даҕ.
1. Ураты улахан, киэҥ-куоҥ (олоҥхо, остуоруйа балаҕанын туһунан). ☉ Огромный, исполинский (об эпическом жилище)
Айдамсайдам балаҕаннаах. ПЭК СЯЯ
Онно көрдөхтөрүнэ — аҕыс күннүк сиртэн айдааран көстөр айдам-сайдам тимир балаҕан аарыгырбыт. Ньургун Боотур
2. Киһи кута-сүрэ тохтообот эбэтэр иччитэхсийбит (эргэ тутуу, дьиэ-уот). ☉ Неуютный или пустой, заброшенный (о жилье, ветхих строениях)
Иччитэ суох киэҥ хотон айдам-сайдам баран, кыра да тыаһы үрэн-тэбэн, муннуктан муннукка кыйдыы, дьыбарсыйа илгистэ турар. Н. Заболоцкай

1. даҕ. Киһи кутасүрэ тохтуо суох, хобдох. ☉ Неуютный, неприятный
   Хараҥа түүннэргэ ханна эрэ ыраах торҕон бөрө улуйан эҥсэлитэр. Барыта дьэки-курус, тымныы, иччитэх. И. Федосеев
   Дьиэ иһэ, …… киһитэ-сүөһүтэ суох буолан уорааннаах, иһиллээбит курдук, дьэки-курус. Г. Колесов
   Таатта үрэх дуомугар эрэ сыккыстаата. Хобдох, дьэки-курус саас. «ХС»
2. сыһ. суолт. Санааҕа ылларан, дууһа мучумааныгар оҕустаран. ☉ В задумчивости, в душевном беспокойстве, неуютно
   Урукку курдук буолбакка, дьэкикурус хаамсыбыттара. В. Яковлев
   Казанскай университекка дьэки-курус, ыарахан этэ. Хайдах эрэ түрмэҕэ курдук. М. Прилежаева (тылб.)

1) совм. от толугураа =; дьааһыкка туохтар эрэ толугураһаллар в пустом ящике перекатываются какие-то (мелкие) предметы; 2) перен. чувствовать себя неуютно (напр. о нескольких людях в слишком просторном помещении).

суйдаа диэнтэн төхт
көрүҥ. Кинилэри сааларын-саадахтарын суйдаталаан баран, дьиэлэригэр ыыталаабыттара. «Күрүлгэн». Ийэм тордох уҥуоҕа буолар баҕана мастарытитириктэри быһыталаата, хатырыктарын суйдаталаата. Н. Тарабукин (тылб.). СУЙ-САЙ: суй-сай буол — суугунаһан-сааҕынаһан, тиэтэл соҕустук хомунан баар сиргититтэн барыҥ, тарҕаһыҥ (элбэх киһини этэргэ). ☉ Проявлять оживление, сопровождаемое негромким шумом, движением (напр., о толпе)
Сотору соҕус Суй-сай буолан, Балаҕантан тахсан, Баҕадьыһыттар бардылар. Болот Боотур
Ат сүүрүүтүн «көрүгэр» «көччүйэ» кэлбит дьон кыһыйан-абаран, суй-сай буолан тарҕаспыттара. Д. Таас. Бэрэпиэссэрим биһикки сыанаҕа туран, дьон суй-сай буолан саалаттан тарҕаһарын көрөн турдубут. Доҕордоһуу т.; суй-сай гын — баар сиргититтэн суһаллык биир-биир суох буолан хаалыҥ, барыҥ (элбэх киһини этэргэ). ☉ Торопливо, но без суматохи исчезнуть с места нахождения по одному, друг за другом (обычно о толпе)
Шарлотта тоҕус хонуктаах олоҕор кэлбит дьоннор суй-сай гынан суһаллык тарҕастылар. Болот Боотур
Көрүөх бэтэрээ өттүгэр хонтуора дьонунуун-байдыын таҥас-сап үрдүгэр түһэн, суй-сай гынан хааллылар. В. Яковлев
Бэрт сотору оҥостуммут уолаттар суй-сай гынан тарҕастылар. «ХС»; суй-сай курдук — нус бараана суох, киһи кута-сүрэ тохтообот курдук иччитэх, кураанах. ☉ Неуютный, пустынный
Суй-сай курдук хоһу үс былакаат сэргэхситэр. НВ БК

1. аат.
2. Тимир салгыҥҥа оҕустаран, сииккэ ылларан буорту буоларыттан тахсар араҕастыҥы-кыһыл, кытархай, кирпииччэ, чаҕылхай халлаан күөхтүҥү, от күөҕэ (хол., алтаҥҥа) дьүһүннээх көлбөх, хох. ☉ Ржавчина
   Дьэбиҥҥэ ылларбыт. Дьэбин быһа сиэбит. Дьэбинин ыраастаа.  Алтан, көмүс дьэбинэ туох да сүрдээх күүстээх дьаат буолар куолута. А. Софронов
   Тимири дьэбин кэбирэтэр, киһини санаа алларытар. Күннүк Уурастыырап
   Сахалыы тыл баарын тухары, Эн тылыҥ дьэбиҥҥэ сиэппэтин. Эллэй
3. көсп. Санаа-майгы сүлүһүнэ, хоһоҕо, куһаҕана. ☉ Ехидство, злопамятность
   Сууйуом-тарыам Дьэбиҥҥит, ньоҕоххут килбэйиэр диэри, Өйгүт-сүрэххит ырааһырыар диэри. И. Алексеев
4. даҕ. суолт. Дьэбин курдук (араҕастыҥы-кыһыл, кытархай, кирпииччэ, чаҕылхай халлаан күөхтүҥү, от күөҕэ) өҥнөөх. ☉ Рыжий, цвета ржавчины (желтоватый, желто-красный, красно-бурый)
   Соххор содуома буолла, ый быыһа дьэбин кугас хараҥа тиксиһэ түһэн кэбистэ. ПЭК ОНЛЯ I
   [Кытай Бахсылааны уус] Аҕыс анньыыны Адаарыччы аспыт курдук, Дьэбин күөх тиҥсири хара тиистэрэ Дьэбидийэн атыгыр гына түстүлэр. П. Ойуунускай. Күөх от араас өҥө - сырдык изумруд таас өҥүттэн оливковайга диэри, чаҕылхай күөхтэн дьэбин курдук араҕаска уонна күрэҥҥэ диэри - сүҥкэн хартыынаҕа курдук улахан куччугуй толбон буолан дэлэйэн сыталлар. ДСН Т
   ♦ Дьэбин амтаннаммыт - айаҕын амтана кубулуйбут, куһаҕан, хабархай амтаннаммыт (ыалдьан, арыгылаан). ☉ Ощущение неприятного, горьковатого вкуса во рту (у человека нездорового или накануне много выпившего алкоголя)
   [Яков] төбөтө дыҥ курдук, …… Айаҕа дьэбин курдук амтаннаммыт. Бэлэһэ кууран хаалбыт - утаппыта олус. Н. Заболоцкай. Дьэбин дьиэһий көр дьэбин уоһуй (уос)
5. Улуу Кудаҥса обургу …… дьэ, эбии дьэбин дьиэһийдэ, дьэ, эбии тыйыс дьүһүннэннэ. П. Ойуунускай. Дьэбин сирэй үөхс. - күлбэтүөрбэт, хаана кэйбэт, тымныы, дьэбидийбит сирэйдээх киһи. ☉ букв. ржавая рожа (о человеке с бесцветным или холодным, суровым лицом)
   Дьэ, хотуой, Дьэс иэдэс, Дьэбин сирэй, Хобуох эмэһэ, Хойуос тумус - Эппит тылбын умуннаргын эрэ Эккиттэнхааҥҥыттан иэстиэм буолуо. П. Ойуунускай
   «Аҕам өстөөх хаххата Буолла, сууттааҥ!» диэбитэ. Ити иһин Павелы Кини өстөөх эһэтэ - дьэбин сирэй Сергей, Өлөрөөрү - кынчаалы Түүнү быһа биилээтэ. Эллэй. Дьэбин уоһуй (уос) - 1) сөбүлээбэккэ кыыһыран, күлүгүр, тыйыһыр (сирэй туһунан). ☉ Потемнеть (от злости, гнева), помрачнеть (о лице)
   [Сэдьүк оҕонньор] дьэбин уоһуйа түһээт, Уйбаанча диэки сүр хатыылаах баҕайытык көрбөхтөөбүтэ. Н. Якутскай
   △ Иҥиэтин, уорастый, тыйыһыр (хаан-сиин, киһи көрүҥэ бүтүннүүтэ). ☉ Иметь угрюмый, неприступный, мрачный вид
   Бадаайкын хаана-сиинэ быһытталанан, уруккутунааҕар өссө ордук дьэбин уоһуйбут этэ. Д. Таас
   Валерий быһыыта-майгыта биллэ уларыйда. Күлбэт-оонньообот, биир кэм дьэбин уоһуйан сылдьар. Софр. Данилов
   Мин эйигин кууспут күммэр Иккиһин төрөөбүтүм. Урукку дьэбин уоспут Дуолан Хара оннугар Ыраас халлаан боотура, өттүк баттанан Күлэн күлүмнүү турара. И. Гоголев; 2) дьиппиэн, дьэки-курус буол, курас, тымныы көрүҥнэн (үксүгэр айылҕа көстүүлэрин этэргэ). ☉ Становиться хмурым, мрачным, пасмурным (обычно о погоде, дне, небе и т. д.); приобретать неуютный, холодный вид
   Былыт ордук хойуннаҕына, халлаан дьэбин уоһуйан, ыгыллан кэлитэлиир. Амма Аччыгыйа
   Саҥардыыҥыта аҕай үөрэ-көтө, тигинии-таҕыныы олорбут сайылыктар иччитэхсийэн, чуумпуран, дьэбин уоһан хаалбыттара. Н. Заболоцкай
   Хара тыа дьэбин уоһуйан иччилээхтик хараара барыйан турар. П. Филиппов
   ◊ Дьэбин уутун курдук - боруҥуй, кытарымтыйар, боруор (өҥнөөх). ☉ Темный, красно-бурый (цвет)
   Кини дьэбин уутун курдук боруҥуй харахтаах, орто уҥуохтаах, түөрт уончатын ааһан эрэр киһи. М. Доҕордуурап