нормальный; нормальнай ыйааһын нормальный вес; нормальнай температура нормальная температура.

1. нареч. 1) прямой линией, прямо; вертикально; көннөрү туруор = поставить что-л. прямо, вертикально; көннөрү тарт = вытянуть, протянуть что-л. в длину; 2) просто, запросто, так; көннөрү этэбин я говорю (это) просто так; 3) нормально 2. простой, обыкновенный, рядовой; көннөрү киһи простой, рядовой человек.

прил. 1. прич. от умерить; 2. прил. (нормальный, средний) намы, хабы.сөбүгэр соҕус; их требования умеренны кинилэр модьуйуулара сөбүгэрдэр- 3. прил. геогр. сымнаһыар; умеренный климат сымнаһыар климат; 4. прил. полит, сымна, ортотун тутуһар.

даҕ. Ыалдьар эбэтэр туохха эмэ эмсэҕэлээбит атахтаах, кыайан хаампат. ☉ С больной или изувеченной ногой (ногами), лишенный возможности нормально ходить
Буойун ааттанан, охсуһууга Босхоҥ-доҕолоҥ буолтум иһин, Көмүскээбит көмүс көҥүлүм Күн буолан күндээрэр буоллаҕына, — Син биир этиэҕим Сирдээҕи дьолу билэбин диэн. Т. Сметанин

туохт. Босхоҥ буолан ыарый, сүһүөхтэриҥ ыалдьан кыайан хаампат-хамсаабат буол. ☉ Страдать ревматизмом, лишаться возможности нормально ходить, передвигаться на ногах
Икки хараҕа суох аҕалаахтара босхоҥноон өлөөрү сытар. А. Федоров. Мин өйүм өйдөөбөт, сүрэхтэн сиэттэрэн, Бу орто дойдуга босхоҥнуур муҥ баарын. С. Данилов

прил. 1. (относящийся к природе) айылҕа; естественные богатства Якутии Саха сирин айылҕатын баайдара; 2. (обусловленный законами природы) бэйэтин дьаа-латынаи, айылҕатынан; естественная смерть бэйэ дьаалатынан өлүү, кырдьан өлүү; 3. (прирождённый) айылҕаттан, төрүт; естественный цвет лица сирэй айылҕаттан өҥө; 4. (обыкновенный, нормальный) тустаах, сиэрдээх, буолуохтаах; естественный путь развития сайдыы тустаах суола; естественный вывод сиэрдээх түмүк; 5. (непринуждённый) бэйэ быһыытынан; естественная поза бэйэ быһыытынан туттуу; # естественный отбор биол. айылҕа сүүмэрдээһинэ.

аат. Босхоҥ буолан ыалдьыы, киһи сүһүөхтэрэ ыалдьан кыайан хаампат-хамсаабат буолуута. ☉ Заболевание суставов, в результате которого человек лишается возможности нормально ходить, передвигаться на ногах, ревматизм.
◊ Босхоҥ өлүү (ыарыы) көр босхоҥнооһун
Сатаатар, ийэбин босхоҥ өлүү охтордоҕо үһү. М. Доҕордуурап
Сааһыран иһэн, атаҕынан эмэҕирэн, босхоҥ өлүү буолар. Саха сэһ. I. Босхо ыыт — ыһыктан көҥүлүнэн ыыт (хол., төбөҕүн, илиигин-атаххын). ☉ Опускать свободно, расслаблять (напр., голову, руки, ноги)
[Ат] иччитин диэки: «Хайа көмүһүөм, эн хайдаххыный? Миигин бу сиэтилэр ээ …… Ситис, иччикээм!» — диэн курдук икки хараҕын уутун мөлбөрүппүтүнэн, ыар баҕайытык ынчыктаан, төбөтүн босхо ыыппыта. П. Ойуунускай
Уонна уостуом уорастыйа, Аа-дьуо чуумпуга нухарыйа Илиилэрбин босхо ыытан, Өйбүн-санаабын утутан, Түүнү кытта түүн буолан. С. Данилов
Төбөтүн кыҥначчы түһэрэн, тобуктарын босхо ыытан, оргууй хааман накыҥнаталыыр. Амма Аччыгыйа

аат.
1. Туох эмэ арычча көстөр барыла, маарына, омооно. ☉ Контур, внешнее очертание чего-л. [Серёжа былыты өр одуулаатаҕына] сороҕор эмиэ да адаар муостаах табалар, аттаах, саҕынньахтаах үгүс дьон томоонноро көстөллөр. Н. Лугинов
Хараҥа да буоллар, киэҥ өрүс томооно онно көстөргө дылы. А. Сыромятникова
Хата ити ойуулар бэркэ табылыннылар, Дьураал уонна Маг, олус да буолбатар, уопсай томоонноро син баар. Г. Угаров
2. Туох эмэ дуоспуруна, суолтата, бэрээдэгэ. ☉ Аккуратность, порядок, приличие
Тойон сүрэҕим тулаайаҕыттан Тохтон түспүт дорҕоонноох Тойугум томоонун толкуйдаа. А. Софронов
Дьиэ иһигэр туох да томооно суох этэ-этэ күлсүү, ыпсыыта суох ньамааран кэпсэтии, сэлээрии. Эрилик Эристиин
◊ Торҕо томоонунан — хайдах баарынан (баар буолуохтааҕынан), үчүгэйдик, үтүө суобастанан (тугу эрэ оҥор). ☉ Нормально, прилично, на совести (делать что-л.)
Торҕо томоонунан астаабат. ПЭК СЯЯ
ср. тув. томаанныг ‘смирный’, сой. томаан ‘смирный’, бур. томоо ‘серьёзность’

1. 1) живот; брюхо || брюшной; ис ыарыыта общее название желудочно-кишечных заболеваний; ис үллүүтэ а) вздутие живота; б) расстройство желудка; ис тэһэҕэс грыжа; ис иһинээҕи внутриутробный; искэр өл = страдать расстройством желудка, страдать поносом; иһин соспут груб, брюхатая; 2) внутренности, потроха; ис үөрэ похлёбка из потрохов; иһи ырыт = очищать, промывать потроха; 3) внутренность, внутренняя часть чего-л. внутренний; дьиэ иһэ внутренность дома; килиэп иһэ мякиш хлеба; сон иһэ изнанка пальто; ис өттө внутренняя сторона чего-л.; 4) перен. душа; нутро || душевный, внутренний; ис турук душевное состояние, внутреннее состояние; ис иһиттэн от души; ис киирбэх располагающий к себе, симпатичный; ис минэ киһи приятный, обаятельный человек; ис санаа скрытые, тайные мысли; кини ис санаатын ким билиэй кто знает, что у него на душе; ис сүрэхтэн от всего сердца; искэр санаа = думать про себя, не высказывать своих мыслей; испэр киллэрбэппин он мне не по душе; иһим тымныйар (или үллэр, буһар) я испытываю ярость, гнев, я в гневе; ис таҥас нательное бельё (букв. внутренняя одежда); 2. 1) в роли служебного имени: иһэ в; дэриэбинэ иһэ им-дьим в деревне тихо; иһиттэн а) из, изнутри чего-л.; кинилэр тыа иһиттэн таҕыстылар они вышли из лесу; биһиги коллективпыт иһиттэн из нашего коллектива; б) из-под; куоска остуол иһиттэн ыстанна кошка выпрыгнула из-под стола; 2) в косвенных формах выступает в роли послелогов (см. иһигэр , иһинэн ) # ис дьиҥэ суть, сущность; ис иһигэр киирдэххэ в сущности, по существу; ис тиибэ брюшной тиф; ис түһээн (или түһүк) ист. самообложение ; ис хааныттан по природе, по натуре; ис эриэнэ обличье, нутро; иһэ истээх многозначительный, со скрытым глубоким смыслом; иһэ кэлбит= иметь отдохнувший, сытый вид (после исхудания и бескормицы — о скоте); иһэ тэстибэтэх киһи любой нормальный человек (не калека, не инвалид); иһэ тэстибэтэх киһи итини кыайар ини любой нормальный человек справится с этим; иһэ ылыаҕынан (или уйуоҕунан ) (аһат=) (накормить) доотвала ; күөх (или ооҕуй) ис бран. паразит, дармоед (обычно о кулаках).

1. сыһ.
2. Киһи курдук (тыыннааҕымсытан этии). ☉ Подобно человеку. Айылҕаны [общиннай родовой тутул дьоно] син биир киһилии тыынар тыыннаах, ыалдьар эттээх, кыыһырар, үөрэр сигилилээх курдук өйдүүллэрэ. Саха фольк.
3. Үчүгэйдик, сөптөөхтүк. ☉ По-человечески, нормально (как подобает)
   Этэ быстан сор бөҕөнү көрдө, саҥардыы киһилии хаамар, хамныыр буолан эрэр. Болот Боотур
   Кини киһилии дуоһуйа сынньаммытын билбэппин. С. Данилов
   △ Өйдөнөр гына, холкутук, кыыһырбакка. ☉ Понятно, спокойно, без раздражения, (говорить)
   Бэйи эрэ, доҕоор, эн киһилии олохтоон кэпсээ эрэ. И. Никифоров
   △ Сиэрдээхтик, бэрээдэктээхтик (сырыт). ☉ Скромно, порядочно (вести себя)
   Киһилии сырыттахха Ханна да үлэ дьоно амарахтар. С. Данилов
   Отой кылгас кэмҥэ арыый өрүттэн киһилии сылдьаат, сонно урукку аччык, хаамаайы олохторун тамты умнан …… бараллара абатын! Н. Лугинов
   Киһилии сылдьартан ордук Туох да үчүгэй суох курдук. И. Баишев
4. даҕ. суолт. Хоп курдук, сэнэх. ☉ Годный, пригодный, подходящий (о вещи)
   Киһилии сүгэ. Киһилии мал. — Дьадаҥы ыалга туохтара кэлиэй: көхөлөрүгэр киһилии таҥас көстүбэт, иһит-хомуос да кэмчи этэ. Н. Якутскай
   △ Үчүгэйдик, сөптөөхтүк үлэлиир, дьайар. ☉ Действующий в нормальном режиме
   Киһилии оскуола. — Хаһан бу сопхуос киһилии сопхуос буолуоҕай, ээ? «ХС»
   ♦ Киһилии киһи — олус үчүгэй майгылаах, толору сиэрдээх киһи. ☉ Порядочный, отзывчивый человек (букв. человечный)
   Айылҕа сокуоннарын ким билэ сатыыр, айылҕаны харыстыыр, тупсара, байыта сатыыр, ол буолар киһилии киһи диэн. «Чолбон»
   Сахалар саамай хайгыыр тыллара «дьон киһитэ» «киһилии киһи» диэн буолара. «ХС»