титаннаах ньиикэл, нитинол (ньиикэл (55%) титаны кытта (45%) уһаарыллыбыт холбоһуга. Т. нь. "өйдөөх холбоһук" дииллэр (бу матырыйаалтан оҥоһуллубут оҥоһугу кумалаан баран сылыттахха бастакы киэбин төттөрү ылар кыахтаах). Т. нь. дьэбинни-римтиэтэ уонна тас механическай дьайыыттан кээрэним-тиэтэ суох.)

ньиикэллээх тимир, пермаллой (тимир уонна ньиикэл (36-82 %) холбуу уһаарыллыбыт булкаастара. Нь. т. магниты күүскэ иҥэримтиэ, мээрэй-диир прибордарга, сорох трансформатордарга, релелэргэ о. д. а. туһаныллар.)

ньуур кэмниир (дэтээл ньуурун оллурун-боллурун кээмэйин көрдерөөччү (датчик) көмөтүнэн көрдөрөр прибор. Нь. к. бэйэтэ суруйан иһэр оҥоһуулаах буоллаҕына ньуур суруйар (профилограф) дэнэр.)

уба-ҕас ньуурун тынааһына (молекулалар икки ардыла-рынааҕы тардыһыы күүһэ убаҕас ньуурун үмүрүтэ са-тааһына. У. нь. т. убаҕас көрүнуттэн уонна температу-раттан тутулуктаах.)

ньуурга мустар веществолар (туспа туруктаах эйгэттэн, холобура гаастан, кытаанах туруктаах эттик (дэтээл, соҕотуопка о. д. а.) ньууругар инэ охсон мустар веществолар. Нь. м. в. металга хах курдук бүрүөһүнү үөскэтэллэр, химическэй технология туһаныллаллар.)

ньуур, эттик ньуура (эттиги тас эйгэттэн эбэтэр атын эттиктэн быыһыыр кыраныысса. Э. нь. тас быһыытынан, аналынан, оноһуллуутун хаачысты-батынан о. д. а. уратыларынан элбэх көрүннэргэ араарыллар. Холобура, куонустуу, силииндирдии, иннэри, көнө, килбэчигэс, даҕайсар, тэнитиллэр, тэнитиллибэт уо. д. а.)

туохт. Ыраахха диэри күүскэ дуорааннаахтык иһилин. ☉ Отдаваться сильным звонким звуком
Киэһэлик ыраахтан ырыа диэрийэр. Иһиттэн кыайыылаах ырыалар Хуорунан диэриһэн тахсаллар. Эрилик Эристиин
◊ Диэрийэр <бүтэй> дорҕоон тыл үөр. - куолас уонна тыас холбоһуутуттан үөскүүр бүтэй дорҕоон. ☉ Сонорный согласный
Саха төрүт тылларыгар диэрийэр бүтэй дорҕооннор (м, н, нь, ҥ, л) араастаан сэргэстэһэллэр. ПНЕ СТ
Атын түүр тылларыгар «л» уонна «д» диэрийэр дорҕооннор «сигилилэрэ» эгэлгэттээх уонна биир сүнньэ суох. ВМС СДО. Тэҥн. дьиэрэй

I
тыаһы үт. туохт. Улаханнык ньиргийэн субуллук тыаһаа. ☉ Грохотать, громыхать
Т и ҥ э һ э ы н а х с аҕа Дэриэспэ таастар Лиһигирии көттүлэр. П. Ойуунускай
Ол кэмҥэ эмискэч чи, Улуйбахтыы түһэ-түһэ, Лиһигирээн нь и р ги ч чи, Ти ми р п у о йа с б у и һ э р. Л. Попов
Тааҥкалар бу лиһигирээн тиийэн кэллилэр. С. Васильев
Этиҥ этэн лиһигирээтэ, чаҕылҕан уота таҥнары дапсылынна. Айталын
△ Улаханнык тыаһаа (киһи-сүөһү хаамар тыаһын этэргэ), атахтаргын улаханнык тыаһат. ☉ Сильно топать ногами при ходьбе, беге
Маппыр саппыкылаах атаҕынан лиһигирээн таҕыста. Л. Попов
Хотон иһигэр сүөһү киирэр тыаһа лиһигириир, кыыс саҥата сайдыыр. Эрилик Эристиин
Ааныка бу истэҕинэ кэннигэр эмискэ ат туйаҕын тыаһа лиһигирии түстэ. Р. Кулаковскай
II
дьүһ. туохт., кэпс. Улаат, бөдөҥөө. ☉ Стать крупным, большим. Мастар улаатан лиһигирээбиттэр.  [Кыыс] Кынаҕар быһыыланна, Кэ дэгэр систэннэ, Мэтэгэр бэйэлэннэ, Эт тутан лиһигирээтэ. Өксөкүлээх Өлөк сөй

1. даҕ.
2. Иһэ аһаҕас, дьөлөҕөс (мас туһунан). ☉ Пустой, полый изнутри
   Көҥдөй тииттэн сыгынньах оҕолор сырсаллар үһү (тааб.: оһох кыыма). Чугас охто сытар көҥдөй мас баара. Ийэ куобах онно дьылыс гынна. П. Ламутскай (тылб.)
   △ Иһигэр туох да угуллубатах, иччитэх, кураанах. ☉ Пустой внутри, порожний, ничем незаполненный
   Көҥдөй уһааты көҥкүнэтэн эрэр курдук Көҕүс тыаһа көбүргээбитинэн барда. П. Ойуунускай
3. көсп. Туох да туһата суох. ☉ Бесполезный, напрасный, излишний
   Бостуой көҥдөй ороскуокка барыаҥ. Болот Боотур
   Баччааҥҥа диэри олорон кэлбит олоҕо адьас көҥдөй, кураанах, көрүнньүк, албын буоларга дылы. Н. Лугинов
   Аныгы оҕолор Хара үлэ чааһыгар Көҥдөй көлөөк дьон таҕыстылар. Баал Хабырыыс
4. көсп. Көҥкүнээн иһиллэр, аһаҕас, суон (киһи куолаһын туһунан). ☉ Басистый (о голосе, звуке)
   Хонооһой, саас ортотун эрэ ааспыт, бэйэтэ симмит курдук киппэ көрүҥнээх, көҥдөй куоластаах, нус-хас, дьоһуннаах киһи. У. Нуолур
   Көҥдөй көмүс күөмэйин Көҥкөҥнөтө оонньоотун! С. Васильев
   Намыын, көҥдөй, синньигэс куоластар холбостулар. Р. Гамзатов (тылб.)
5. көсп. Сатаҕай, быстар мөлтөх. ☉ Неслаженный, не доведенный до конца (напр., о работе), пустой
   Манна [хотоҥҥо] аан, иэччэх-тимир, оскуома, быа-туһах, иһит-хомуос тиий-бэтин эптэххэ кыстыкка бэлэм кэм даҕаны көҥдөйө дьэҥкэ буола түһэр. «Кыым»
6. аат суолт.
7. Туох эмэ аһаҕаһа, дьөлөҕөһө. ☉ Полость, пустота в чем-л., дупло
   Мас көҥдөйө. Тиис көҥдөйө. — Онтон көҥдөйгө илиитин дириҥник батары баттаан, былыргы бойобуой бинтиэпкэни хостоон ылла. С. Никифоров
   М, н, ҥ, нь дорҕооннору этэргэ салгын мурун көҥдөйүнэн ааһар. ПНЕ СТ
8. Ханнык эмэ тутуу холлоҕоһо. ☉ Сруб дома или другой какой-л. постройки, коробка здания
   Ыччаттар күүстэринэн икки эргэ дьиэни көтүрэн аҕалан, амбылатыарыйа көҥдөйүн тутан дьэндэтэн кэбистилэр. Айталын
   Кинилэр маҕаһыын көҥдөйүн Өктөөп бырааһынньыгын көрсө бүтэрбиттэрэ. «ХС». Саха сиригэр дьиэ көҥдөйө буолар ордук табыгастаах матырыйааллары булуу, кинилэри оҥорууну баһылааһын …… курдук научнай проблемалары быһаарыы уһулуччу суолталаах. «Ленин с.»
9. түөлбэ., харыс т. Саа. ☉ Ружье
   Чочумча, толкуйдуур быһыынан, Чуумпура дьиппиэрэн олордо. Онтон эр санаатын ылынан, Оччугуй көҥдөйүн иилиннэ. «ХС»
10. түөлбэ. Туу. ☉ Верша, морда рыболовная. Көҥдөйбүнэн балыктыы бардым
11. тех. Кутуу тимир иһигэр үөскээбит хабах эбэтэр хаспах. ☉ Выбоина в металле; раковина, пустота в отлитом металле; свищ.
    ♦ Айыы сирэ аһаҕас, күн сирэ көҥдөй — сир үрдэ киэҥ (ханна баҕарар барыахпын, сылдьыахпын сөп диэн этии). ☉ Земля широка и открыта (говорят, когда терпят обиду и утешаются тем, что можно оставить, покинуть это место; букв. мир божий открыт, место под солнцем вместительно)
    Күн сирин көҥдөй дииллэр. Атын сонун дойдуну Тоҕоон-тордоон көрөрбүт Тоҕо биһиэхэ сатаммат?! Суорун Омоллоон
    Кэлтэй атаҕастанар ыарахана бэрт — Күн сирэ көҥдөй, айыы сирэ аһаҕас. В. Протодьяконов. Көҥдөй дүлүҥ кэпс., сөбүлээб. — өйүттэн булан кэпсиир киһи, сымыйаччы. ☉ Любитель сочинять, выдумывать, враль, брехун
    [Сымыйа субуотканы биэрбитин иһин Акыым Уордаахап] «Сымыйаччы дьону норуот бу иһин “ампаар айах”, “көҥдөй дүлүҥ” диир эбит буоллахтара», — дии санаата. М. Доҕордуурап. Көҥдөй көҕүс көр көҕүс II. Көҥдөй көт кэпс. — туох да кыһалҕата, иҥнигэһэ суох көҥүл сырыт. ☉ Быть свободным, вольным, жить без забот и хлопот
    Бар дьон, үтүө ыччат хаанын тоҕон-тоҕон баран, көҥдөй көтүөҥ дуо? Эрилик Эристиин. Көҥдөй төбө кэпс. — тугу да толкуйдаабат, быһаарбат, акаары. ☉ Бестолковый, глупый, пустая голова
    Оо, эн көҥдөй төбөҥ тугу быһаарыаҕай! Холкуоска олохсуйа тахсар буоллахтара дии. М. Доҕордуурап
    монг. хөндий, п.-монг. көндей

I
1. аат. Сүөһү, кыыл төбөтүгэр үүнэн тахсар судургу эбэтэр салаалардаах ураты үөрбэ уҥуох. ☉ Рога
Таба муоһа. Бараан муоһа.  Муостара адаарыҥнаан, тыыннара күдээриҥнээн, сотолоро хараарыҥнаан, табалар субу мэҥийэн кэлээт, …… тоҥуу хаарга тохтуу биэрдилэр. Амма Аччыгыйа
[Чубуку] таастан-тааска быраҕыллан түһэн иһэн, муоһуттан иҥнэн хаалла. Т. Сметанин
Сүөкүлэ быыс үрдүнэн сирэйэ ньолойон, муоһа адаарыйан турар ынаҕы ыйан кэбистэ. Р. Кулаковскай
2. даҕ. суолт. Муостан оҥоһуллубут. ☉ Сделанный из рога, кости
Үгүс аадырыһы, араас муос оҥоһуктары бэлэх биэр биттэрэ. Суорун Омоллоон
Тэһийбэтэҕинэ, Кирилл Иванов бэйэтэ тимиртэн охсон оҥорор быһаҕын муос уктуур, кыынныыр, ыаһынан ойуулуур. Н. Габышев
♦ Муоска бэрдэр (оҕустар) — кимтэн-туохтан эмэ утары улахан хардата ыл (кэһэйэр гына). ☉ Получить сильный отпор, жестокий урок
Уол адьас ыыра ба тан кэбиһиэн, ити кэлин күүскэ этиллибит «ким эппиэттиэй?» диэн көхөлөһөр тыллартан муоска оҕустарбыкка дылы мултуйа түстэҕэ дии. Н. Лугинов
Сидоров Ганя, кырдьыгын эти тэн, муоска бэрдэрэн, тута баттаан туран сымнаата. И. Никифоров
Түүҥҥү сэриигэ Абаҕа пионердарын утарсыыларыгар кэтиллэн, муоска бэрдэрэн, үрүҥнэр атахха биллэрбиттэрэ. Б. Лунин (тылб.). Муоска түһэр — киһиэхэ хара ааныттан суоһурҕана тоһуй. ☉ Встре тить в штыки. Муоскунан-туйах хынан көрүс — тугу эмэ күүскэ утар, ылы ныма. ☉ Оказывать сильное сопротивление, быть совершенно несогласным; соотв. встречать в штыки
— Ээ, арба даҕаны до ҕор, били хаһыакка ыстатыйаҕын туох диэн то йоннуулларый? Ылыннылар дуо? — Ылы ныахтара баара дуо? Унаа рап муо һунан-туйаҕынан кө рүстэ, — д ии т ү с т э С а рд а а на. «ХС». Муос-муоска, тиис-тиискэ, туйах-туйахха — толлубакка тэҥҥэ ааҕыс, киирсис. ☉ соотв. око за око, зуб за зуб
Сэрии буоларын кытта, норуот бүттүүн өстөөҕү үлтү охсорго тулхадыйбат биир бигэ санаанан, «муос-муоска, тиис-тиискэ, туйах-туйахха» диэн, өрө күүрэн турбута. Л. Габышев. Муостаас курдук — кытаанахтык, халбаҥн а а б а т т ы к ( эт, саҥар). ☉ Твёрдо, непоколе бимо
Эмээхсин ыалдьыттарын муос-таас курдук саҥарталаата. Болот Б о о т у р. «Эн бу оҕонньоттортон барыларыттан быдан аҕа киһи олордоҕуҥ. Онон буору эн бааһыртаххына сатаныыһы!» — д и э н Му ҥ ур Уо л а Нь а п п ы ыс соҥнуурдуу, муос-таас курдук эттэ. Күн нүк Уурастыырап. «Этил либит кэмҥэ киллэриэхпит, дьыала онон бүтэр», — диэн муос-таас курдук эттэ шкипер. «ХС». Муостаах-туйахтаах буолан (буоллаҕай) — киһиттэн эрэ ураты буолан (буоллаҕай). ☉ Чем они (вы) лучше нас (букв. неужто они имеют рога и копыта)
Эһиги да м у о с т а а х - т у й а хтаах буолан үөрэхтээххит, үрдүк күт үһү дуо? А. Сыромятникова. Муос үрдүгэр түһэрэн көрүс кэпс., с ө б ү л э э б. — кимиэхэ эмэ утары хардата биэр. ☉ Дать кому-л. отпор, враждебно, болезненно реагировать на что-л. Мун ньах ха көннөрү ахтыбытым
Онтубун, саҥам дорҕооно сүтүөн иннинэ, Ираида Ивановна муос үрдүгэр түһэрэн көрсү бүтэ. Р. Баҕатаайыскай. Муоһа-туйаҕа сарбыллыбыт (бараммыт) — бардамныыра тохтообут, намтаабыт (кырыктаах сүөһүнү муоһун сарбыйаллар, онно холоон этии). ☉ Присмиреть (получив ре шительный отпор, острастку), утихомириться
Кэлин тоҕо эрэ муоһуҥ-туйаҕыҥ, арааһа, сарбыллыбыт ээ, оҕонньор. В. Яковлев
«Ээ, ити курдук киһи барыта утары көрдөҕүнэ кини да муоһа-туйаҕа сарбыллаа ини!», — диэ тэ онуоха уола. «ХС». Муоһун то һут — өрө көрбөт, утарыласпат, өрөлөспөт оҥор. ☉ Укротить, усмирить кого-л., заставить покориться; соотв. обломать рога кому-л. — Иһ и тти ҥ дуо, өрүөлүҥ өссө саанар, үчүгэй аҕайдык кэһэтэ түспэккэбит! — диэтэ ач чыгый уол
— Тох тоон эриҥ, муоһун то һутар ньыманы булуохпут! — диэтэ онуоха улахан уол. Р. Баҕатаайыскай
«Чэ, туох буо луой, эбээһинэһин кыайыа, онтон атыныгар муоһун тоһутаа инибин!» — диэн санаабыта Батюк Серпилин ту һунан. К. Симонов (тылб.)
◊ Тымныы оҕуһун муоһа көр оҕус
Кини [ый] харсыһан булгурутта Тымныы оҕуһун муоһун, Сирбитин сааска дьулурутта, Ол иһин күммүт уһун. И. Эртюков
др.-тюрк. мүйүз, мүҥүз, тат. мөгез, уйг. мүҥүз, алт. мүүс
II
аат., эргэр. Туох эмэ түөрт гыммыт биирэ, чиэппэр. ☉ Четверть чего-л.
Аҥаар табаҕы кытта муос чэйи б э р и л л и э. Күндэ
Бүгүн ходуһам биир м у о һ у н оҕустум. «ХС»