нырять, погружаться (в воду); ууга умус = нырнуть в воду; дириҥник умус = нырнуть глубоко; ср. умсаахтаа= 2.

туохт., кэпс. Былтас гынаат, төттөрү умус (хол., кус, куоҕас туһунан). ☉ Вынырнуть и тут же вновь нырнуть (об утках, гагаре и т. п.)
Оол, күөл хаба ортотугар куоҕас умсан таҕыста, быйах гынан баран, эмиэ умсан хаалла. Н. Павлов

биирдэм тыас туохт. Ууну бырдаҥалаппакка эрэ тимирчи киирэн умсан хаал. ☉ Окунуться, погрузиться, нырнуть в воду без шума и всплесков
Аһылыккын бэлэмнии тур. Мин чолум гына түһэн тахсыам. Э. Соколов. Ниэрпэ ууга умсан чолум гынан хаалар
эвен. фольк. Ол олорон [көтөр] эмискэ үлүгэр ууга умсан чолум гынан хаалла. В. Арсеньев (тылб.)

биирдэм тыас туохт. Ууну бырдаҥалатан тыаһаппакка эрэ биирдэ сулбу киирэн хаалар курдук тимирчи түс. ☉ Аккуратно, без всплесков, вмиг погрузиться в воду, нырнуть
Уол күөгүтүн күүскэ өрө охсубута да, биир балык тахсыһан иһэн, силлэн, ууга төттөрү чом гыммыта. И. Федосеев
Муус тосту барда да, бөтүүк ууга чом гынан хаалла! К. Уткин
Чыпчылыйыах түгэнэ төбөтүнэн ууга чом гынан хаалбыта. Е. Ильина (тылб.)

туохт. Туох эмэ (хол., уу) иһигэр түргэнник, сымсатык киирэн сүтэн, көстүбэт буолан хаал. ☉ Войти, нырнуть во что-л. (напр., в воду) быстро и ловко
[Абааһы хараҕын уута] Кыһыл уот буолла да, Уорааннаах уот байҕал Уйусханнаах төлөнүгэр Чуп гынан хаалла. ТТИГ КХКК
ср. кирг. чуп ‘звукоподражание бульканью, шлёпанью по воде’

биирдэм тыас туохт.
1. Туох эмэ туохха эмэ (хол., ууга) биирдэ сулбу, тимирчи киирэн хаалар тыаһын таһаар. ☉ Моментально погрузиться, войти целиком во что-л.; нырнуть в воду с высоты
[Үөлэскэ иттэ олорор кырынаас] мүччү туттан, ураа устун сурулаан, оргуйа олорор ууга кэлэн чоп гына түспүт. Саха фольк. Мин сыгынньахтанаат …… ууга төбөм оройунан чоп гыммытым. Далан
Биир буулдьа тыаһа кини иннигэр хаарга кэлэн чоп гына түстэ. Болот Боотур
2. Уостаргын чорбоччу туттан баран, салгыны оборон ылар курдук тыаһы таһаар (кими эмэ уураан). ☉ Чмокнуть, поцеловать кого-л. (при поцелуе)
Оҕонньор ыты …… муннуттан чоп гына уураан ылар. Амма Аччыгыйа
Мааппа киһитин сүүһүттэн сүр эрчимнээхтик чоп гына уураан ылбыта. Н. Заболоцкай
Атаҕын төбөтүнэн дыгыйан кэллэ да, субу иэдэспиттэн чоп гына уураан ылла. А. Сыромятникова
ср. кирг. чоп ‘звукоподражание чирканию’

I
туохт.
1. Эмискэ туора ыстан, туораан таҕыс, эбэтэр суолу-ииһи бутуйан куот, сас. ☉ Вдруг увернуться, нырнуть в сторону, запутав след, укрыться
Бандьыыттар ханан эмэ төттөрү бургуйан манна тиийэн кэллэхтэринэ да көҥүл. Болот Боотур
Кини [тайах] адьас көнөтүк, иннин хоту барбакка, араастаан бургуйан куота сатыырга санаммыт быһыылааҕа. Далан
Мин тыынан таҥнары устабын. Иннибэр таҥара дьиэтэ көһүннэ, соччо ырааҕа суох эбит, үрэҕим төттөрү бургуйда, таҥара дьиэтэ көстүбэт буолла. М. Пришвин (тылб.)
2. Туох эмэ (хол., уу) аннынан, түгэҕинэн сырыт. ☉ Быть, находиться, обитать под чем-л., в толще чего-л. (напр., воды)
[Икки атахтаах] Муораны түгэҕинэн Муутака балык курдук Бургуйа сылдьар буолла. Өксөкүлээх Өлөксөй
Өрт уота тиит мастаах, халыҥ көтөҕөлөөх тыаҕа алларанан бургуйан сир кырсын, көтөҕөнү сиэн, мас силиһин батыһан күрүөһүлээн куотаары сордуур. ФВС К
♦ Бургуйар куордаах фольк. — куотар санаалаах, үгэстээх. ☉ Неуловимый, легко ускользающий. Босхо бастардаах, Боҕуйар сүһүөхтээх, Бургуйар куордаах Бороҥ урааҥхай аймахтарын Мудан элбэх буолуон туһугар Кырдьык, кэлээри гыммыт нии! Саха фольк.
II
туохт. Синньигэстик өрө тыккыраан таҕыс (буруо туһунан). ☉ Клубиться, тянуться вверх (о тонкой струйке дыма)
Ыраах саҕахха Буруо бургуйар, Соҕотох яранга Сыыр үөһэ турар. С. Данилов
Урут ол-бу алаастар быыстарыттан сэниэтэ суохтук бургуйан тахсар соҕотох буруолар, ырааппакка эрэ, буруйан сүтэн-өһөн хаалаллара. Г. Нынныров
Кырдьаҕас биир оҕонньор Саҥа хаата тутар, Эмээхсинэ уот оттор, Күрэҥ буруо бургуйар. Т. Сметанин

туохт.
1. Бүтүн бэйэҕинэн уу анныгар киир, уу аннынан уһун. ☉ Купаясь, погружаться в воду с головой, нырять
Манна кэлэн Кеша биһикки оҕолуу мэниктээтибит, уунан ыһыстыбыт, умсан атахпытын харбастыбыт, кумахха куобахтаатыбыт. Н. Габышев
Мойот тугу да саҥарбакка икки илиитинэн муннун бобо туттан «чолк» гына умсан хаалла. Т. Сметанин
Ити кэмҥэ куоҕас, эргичиҥнии түһээт, умсан мэлис гынан хаалбыта. С. Никифоров
△ Умса нөрүс гын. ☉ Пригнувшись, нырнуть под что-л. Тустууга кыайтарбыт киһи маайкатын быатын төлөрүтүнэр, ол кэннэ кыайбыт киһи хонноҕун аннынан умсан тахсар. И. Федосеев
2. Туохха эмэ (буруоҕа, хаарга, тумаҥҥа) бүтүннүү сууламмыт, бүрүллүбүт курдук көһүн. ☉ Быть окутанным, заволакиваться, закрываться чем-л.
Олохтоох дойдубут Орулаан-оргуйан Хаһыыраныһыыран хаарыгар умуста. П. Ойуунускай
Лондоҥҥа, Парижка, Нью-Йорка уулусса былаахха умуста. Күннүк Уурастыырап
Тымныы этэ, бөһүөлэк бүтүннүү күдэрик тумаҥҥа умсан олороро. В. Протодьяконов
3. көсп. Туохха эмэ олус күүскэ, тугу барытын умнан туран ыллар. ☉ Предаваться, целиком отдаваться чему-л.
Саҥа күн күлүмэх түбүгэр мин умсарга бэлэммин. С. Данилов
«Тэлэбиисэргэ умсан баран сыталлар, — Лиза оргууй аҕай ньылҕаарытар. — Коля, былырыын антенналарын быһыта эрбэтэлиэх буолар этиҥ дии». «ХС»
Муҥура суох таптыыр киһи суос-соҕотох сокуоннаах: Муҥун-сорун тууйа сылдьан кыыһын эрэ саныахтаах, Туһааннааҕын араардахха уот кутааҕа умсуохтаах. Ш. Руставели (тылб.)
Мин суобаһым ыраас, оттон эйиэнэ арыгыга умсубута чахчы. «ХС»
△ Туохха эмэ дириҥник иҥэн-тоҥон киир (хол., билиигэ, үөрэххэ, ханнык эмэ боппуруоска). ☉ Глубоко вникать во все детали в процессе познания, изучения чего-л.
Аныгы дьон туохха барытыгар научнай өттүттэн киирэллэр. Ол иһин дириҥник умсан, элбэҕи сомсон эрдэхтэрэ. Н. Лугинов
4. көсп. Туох эмэ быһылааҥҥа (хол., сэриигэ) өл. ☉ Пасть, погибнуть, сложить голову (напр., на войне)
Хас оҕо киэһэ аһыыра суох, тулаайах хаалбытай, хас дьадаҥы ийэ-аҕа хаарыан ыччата умсубутай? Амма Аччыгыйа
Ыраахтааҕы сэриитигэр икки уолум баран умсубуттара. И. Гоголев
Кыһалҕата суох олох дьолун саҥа билэн иһэн, кини умуста. Болот Боотур
Степан 1942 сыллаахха Ржев куорат аттыгар умсубута. ПДА СС
5. көсп. Кэҕин, түҥнэһин, самын (хол., олох соргута, уйгута, түөрэх туһунан). ☉ Хиреть, вырождаться, сходить на нет
Улахан ураһа дьиэ Орто туоһун саҕа Умсан биэрбэт уһун Уйгу быйаҥ олохтонуҥ. Өксөкүлээх Өлөксөй
Тиистээхтыҥырахтаах тимир үйэнэн Тилэх тэпсэн, күөн көрсөн, Биирбит өрөгөйө үрдээтин, Биирбит соргута умустун! П. Ойуунускай
Түөрэхпит умсубат, төлкөбүт төннүбэт Төрүттээх ыһыаҕын кэскиллээн тэрийдин. Күннүк Уурастыырап
ср. др.-тюрк., тюрк. чөм, сом, чуму ‘нырять’