объявление, извещение, сообщение; биллэрии кэлбит пришло извещение; биллэрии тахсыбыт опубликовано объявление.

обнародование

модальное сл. выражает уверенность: чэ бу , биллэр , кини суола ну, это, понятно, его следы; биллэр , миэхэ үтүөнү санаабат известное дело, он мне добра не желает; биллэрин курдук как известно. , биллэрбэхтээ = ускор. от биллэр =; түргэнник биллэрбэхтээ сообщи (об этом) быстрее.

1) побуд. от бил = 1; үөрэнээччи уруогун биллэр = заставить ученика выучить урок; 2) давать знать, сообщать (о себе); баарын биллэриэ он даст о себе знать; 3) объявлять, сообщать, извещать; дьонтгор биллэр = сообщить родителям; 4) перен. разг. проучить кого-л.; дать почувствовать кому-л. что-л. # атахха биллэр = убежать; бэйэҕин биллэр = показать, проявить себя.

народ; советскай норуот советский народ; норуоттар доҕордоһуулара дружба народов.

народовластие

народная правотворческая инициатива

советы народных депутатов

аат.
1. Хаһыакка бэчээттэммит эбэтэр эркиҥҥэ ыйаммыт билиһиннэрэр сыаллаах кылгас сурук, сурах, араадьыйанан, тэлэбиисэринэн иһитиннэрии. ☉ Объявление, сообщение
Сотору тахсан ааҥҥа биллэрии сыһыарда. М. Доҕордуурап
Ханна эрэ улахан уулусса диэкиттэн диктор саҥата информбюро биллэриитин ааҕара күһүҥҥү сөрүүҥҥэ дуораһыйан иһиллэрэ. Г. Колесов
Түннүк аттыгар кэнсэлээрийэ остуола, хас да олоппос, истиэнэҕэ — бирикээстэр, биллэриилэр. Ю. Чернов (тылб.)
2. кэнс. Туох эмэ туһунан сэрэтэр, биллэрэр ис хоһоонноох докумуон. ☉ Извещение, уведомление
Барсуков баай биллэриитин ылаат, Чаараттан Толстоухов үрүҥ этэрээтэ Маачаҕа тоҕо ааҥнаан кэлэр. Н. Якутскай
Онтон биир ыйынан улахан убайым Кеша туһунан биллэрии кэлбитэ. Амма Аччыгыйа
Биһиги Майа байаҥкамаатыттан Сэбиэскэй Сойуус Геройа Попов Федор Кузьмич геройдуу өлбүтүн туһунан биллэриини аахпыппыт. Софр. Данилов

I
1.
бил I диэнтэн дьаһ. туһ. Маны билбэтэхпин кини биллэрдэ, ону өйдөөбөтөхпүн кини өйдөттө диэн чуолаан сулбу тардан ылан этэргэ кытаанах. Амма Аччыгыйа
[Захар:] Тоҕойум оҕото, Сибиэтэ, мин эйиэхэ бэйэм тапталбын биллэриэм иннинэ элбэхтик эргитэ санаан, толкуйдаан көөртүм. С. Ефремов
Иван Иванович, мин доруобуйам аһааҕырда, сүрэҕим-быарым баалларын биллэрэн эрэллэр. Р. Баҕатаайыскай
2. Тугу эмэ, туох эмэ туһунан иһитиннэр, тириэрт. ☉ Объявлять, сообщать, извещать о чем-л.
Биһиги туох-ханнык иннинэ оройуон тэрилтэтигэр биллэрэ охсуох тустаахпыт. Амма Аччыгыйа
Кинээс мунньах саҕаланыытын биллэрдэ. М. Доҕордуурап
Дьыалата куһаҕан буолуох курдук диэн аймахтарым Дьокуускайтан биллэрдилэр. П. Филиппов
3. Бэйэҥ тускунан иһитиннэр, бааргын көрдөр. ☉ Давать знать, сообщать о себе
[Лейтенант — байыастарга:] Бэйэҕитин биллэримэҥ. Салгыы кэтэһиҥ! Т. Сметанин
Сүрдээх үөһэнэн, үрүҥ, кыһыл, күөх уотунан бэйэтин биллэрэн сөмөлүөт ааста. Н. Габышев
Бэйэлэрин биллэрбэккэ, тоҕус хонук устата чуҥнууллар, ханан киирэн, хайдах өлөрүөхтэрин үөрэтэллэр, чинчийэллэр. «ХС»
4. көсп. Туох эмэ туһунан санааҕын атыттар өйдүүллэрин курдук гын, санааҕын көрдөр, эт. ☉ Проявить, выразить свои чувства, желания по отношению к кому-чему-л.
Иванов утуйуон баҕарбытын биллэрэн, хараҕын быһа симэн, куоҕаччы туттан сытта. Амма Аччыгыйа
Ырыа Силип сэһэнигэр хамначчыттар улам хам ылларан, харахтарыгар дьиктиргээһиннээх уоттар кыламнаһаллар. Түргэнник кэпсии охсуон баҕаран, төбөлөрүн хамсатан сэҥээрэллэрин биллэрэллэр. М. Доҕордуурап
Петухов барарга бэлэмин биллэрэр. Н. Якутскай.
△ Кимиэхэ эмэ улаханнык суоһурҕаммыккын көрдөр (саанан, куттаан этэргэ). ☉ Выразить свой гнев, угрожая кому-л. (употр. при запугивании кого-л., для острастки)
[Маарыйа:] Таҥара суох диэн куолайдара хайдыар диэри хаһыытыыллар да, таҥара өссө да баарынсуоҕун биллэрэн иһиэ. А. Софронов
Иирбиппин биллэриэм. Дьиикэй быһыыгытын бар дьоҥҥо иһитиннэриэм, сэбиэккэ тыллыам, батараак суутугар үҥсүөм, ячейкаҕа кэпсиэм. П. Ойуунускай
«Кинилэр баҕас — Бөрө Бөтүҥнэр туохтарын тэбинэн атаҕастабыллаах буолтарын биллэриэхпит», — диэн онон санааларын дуйданар эбиттэр. Эрилик Эристиин
♦ Атахха биллэр көр атах
Дороппуун тыаһа-ууһа суох хомунан, атахха биллэрдэ. В. Ойуурускай
Дьулайбыт эһэ ол дойдуттан атахха биллэрэр. «ХС».
◊ Бас биллэр — кимиэхэ эмэ тугу эмэ бэйэтэ туһанарыгар быраапта биэр. ☉ Давать кому-л. право на собственность
[Даайыс] билигин тугу да бас биллэрбэт, барыны барытын кэмнээн биэрэр. А. Софронов. Тойоҥҥун биллэр — солоҕунан, чыыҥҥынан кимтэн эрэ үрдүккүн көрдөрө сатаан тойомсуй, дархаһый. ☉ Напустить на себя строгость, деланную важность
«Ааны хатаа, күлүүһү аҕал!»— диэн харабыл начаалынньыга, тойонун биллэрэн, саллаатыгар көбдьүөрдэ. А. Сыромятникова
Уҥа түннүк анныгар дьяконы кытта Чаҕаан кинээс кэккэлэһэн, атаҕын оллоонноон, тойонун биллэрээри дьону үрдүнэн көрөн олорор эбит. Эрилик Эристиин
II
даҕ.
1. Ханна эмэ урут иһиллибит, буолбут, дьоҥҥо-сэргэҕэ биллибит. ☉ Такой, о котором знают, имеют сведения. Биллэр түбэлтэ. Биллэр суол
2. Дьон-сэргэ биһирэбилин ылбыт, киэҥник биллибит. ☉ Такой, о котором все хорошо знают, который пользуется широкой популярностью, прославленный, знаменитый. Биллэр ырыаһыт. Биллэр суруйааччы. Биллэр хоһоон
3. Ханнык эмэ хаачыстыбатынан, уратытынан биллибит. ☉ Известный, знакомый каким-л. своим качеством. Харса суоҕунан биллэр. Аатырбыт үлэтинэн биллэр. Тыйыс килиимэтинэн биллэр
♦ Биллэр киһи — куһаҕан быһыытынан-сигилитинэн, кэмэлдьитинэн биллибит киһи. ☉ Известный дурным поведением человек
Албын ахан дьахтар, түөкүн аҥардаах буоллаҕа дии, биллэр киһи. А. Сыромятникова. Тэҥн. билэр күөлүм балыга; киһи билэр киһитэ
III
сыһыан т. Этиллэр санаа чахчылааҕын туһунан быһаччы бигэргэтиини көрдөрөр. ☉ Выражает категорическое утверждение о действительности высказываемой мысли
Сэмэн оҕонньор баҕас ханна ырааппыт үһүө, биллэр, көрдөрүнэ балыыһалаата ини. Н. Лугинов

көр биллэбиллибэт
Ол сылдьан дэриэбинэ ыала уу баһар сирдэрин чугаһыгар, хайа тоҕойун хоонньугар биллэр-биллибэт ыллык суол баарын булбутум. Н. Якутскай
Самыыр биллэр-биллибэт астан хаалла. Н. Габышев
[Катя] сэниэтэ эстибит курдук сукуйан олорон ытыһынан биллэр-биллибэт бигээн, Никита сыттыгын имэрийэр. Н. Лугинов

биллэ-биллибэттик диэн курдук
Кыыс итини истэн биллэр-биллибэтинэн мүчүк гынан аһарбытын көрөн, кини эр ылла. Н. Заболоцкай
Хоноһо, эһэни истэн баран, хайдах эрэ биллэр-биллибэтинэн кирис гынан ылбытын көрөн, Доропуун оҕонньор иһигэр «сөбүгэр да соҕус булчут сылдьаахтыыр эбиккин», — дии санаата. Н. Заболоцкай

көр биллэн турар. Дьиэ эркинигэр ону-маны суруксуттааһын, бу биллэр, оҕолор үлэлэрэ буоллаҕа
□ Чэ, бу биллэр, Кыра Уйбаан хотуурун суола. Амма Аччыгыйа

аат. Хайа эмэ сир, дойду олохтоохторо бүтүннүүтэ. ☉ Население, люди, народ, населяющий какую-л. местность, жители страны
«Сириҥ-дойдуҥ, дьонуҥ-норуотуҥ Холобура суох элбэх эбит», - диэн, Хоруол Харбас баайы хайҕаата. П. Ойуунускай
Онон, дьон-норуот туһугар чахчы кыһаныахтара диир дьоннору араас дуоһунастарга аныыллар. Болот Боотур
Самныбат сахабын сырдыкка салайан, Сайдыылаах суолларын аартыгын арыйан, Дьон-норуот дьылҕатын дьоҕурдаан айаҕын, Дьол, көҥүл уйата Дьокуускай куоратым. И. Чаҕылҕан
△ Аан дойду киһитэ барыта. ☉ Все человечество
Киһи аймах киһиэхэ быраат, убай курдук сыһыаннаһар кэмэ кэллэҕинэ, дьон-норуот барыта дьоллоохтук олорор үйэтэ кэллэҕинэ, икки атахтаах Ыйга ыттар суолу оҥоруо. Н. Якутскай

даҕ. Көстөн турар, мөккүөрэ суох. ☉ Явный, очевидный, видимый
Туох да көстөр-биллэр төрүөтэ суох көтөн «сир» гынан хааллылар. Амма Аччыгыйа
Кэнники үөскээбит былыргы [үһүйээннэр] бэйэлэрэ эмиэ биир туһунан бэлиэ өрүттээхтэр — ол кинилэр көстөр-биллэр кылаассабай майгыннара буолар. Суорун Омоллоон
Манна халлаан сырдыгар кинилэргэ көстүбэккэ-биллибэккэ тоһуур тэрийэр хайдах да табыллыа суох. Н. Якутскай

аат.
1. Судаарыстыба нэһилиэнньэтэ, дойду бүттүүн дьоно. ☉ Население государства, страны, народ
Кытай норуота.  Корея норуотун Кэскиллээх дьыалата Көҥүлгэ дьулуһар Кыр дьыга кыайыаҕа. С. Зверев
Бүтүн Сэ биэскэй норуот үлэлиир. Биһиэхэ боруоҥҥа анаан айар, тутар. Т. Сметанин
2. Омук, наассыйа. ☉ Нация, националь ность, народность
Саха норуота. Нууч ча улуу норуота.  Саха норуотун кэтит кэскилин, тэбэр сүрэҕин ииппит, хорук тымыра буолбут өрүс диэн ааттыахтарын да ааттыыллар эбит. П. Ойуунускай
3. Дойду сүрүн үлэһит маассата. ☉ Народная масса
Көҥүл норуот.  Ярос лавскайдаах нуучча үлэһит норуотун саха дьадаҥыта батыһыахтаах диэн үөрэтэллэр. М. Доҕордуурап. Баттал сыабыгар муҥнанар Кулут норуоккун харыстыыр — э н ы рыаҥ, с үл л эр этиҥн ии, Баай оройугар күүрэрэ, Т э т и ҥ м а с с э б и рдэҕинии Кинини титирэтэрэ. Эл лэй
4. Дьон, дьон бөлөҕө. ☉ Люди, группа людей
Оҕолор — көрдөөх норуот.  Ок-сиэ, норуот иннигэр тыл этэр диэн кытаанах, кыбыстыылаах да буолар эбит. А. Бэрияк

v. to communicate, declare; биллэрил= v. to be made known, communicated; бииллэр a. well known, a certain; биилэрии n. declaration, notice, advertisement

n. people, populus, folk