I м. 1. см. носик; 2. (обуви) тумус.

прил. мунна суох (без носа); тумса суох (без носика); безносый чайник тумса суох чаанньык.

аат., эргэр.
1. Күөрт тумсун уот сиириттэн харыстаан кэтэрдиллэр халыҥ туой туруупка. ☉ Глиняная трубка, вставляемая в горновое окно, фурма. Сорҕо курдук муруннаах
2. Биһик ороҥҥо оҕо иигэ сүүрэн түһэригэр аналлаах куоһаах. ☉ Жёлоб на дне детской колыбели для стока мочи
Биһик оҥорон билгэрэҥнээтэ, сорҕо оҥорон сордонно. П. Ойуунускай
Бэрдьигэстээх үрэҕиттэн Биһик маһа хайыттым …… Соһолоох үрэҕиттэн Сорҕо маһын быстым. Саха нар. ыр. II
ср. монг. цорго ‘горлышко (чайника), перегоночная трубка’, алт., кирг. ‘носик (чайника); кран’

1) клюв (у птиц); морда (у нек-рых животных); рыло (у свиньи); куоҕас тумса клюв гагары; ыт тумса собачья морда; собачий нос; тумсун дулҕаҕа соттор погов. вытирает свой клюв о кочку (о том, кто отпирается или постоянно прибедняется); эрдэ турбут чыычаах тумсун соттор , хойутаан турбут чыычаах хараҕын хастар погов. ранняя птичка носок прочищает, а поздняя — глаза протирает; 2) перен. передняя или выступающая часть чего-л.; борокуот тумса нос парохода; атах тумса носок (ступни, обуви); сылабаар тумса самоварный кран; сыарҕа тумса передняя перекладинка саней (из тальника); чаанньык тумса носик чайника; кытаҕас тумса губы клещей; этэрбэс тумса носок торбасов; атаҕын тумсун эрэ сирдэтэр он почти не видит (букв. может видеть только свой носок); атаҕын тумсуттан ырааҕы көрбөт он не видит дальше своего носа (букв. носка); 3) лесистый выступ; тумус тыа мыс, покрытый лесом; тумус арыы а) островок выступающего леса; б) полуостров; ср. тумуһах # тумсун оҕунуохтаа = а) помазать нос (о сомнительном обещании); б) угощать кого-л. в корыстных целях; тумус буол = быть заводилой (в каком-л. деле).

I
аат.
1. Үүнээйи ордук амтаннаах, иҥэмтэлээх симэһинэ. ☉ Жидкость, сок, содержащийся в клетках, тканях растений
Утаҕы ханнардын диэн Хоһооммор иҥэрэбин Хатыҥ уутун, буспут дьэдьэн, Сугун аалай сүмэтин. И. Гоголев
Кырдьыга, ити бэйэтин ходуһатын от сүмэтэ наһаа хата илигинэ, арыый кэмигэр соҕус оттоон ылаары Силип ыксыыр. Күннүк Уурастыырап
Сиилэстэнэр үүнээйилэр сүмэлэрэ бэрт кыратык икки-үс бырыһыан курдук эрэ тохтор. ПВА ССССБ
△ Үүнээйи сибэккитигэр баар ураты минньигэс симэһин. ☉ Сладкий сок, цветочный нектар
Лыахтар сибэкки сүмэтинэн (нектарынан) аһылыктаналлар. ББЕ З
Ыҥырыа бэрт түргэнник минньигэс сүмэ — нектар хаппахчылана сытар сирин — хоруона түгэҕин диэки талаһар. КВА Б
2. көсп. Туох эмэ саамай ордуга, уратыта, кэрэхсэнэр өттө. ☉ Самая ценная, привлекательная сторона чего-л.
Саха тыла! Саха омук тылын сүмэтэ — Кулаковскай, Ойуунускай тыллара. Далан
Платон Алексеевич бэйэтэ кыра оҕо эрдэҕиттэн норуот айымньытын дириҥ далайыгар бигэнэн үөскээбитэ, этэргэ дылы, бу айымньы саамай чулуу сүмэлэринэн утахтаммыта. Н. Заболоцкай
Манчаары ырыалара норуот баай ийэ тылын сүмэтинэн айыллыбыттар. Олус этигэн, хомоҕой тылынан. Г. Попов
♦ Сүмэ сирэй эргэр., сиилээн. — уҥуох силиитин курдук наһаа ыраас сирэй (үчүгэй сирэйинэн эр дьону иирдэр дьахтары сиилиир-хоһулуур тыл). ☉ Чистое, светлое лицо, подобное по цвету костному мозгу (о женщине, которая, используя свою привлекательность, соблазняет мужчин)
[Кулун Куллустуур — удаҕан дьахтарга:] Буо, буо! Сүмэ сирэй, Сүүдүрүүн сүһүөх Мин диэтэх киһини, …… Аҕыс атахтаах Тимир наарта сыарҕаҕа көлүйэммин, Хаҥылын сыһытаммын, Эмньигин эллээммин Илдьэ кэллим диэн киһиргээригин Илдьэ иһэҕин дуо?! ТТИГ КХКК
[Үүттүүрэп:] Эн сүмэ сирэйгэр миигин тоҕо ымсыыртыҥ? Эрилик Эристиин. Сүмэтин обор (эмп) — киһи күүһүн, сэниэтин бараа, көлөһүннээ. ☉ соотв. выжать все соки из кого-л.
Эн искэр киэбирэн олорбут Баай аймах, кинээстээх кулуба, Кыра дьон сүмэтин оборбут, Батталлаах дьоннору умнума! Эрилик Эристиин
Онно үлэһит күүс сүмэтин Обот баай оборон ылар. Олоҕу айааччы бэйэтэ Онно аччыктыыр-хоргуйар. И. Гоголев
Эһиэхэ мин иитиллибэтэҕим, Эстибит-быстыбыт сүмэтин эмпэтэҕим. С. Васильев
ср. ДТС йүү ‘сок’, бур. шэмэ ‘нектар’, монг. шим ‘сок; питательность; плодородие’
II
аат. Ынах эмиийин үүтэ. ☉ Млечные протоки в коровьих сосках. Эмиий сүмэтэ
□ Ынаҕыҥ эмиийин, үүт кэлэр сүмэтин хам тутан тардарыҥ буолуо, ол иһин иэппэттэр, — диэн баран, Аана иэдэс биэрбитэ. М. Доҕордуурап
«Эн ынахтарыҥ сүмэлэрэ чөллөркөйдөр даҕаны», – диэн Кэтириис ордугурҕаата. «ХС»
ср. бур. һүбэ ‘пура (на коже)’, монг. сүв ‘дырочка, ушко; узкое отверстие, проход, щель’, туркм. сүмелге ‘отверстие’, казах. шүмек ‘носик крана самовара’

1. аат.
2. Көтөр тоҥсуйан аһыыр уоргана. ☉ Клюв
   Эрдэ турбут чыычаах тумсун соттор, хойутаан турбут чыычаах хараҕын хастар (өс хоһ.). [Тус хоту диэкиттэн] тумус тыаһа чуубур гынар, тыҥырах тыаһа дыыбыр гынар. П. Ойуунускай
   Тоҥсоҕой хаппыт тииккэ хатана түһээт, чоруун тумсун батары саайан баран, кэтэҕин титирэппэхтээн, тыа төбөтө дуораһыйыар диэри дорулатар. Амма Аччыгыйа
   Куосаампыйдыын сааскы кус тумсунан сааһыттар буола оонньуубут. В. Иванов
3. Сорох кыыл сирэйин уһук синньигэс өттө. ☉ Вытянутая вперёд передняя часть головы некоторых животных, рыло
   Кээрэкээн, ол ыты тутан, тумсугар томторук кэтэрдэн, түөрт атаҕын түүрэ кыаһылаан кэбиспит. Амма Аччыгыйа
   Оруобуна борокуруор түннүгүн аннынан, хайаларын эрэ сибиинньэтэ тумсун анньан баран иһэ көппөҥнүү сытара. В. Гаврильева
   Саһыл тумса — дьахтар оҕолонор кыаҕын, күүһүн араҥаччылыыр ымыыта. НБФ-МУу СОБ
4. Киһи-сүөһү хаанын уулуур үөннэр (хол., бырдах) хаан оборор уорганнара. ☉ Хоботок кровососущих насекомых (напр., комара)
   Хараан түүннэргэ бырдах тумса эбии тууһуран, киһини-сүөһүнү уот халахайга түһэрэр. Н. Заболоцкай
5. Туох эмэ иһит, тэрил (хол., чаанньык, тыы) уһук синньигэс өттө. ☉ Передняя выступающая часть какой-л. посуды, предмета, нос, носик (напр., чайника, лодки)
   Тыы тумса уҥуоргу кытыл ньиччэҕэй буоругар тыаһа суох анньылынна. Н. Якутскай
   Мин эрдэ туран уу баһар күөлбэр киирэн далаһа тумсугар сууннум. И. Гоголев
   Уол чаанньыгы ылан тумсуттан тымныы чэйи иҥсэлээхтик ыйырбахтаата. «ХС»
6. Тумул сир уһуга, бараныыта. ☉ Край мыса, выступ
   Хатыҥ арыы тумсугар биир киһи күөх окко умса түһэн сытар эбит. А. Софронов
   Эмискэ тумустан үс тыылаах киһи күөрэс гына түспүттэрэ уонна биһигини тоһуйа турбуттара. М. Доҕордуурап
   Былыргылар элбэх тумустардаах сири сөбүлээбэттэр. Иччилээх сиринэн ааҕаллар. Багдарыын Сүлбэ
7. даҕ. суолт. Быган, тумуллаан киирбит. ☉ Выступающий мысом
   Биир тумус тыаны мүччү түһэллэрин кытта, тумуллар үрдүлэригэр, анныларыгар дьиэлэр бачыгыраһан көһүннүлэр. Болот Боотур
   Тумус хайалары икки чаас холобурдаах хааман киэһэ күн киириитэ базабытыгар кэллибит. «ХС»
   ♦ Айаҕын абатын (тумсун тууһун) көр айах I
   [Чоочо (Манчаарыны):] Бу тумсун тууһун, айаҕын абатын, бэҕэһээҥҥи бэдик үөнэ! В. Протодьяконов
   Атаҕын тумсун эрэ сирдэтэр көр атах. «Оо, мин эмээхсиним барахсан кыараҕас хараҕа сытыытын, дьэ уонна наада тирээтэҕинэ, атаҕын тумсун сирдэппэт ааттаах», — диэн били киһи тэбэнэттээхтик күллэ. М. Доҕордуурап. Атаҕын эрэ тумсун батыһар — туох да толкуйа суох, мээнэ сылдьар (киһи). ☉ Бездумно проживающий свою жизнь, бестолковый (букв. идущий за носком своей ноги)
   Атаҕын эрэ тумсун батыһар Адьас акаары киһи Арыгыһыт буолуон, Иннин-кэннин билбэт Иирээки эрэ киһи Иһээччи буолуон сөп. А. Софронов. Атаҕыҥ тумса көстө илигиттэн кэпс. — субу саҥа кэлээт да (тастан саҥа кэлбит киһини этэргэ). ☉ Не успев войти, только что явившись (о новичке, человеке, новоприбывшем куда-л.)
   Бу үөрэхтээх оҕо, атаҕыҥ тумса көстө илигиттэн, нэһилиэккин аймаабыккар, кырдьаҕастаргын үөхпүккэр баһыыба!.. М. Доҕордуурап
   Атаҕыҥ тумсун да көрдөрүмэ көр атах. Аны мин улууспар атаҕыҥ тумсун да көрдөрүмэ! Суорун Омоллоон
   Атаҕыҥ тумсуттан ырааҕы көрүмэ — муннуҥ анныттан ырааҕы көрүмэ диэн курдук (көр мурун). «Былыргылар муннуларын анныттан, атахтарын тумсуттан ырааҕы көрбөт этилэр», — диэн, халыҥ баайы мунньан биэрбит аҕатын …… хомуруйар буолан эрэр. А. Софронов
   Атахтарын тумсуттан ырааҕы көрбөт дьон үгүстэр. М. Доҕордуурап. Тумсугун угума кэпс. — ханна эбэтэр кимнээххэ эмэ олох сылдьыма, көстүмэ. ☉ соотв. носу не казать, не показывать (букв. не совать свой клюв)
   [Александр:] Ааныскаа, айманыма. Биһиэхэ [сэтээтэллээх] тумсуларын угуохтара суоҕа диэтэ Сидоров. М. Доҕордуурап
   Ээйиис! Бу хотуммут, хотоҥҥо тумсун угаат, туох буолла? С. Федотов
   [Лэкиэс (Кэтирииһи):] Кини обургу тумсун эрэ угуо кэрэх, дьэ уонна омуннаан, сымыйалаан холуннарыы бөҕөнү холуннарара буолуо. С. Ефремов. Тумсугун ук кэпс. — тугу эмэ эккинэн-хааҥҥынан билээри боруобалаан, амтаһыйан көр; тугу эмэ саҥалыы билкөр. ☉ Попробовать что-л., чтобы испытать это на себе; только начинать узнавать что-л. (букв. сунуть свой клюв)
   Үлэҕэ тумсугун саҥа уган иһэн, аккаастана сылдьарыҥ табыллыбат. Р. Баҕатаайыскай
   Ити барыта — алкоголь наркотик буоларыттан, тумсугун уктуҥ да — ылан барарыттан, ылла да — инчэҕэй эттээҕи аанньанан ыһыкта охсубатыттан. «Кыым»
   Тумсун дулҕаҕа соттор көр дулҕа I. Тумсугун дулҕаҕа соттума: дьуккуруйуо (өс хоһ.). Уоруйах эрэ үгэһэ, тумсун дулҕаҕа соттуммут бэйэтэ. Ф. Постников
   Тумсун оҕунуохтаа көр оҕунуохтаа. Тулаайах оҕону тумсун оҕунуохтаабыкка дылы (өс ном.). Элбэх тойон-хотун тумсун оҕунуохтаан, сорохторго байымнык куду анньыталаан, бэйэтин интэриэһин таарыйтарбат гына хайыҥ охсуталаабыта. Болот Боотур. Тумус буол — тугу эмэ көҕүлүүр, саҕалыыр киһи буол. ☉ Быть заводилой в каком-л. деле. Бу уол, улахана өтөн, доҕотторугар оонньууга, көргө куруук тумус буолар
   □ Туохха барытыгар тумус буолар киһибит — кини. НАГ ЯРФС. Тумус киһи — туохха эмэ ордук кыайыылааххотуулаах, инники сылдьар киһи. ☉ Лидер
   [Балаатабытыгар] кэлбит-барбыт, сургулдьуйбут, Курскай киһитэ, ханнык эрэ собуот инженерэ Алексей Астраханцев — тумус киһибит. Н. Кондаков
   Тумус киһибит Кэҥкэдэ ыараханнык бааһыран хаалла. «ХС». Тумус тутун — кими, тугу эмэ туохха эмэ бастатар күүс оҥоһун; киминэн эмэ киэн тутун. ☉ Использовать кого-что-л. в качестве основной, ударной силы в чём-л.; гордиться кем-л., делать кого-л. предметом гордости
   Оҕонньор дуобакка, …… хаартыга …… «Бэлэм буоллар» биир тумус туттар оонньооччулара быһыылаах. С. Руфов
   Оҕолорбуттан тумус туттар оҕом этэ. Барҕа өйдөөҕүнэн, сырыыны, атыыны-эргиэни кыайа-хото тутарынан тэҥнээҕэ суоҕа. ИН ХБ. Чыычаах (чооруос) тумсун саҕа — олус кыра, быыкаа, дуона суох. ☉ Очень маленький, крохотный, незначительный (букв. величиной с птичий клюв)
   Санаатыгар, лэппиэскэ тобоҕо хаалбыта буолаарай диэн, суумкатын хасыһан көрдө да, чооруос да тумсун саҕаны булбата. С. Никифоров
   Туһалааҕы тугу эмэ оҥордорбун диэн биир баҕа санаалаахпын да, чыычаах тумсун саҕаны тобула иликпин. С. Федотов
   ◊ Атах тумса — киһи атаҕын эбэтэр атаҕын таҥаһын илин быгар, көстөр өттө. ☉ Передний конец ступни или обуви, носок
   Микиитэ атаҕын тумсунан иирэ сэбирдэҕин өрө баһан ылла. Амма Аччыгыйа
   Ааныс аргыый туран, …… атаҕын тумсунан үктэнэн, аан хоско таҕыста. Н. Заболоцкай
   Бөрө тумса көр бөрө. Күһүҥҥү халлаан хараҥаран, бөрө тумса чаҕылыйан көстөр буолбут. Суор тумса хотуур көр суор II. Атаһым Хабырыыс оҕонньор былыргы суор тумса хотуурун оҥорон-оҥорон, сэрэнээр диэн сэрэтэн-сэрэтэн миэхэ уларсыбыта. Э. Соколов
   Тумус арыы — тумул арыы диэн курдук (көр арыы I). Кинилэр «Святой нос» тумус арыыны чинчийбиттэрэ. В. Алданскай. Тумустаах этэрбэс — тумсугар сукунаттан кыбытык киэргэтиилээх саары эбэтэр түнэ этэрбэс. ☉ Торбаса с декоративными суконными вставками на носках
   Оҕонньор дьогдьуурдаах билиис сонун, …… тумустаах саары этэрбэһин кэппит. Н. Якутскай
   Эдэркээн дьахтар ураһа иһиттэн оһуордаах билэлээх, тумустаах үрүҥ түнэ этэрбэстээх элэстэнэн таҕыста. Л. Попов
   ср. др.-тюрк. тумшух, тумшых ‘клюв’, тат. томшык ‘клюв’, тув. тумдьук ‘клюв, нос’