туохт., кэпс. Биэрэккэ бар, киир. ☉ Направляться к берегу, идти на берег. Эрдэ туран биэрэктээбитэ
□ Биир нуурал киэһэҕэ Биэрэктээн истэ. И. Чаҕылҕан

суһумнаа 1, 2 диэн курдук
Хотугу халлаан анныгар Хорҕолдьун кэмбинээтин тутуута Суһумура сардаҥарда. «Кыым»
Нуурал өрүс толбоннурда, Илин халлаан суһумурда. С. Есенин (тылб.)

сүргүй диэнтэн хай
аата. Нуурал-нусхал тойукпут! Сүргүн-куккун холбуу туойдубут. Сүҥ Дьааһын сүргүйүүтүнэн сүргүйдүбүт, Хаан Дьааһын арчытынан арчылаатыбыт. ПЭК ОНЛЯ I
Сүр дьааһын сүргүйүүтүн Сүргүйээхтээн эрэбит! Айыы дьааһын арчытын Арчылаахтаан эрэбит! Суорун Омоллоон

көр сынньалаҥ
Кыһыҥҥы күн сынньалы, Уоскулаҥы билиммэт: Күүтүмэ уу нууралы, Далбары да күүтүмэ. С. Данилов
Кылгас сынньалы туһанан Кыра оҕолуу токуһаннар, Аптамааттарын кууспутунан Утуйа сытар саллааттар. С. Тимофеев
Сынньал ылыы сотору-сотору биллэр буолан барда. С. Федотов

уйгуур I диэнтэн хай
аата. Онно баар: уу-чуумпу, долгураҥ Угуттаах нуурала, Уһуктуу, уйгууруу, Умайыы тууспана. Күннүк Уурастыырап
Тиийиэм киэһэ уот өһөн, Имиксамык буолуута, Остуоруйа түмүктэнэн, Уу-чуумпу уйгууруута. С. Данилов

тыаһы үт. т. Дүҥүрү, куолакалы охсор тыас. ☉ Звук от удара в бубен, колокол. Ойуун дүҥүрүн доҥдоҥ охсо-охсо алгыыр
Тойук-тойук, доҥ-доҥ, иһиттиҥ ини, ийэ? ПЭК СЯЯ
Киэһээҥҥи нууралга өтүйэ-кыстык тыаһа «доҥ-доҥ» «сөтөллөр доруоп саа дорҕооно» - ити барыта Дьулустаан санаатыгар күндү, дууһатыгар чугас. Э. Соколов

даҕ. Биир сиргэ элбэх буола мустубут, хойуу. ☉ Скучившийся в одном месте, сбившийся в кучу, густой (напр., о звёздах)
Үөмэх хара былыттар Өрө сырсан тахсаннар, Үтүрүйсэүтүрүйсэ, Үмүөрүһэн кэллилэр. Күннүк Уурастыырап
Намыын нуурал нуһараҥҥа Наскыйдылар үөмэх үөттэр. М. Ефимов
Халлаан үөмэх сулуһа Арай чаҕыл уоттанна. И. Федосеев
ср. бур. юумэ ‘много’, хак. өме ‘общими силами, сообща, совместно’

даҕ. Олус тымныы. ☉ Очень холодный
Аар тайҕам араас мастара анысханнаах ыйдарга арбаҕас гынан арбаччы кэппит, кырыаларын-көмнөхтөрүн киэр илгэннэр, уһаансинньээн көстөллөр. «Кыым»
Аҕалбыттара тус хоту, Сир кыйаар уһугар Анысханнаах Бүлүү хотун Хайыр муус буоругар. Эллэй
△ Күүстээх уонна астыбат тымныы (тыал). ☉ Сильный неутихающий (ветер)
Тус арҕааттан түһэр анысханнаах тыал Ламма хайаларыттан хааттаран улуйар. М. Доҕордуурап
Бэс ыйынааҕы сааскы нуурал халлаан киэлитин алдьатан, арҕааттан эмискэччи анысханнаах силлиэ түспүтэ. Т. Сметанин

аат. Соруйан була сатаан онно суоҕунан күтүрээһин, сылтаҕырыы. ☉ Беспочвенное, придирчивое подозрение, обвинение
Оҕолордуун мөккүөргэ Отой иннин бэриммэт: Балыйсыыга, баайсыыга Маастар киэнэ бастыҥа, Оччугуйу да күүрдэн, Оччо-бачча оҥорор. Күннүк Уурастыырап
[Көкөт Көстөкүүн:] Баайсыы буолбатах, тойонуом! Барыта кырдьык суол. Эрилик Эристиин
Буолар буолбат баайсыынан муҥнаамаҥ даа киһини! Л. Попов
◊ Иэс баайсыы – оҕо оонньуута: анал чэрчи иһигэр кыратык таарыйан баран куоппут киһини ситэн ылан эмиэ таарыйан охсон иэһи ситиһии. ☉ Игра в пятнашки. Талба-нуурал киэһэлэрдээх үтүө сайын эргийэн кэллэҕинэ, чэгиэн салгыҥҥа оонньууруҥ арааһа өссө дэлэйэр: кыыртаах кус, иэс баайсыы, сасыһа оонньооһун, атах тэпсии, хайах хостоһуу, кулун куллуруһуута уо. д. а. ЧМА ЭТНББ

туохт.
1. Чуумпуран, налыйан тур. ☉ Затихать, успокаиваться, замирать (о природе)
Хаарыаннаах үчүгэй хампалаах нуоҕайдаах, Хатыҥ мас лабаата наскыйда. Күннүк Уурастыырап
Намылыйан, наскыйан түһэн үчүгэйкээн да сарсыарда. Эчи, чэгиэнин, ч э б д и г и н. Н. Лугинов
Күн чаҕыл сардаҥалара уу чумпу нууралга наскыйбыт сэбирдэхтэри, мутукчалары күлүмүрдээн көстөр лаах өҥүнэн кылабачыта сотоллор. П. Аввакумов
2. Бытааннык, биир тэҥник, оргууй аҕай хамсан. ☉ Двигаться тихо, мягко, плавно
Кыыс уолга утары хааман наскыйан тиийэн көрдөһөн эттэ. Саха фольк. Кыталык кыылларым ыллаабыт, Кылбархай кырдаллаах алааһын, наскыйа, лаглайа хамсаабыт Наҥнархай хатыҥнаах чараҥын. Күннүк Уурастыырап
Сайыҥҥы дорҕооннор холкулар, астыктар, Оһоҕостоох толуу дьахтар Улуутук наскыйа хаамарын санатал лар. И. Гоголев