диэн ол иһин сэрэйбитим. М. Доҕордуурап
Кылгас батыйаларынан кытаанах маһы хайыта хаһан охторун сыыйа тардан ыллылар. Д. Софронов
2. көсп. Этэ-хаана, санаата чиҥ, булгуруйбат; күүстээх. ☉ Крепкий телом, духом; сильный
Кытаанах санааны ылынна. — Чэ, булгу, хайата да буоллар, биир ынаҕы туттабын. А. Софронов
Кыһыллар эһигиннээҕэр кытаанах соҕус өстөөхтөрү көрсүбүттэрэ. Амма Аччыгыйа
Кытаанах да дьон ардыгар саараҥнаан, уйарҕаан ылардаах буолаллар эбит ээ. В. Яковлев
3. көсп. Ирдэбиллээх, аһыныгаһа суох, тыйыс. ☉ Строгий, жесткий, суровый
Сорох ардына эмиэ куттанан кэлэбин, тылыҥ-өһүҥ кытаанаҕа бэрт. П. Ойуунускай
Эр киһилии малтаччы, кытаанах кэпсэтии саҕаланна. Н. Габышев
Ньукуу биир кытаанах көрүүтэ киниэхэ — сокуон. В. Гаврильева
4. көсп. Дьүккүөрү, сыраны эрэйэр; тыҥааһыннаах. ☉ Трудный, тяжелый; напряженный
Тойонум оҕонньор кытаанах үлэни үлэлэтэн өлөрдөҕө үһү. Н. Неустроев
Тогойкин айанын саамай кытаанах өттүн ааста. Амма Аччыгыйа
Дарыбыан оҕонньор быһыы-майгы кытаанах буолбутун сэрэйэн, кэлэр сылга хотонун араарарга тылын биэрбитэ. «ХС»
5. көсп. Аһыы, хатан, уохтаах. ☉ Крепкий, горький (на вкус); насыщенный (о вкусе чего-л.)
Табах баар. Кытаанах мохуорка. Т. Сметанин
Кытаанах арыгылары — портвейн, херес, мадера, марсала курдуктары — бастакы бүлүүдэни, холобур араас мини, кытта дьүөрэлиэххэ сөп. ФВН ЭХК
6. көсп. Дьоҥҥо тугу эмэ биэрэрин, үллэстэрин сөбүлээбэт, бэйэтин киэнин олус харыстыыр, кэрээки. ☉ Скупой, прижимистый
Өндүрүүс, Үтүө киһи да буоллар Биэрэр өттүгэр Бэрт кытаанах. А. Софронов
♦ Кытаанах сыҥаахтаах — дэбигис онно-манна сөбүлэһэн испэт, истигэнэ суох. ☉ Не поддающийся на уговоры, непослушный, упрямый
[Суоппар уол] сүгүн-саҕын «ээх, ыых» буолан быстыбат киһи. Бачча эдэриттэн кытаанах сыҥаахтаах. П. Аввакумов
◊ Кытаанах быыгабар — туох эмэ буруй, үлэҕэ куһаҕан сыһыан иһин салалта өттүттэн бэриллэр сэмэлиир дьаһал көрүҥэ. ☉ Строгий выговор
Миниистир бирикээһинэн ПМК начаалынньыга А.А. Дмитриенкоҕа кытаанах быыгабар биллэрилиннэ. «Кыым». Кытаанах сэлиэһинэй — сэлиэһинэй ордук чиҥ туорахтаах, ордук сыаналанар суорда. ☉ Твердые сорта пшеницы
Туораҕын хаачыстыбатынан кытаанах сэлиэһинэй сымнаҕас сэлиэһинэйдээҕэр ордук. ХКА
ср. др.-тюрк. хатыҕ ‘твердый, жесткий, крепкий; суровый; сильный’

I
аат.
1. Ааҥҥа киһи атыллыыр алын өттө, холуодатын алын туорайа. ☉ Нижняя поперечина дверной рамы, через которую перешагивают, порог
Кини, саатынан тайахтанан, боруогу атыллаан дьиэҕэ киириэх курдук буолан иһэн эмискэ оҕутта. Эрилик Эристиин
Григорий дьонуттан арахсымаары, дьиэтиттэн барымаары …… ийэтин даба ырбаахытын тэллэҕиттэн тутуһа-тутуһа, аан боруогуттан тэбинэ-тэбинэ сарылаабыта. А. Бэрияк
2. көсп. Дьиэҕэ эбэтэр туохха эмэ киирэр аан. ☉ Вход куда-л. Силлиэни ким ыспыт Буурҕатын хомуйуо, Сэриигэ аан аспыт Боруогар хоруйуо. Дьуон Дьаҥылы
Аны кэлэн тугу ирдээн, Мин боруокпар эн кэллиҥ, Умуллубут кутаа күлүн Тыал хоту көтүттүҥ? Чэчир-76
Баас баалаан буорайан боруоккар охтуоҕум, Харахпын аһаммын эйигин көрүөҕүм. К. Кулиев (тылб.)
3
кэпс., көр харгы. Мантан икки көс кэриҥэ аллара Улахан Хаана диэн Саха сирин өрүстэрин былаһын тухары ханна да суох улахан сэттэ мэҥэһик суорба таас харгы, боруок баар. Суорун Омоллоон. Тэҥн. модьоҕо
русск. порог
♦ Боруогу (боруогун) атыллаа — кимиэхэ эмэ дьиэтигэр эбэтэр ханна эмэ кэлэ сырыт. ☉ Зайти куда-л. или к кому-л. домой, переступить чей-л. или какой-л. порог. Оскуола боруогун атыллаа
□ Оттон бэйэм боруогу атыллыы иликпиттэн тылбай-өспөй буолан барыахпын хайдах эрэ туттунабын. П. Чуукаар
Кини миэхэ кэлэ сылдьыбат. Оттон мин Суордаахаптар боруоктарын атыллыахпын санаам буолбат. В. Протодьяконов
Син ааныҥ боруогун атыллыыр күннээх эбиккин дии. Дьэ, хайа таҥара санаа биэрэн дьиэҕин өҥөйдүҥ. Н. Неустроев
II
1. аат., кэпс.
1. Тугу эмэ оҥорору сыыһа диэн утары этии, утарсыы. ☉ Выражение несогласия с чем-л., возражение
Тоҕо ойохтоох киһиэхэ бараҕын диэн боруок суох буолла, сөбүлээтилэр. Эрилик Эристиин
△ Тугу эмэ оҥорору утарарга төрүөт, сөптөөх төрүт (үксүн буолб. ф-лаах туохт. кытта тут-лар). ☉ Довод, достаточное основание для возражения против какого-л. действия (большей частью в сочет. с отриц. гл.)
Марыыҥка саамай сөпкө эргэ тахсар, ол Баһылай бассабыыга боруок буолбат, баҕар, бары бассабыык буолуохпут. П. Ойуунускай
Ити ачыкыта боруок буолбатах. Софр. Данилов
2. Тугу эмэ оҥордоххо киһи сыыһанан ааҕан тутуһара, сыыһата, буруйа. ☉ Непозволительность, предосудительность какого-л. действия
«Уоран да диэтэххэ, соччо боруога суох суол. Баҕар, дьэбэлэйдээҥ даҕаны», — Яков Гурьев кинээс диэки өтөрү көрүтэлээтэ. М. Доҕордуурап
Арахсар боруок, саат да буолбатах. А. Софронов
Көрсүспүччэ кыратык арыгыны даҕаны иһэр боруога суох ини. В. Протодьяконов
3. Тыл тылга киирсибэккэ этиһии, иирээн. ☉ Размолвка, взаимная ругань
Иирсибит истэрин Иһирэхтээн иһиттэххэ, Буоһата суох боруок буолла, Аччыгый да аймааһыны тарта. А. Софронов
Боруок төрдө Боруочай Болтоххой сутуругун Бугдуун муннугар Буруустуон дураһыйбыт. Бугдуун, булгу сөрөөн, Боруочай букатын буорайбыт. К. Туйаарыскай
2. даҕ. суолт. Киһи тылын сүгүн истигэнэ суох, онон-манан утарылаһа сатыыр идэлээх; хадаар. ☉ Любящий перечить, возражать, несговорчивый, непослушный. Боруок баҕайы киһи
□ Утуй, сынньан, сыллыйым, Утуй, тыллаах чыычааҕым, Уутун хана утуйбат Боруок оҕо улааппат. П. Тобуруокап
русск. порок
◊ Боруок (боруога) суох — онуоха киһи сатаан өйдөөбөт буолара туох да суох, буолуох буолуо диэн этии (үксүгэр туохт. болдьуур киэбинэн бэриллибит кэпсиирэлээх салаа этии кэнниттэн тут-лар). ☉ В этом ничего удивительного нет (произошло вполне понятное), этому не стоит удивляться (от него такого можно ожидать • обычно употр. после придаточных со сказуемым, выраженным гл. в условном накл.). Мин ыалдьан да хааллахпына боруок суох. Толорботоҕуна да боруога суох киһи
□ Ат ахсымнаатаҕына, кыайан уостуганнаамаарай? Илиитин-атаҕын өлөртөрдөҕүнэ да боруок суох. Дьүөгэ Ааныстыырап
Норуоту ыраахтааҕы ытыалаппыта элбэх. Онон, баҕар, бүгүн биһигини буулдьанан даҕаны көрүстэхтэринэ боруога суох. Н. Якутскай