нырять, погружаться (в воду); ууга умус = нырнуть в воду; дириҥник умус = нырнуть глубоко; ср. умсаахтаа= 2.

I прям., перен. нырять; күтэр I уйатыгар бургуйан хаалла водяная крыса нырнула в свою нору; куобах сэппэрээккэ бургуйда заяц нырнул в кусты.
II клубиться, тянуться (о тонкой струйке дыма); күөл уҥуор буруо бургуйар на той стороне озера клубится дымок.

нареч. 1) поочерёдно; хардары кимэн киирии контрнаступление; хардары дайбаата он ответил встречным ударом; хардары умус= то нырять, то появляться за спиной охотника (напр. о раненой утке, к-рую охотник пытается достичь на лодке); 2) заходя друг за друга, находя друг на друга.

даҕ. Ууга сатаан умсар, уу анныгар өр тулуйан сылдьар (киһи, көтөр туһунан). ☉ Умеющий нырять и долго задерживать дыхание под водой (о человеке, птице). Уу үрдүгэр олорор сэлиэнньэлэргэ умсуук оҕолор элбэхтэр
□ [Аллаҥҥа түһэллэр] Уһуу бултаах, Умсуук көтөрдөөх, Уйусхах балыктаах, Уһун талаҕайдаах Улуу үрэх Уйуудама хотун диэн. Өксөкүлээх Өлөксөй

дьүһ. туохт. Синньигэс уостаргын үмүрүччү соҕус хомуйа туттан баран, үтүөмсүйбүттүү көр-иһит (кыра төгүрүк ыраас сирэйдээх киһини этэргэ). ☉ Иметь ладное круглое лицо со сложенными в трубочку тонкими губами
[Баһымньы:] Уйбаан ойоҕо саҥардыы сир үрдүгэр бэрт былдьасыһа, киэргэнэн чомооруйа сылдьыбыта, билигин сир анныгар абааһыларга аһылык буола киирдэ. А. Софронов
ср. др.-тюрк. чом ‘окунаться, нырять’

туохт.
1. Бүтүн бэйэҕинэн уу анныгар киир, уу аннынан уһун. ☉ Купаясь, погружаться в воду с головой, нырять
Манна кэлэн Кеша биһикки оҕолуу мэниктээтибит, уунан ыһыстыбыт, умсан атахпытын харбастыбыт, кумахха куобахтаатыбыт. Н. Габышев
Мойот тугу да саҥарбакка икки илиитинэн муннун бобо туттан «чолк» гына умсан хаалла. Т. Сметанин
Ити кэмҥэ куоҕас, эргичиҥнии түһээт, умсан мэлис гынан хаалбыта. С. Никифоров
△ Умса нөрүс гын. ☉ Пригнувшись, нырнуть под что-л. Тустууга кыайтарбыт киһи маайкатын быатын төлөрүтүнэр, ол кэннэ кыайбыт киһи хонноҕун аннынан умсан тахсар. И. Федосеев
2. Туохха эмэ (буруоҕа, хаарга, тумаҥҥа) бүтүннүү сууламмыт, бүрүллүбүт курдук көһүн. ☉ Быть окутанным, заволакиваться, закрываться чем-л.
Олохтоох дойдубут Орулаан-оргуйан Хаһыыраныһыыран хаарыгар умуста. П. Ойуунускай
Лондоҥҥа, Парижка, Нью-Йорка уулусса былаахха умуста. Күннүк Уурастыырап
Тымныы этэ, бөһүөлэк бүтүннүү күдэрик тумаҥҥа умсан олороро. В. Протодьяконов
3. көсп. Туохха эмэ олус күүскэ, тугу барытын умнан туран ыллар. ☉ Предаваться, целиком отдаваться чему-л.
Саҥа күн күлүмэх түбүгэр мин умсарга бэлэммин. С. Данилов
«Тэлэбиисэргэ умсан баран сыталлар, — Лиза оргууй аҕай ньылҕаарытар. — Коля, былырыын антенналарын быһыта эрбэтэлиэх буолар этиҥ дии». «ХС»
Муҥура суох таптыыр киһи суос-соҕотох сокуоннаах: Муҥун-сорун тууйа сылдьан кыыһын эрэ саныахтаах, Туһааннааҕын араардахха уот кутааҕа умсуохтаах. Ш. Руставели (тылб.)
Мин суобаһым ыраас, оттон эйиэнэ арыгыга умсубута чахчы. «ХС»
△ Туохха эмэ дириҥник иҥэн-тоҥон киир (хол., билиигэ, үөрэххэ, ханнык эмэ боппуруоска). ☉ Глубоко вникать во все детали в процессе познания, изучения чего-л.
Аныгы дьон туохха барытыгар научнай өттүттэн киирэллэр. Ол иһин дириҥник умсан, элбэҕи сомсон эрдэхтэрэ. Н. Лугинов
4. көсп. Туох эмэ быһылааҥҥа (хол., сэриигэ) өл. ☉ Пасть, погибнуть, сложить голову (напр., на войне)
Хас оҕо киэһэ аһыыра суох, тулаайах хаалбытай, хас дьадаҥы ийэ-аҕа хаарыан ыччата умсубутай? Амма Аччыгыйа
Ыраахтааҕы сэриитигэр икки уолум баран умсубуттара. И. Гоголев
Кыһалҕата суох олох дьолун саҥа билэн иһэн, кини умуста. Болот Боотур
Степан 1942 сыллаахха Ржев куорат аттыгар умсубута. ПДА СС
5. көсп. Кэҕин, түҥнэһин, самын (хол., олох соргута, уйгута, түөрэх туһунан). ☉ Хиреть, вырождаться, сходить на нет
Улахан ураһа дьиэ Орто туоһун саҕа Умсан биэрбэт уһун Уйгу быйаҥ олохтонуҥ. Өксөкүлээх Өлөксөй
Тиистээхтыҥырахтаах тимир үйэнэн Тилэх тэпсэн, күөн көрсөн, Биирбит өрөгөйө үрдээтин, Биирбит соргута умустун! П. Ойуунускай
Түөрэхпит умсубат, төлкөбүт төннүбэт Төрүттээх ыһыаҕын кэскиллээн тэрийдин. Күннүк Уурастыырап
ср. др.-тюрк., тюрк. чөм, сом, чуму ‘нырять’