разг. 1. ж. (жидкая каша) судураан, судураан хааһы; 2. м., ж. (о человеке) уу ньамаан киһи.

туохт. Тараһалаах буол. ☉ Иметь брюшину
Эриҥэх тараһаланаммын, Этирик түөстэнэммин …… Уу-хаар оһоҕостонон Уу-ньамаан саҥаланан Уһун дьоллоох аатыран Хаалыах бэйэм турдаҕым. Саха нар. ыр. II
Киһи эрэ буоллар Иҥиир тараһаланна, Иннэлик уҥуохтанна. Күннүк Уурастыырап

көр унньулхай. Улугурбут унньуххай, уу-ньамаан устуруокалары Эллэй хоһоонноруттан булуоҥ суоҕа. Л. Попов
Оҕолор тыл бырахсыылара, ити биһиги кэпсиирбит курдук унньуххай буолбакка, быдан кылгас кэмҥэ ааспыта. У. Нуолур
«Биир санаа» диэн хоһоон унньуххай, тыла-өһө бутуурдаах. «ХС»

I
туохт. Дуоспуруна суох саҥар-иҥэр, мээнэ тыллас, оттомо суох буол. ☉ Пустословить, зря болтать, молоть чепуху
[Маарыйа:] Хата манна кэлэммин сэлээрэн олорон хаалаары гынным ээ. Бэйи кэбис, барыыһыкпын. А. Софронов
Түөкүн оҕолор, Булуҥтан уон тыһыынчаны сүүйэн кэлэҥҥин лааппы аһаары тэринэ сылдьар киһи — итиччэни эппэт буолуоҥ дуо? Ол эрээри ити тылыҥ иһин хоруйдуургун билэ-билэ сэлээр. Эрилик Эристиин
«Биһигини тыла суох сүөһүгэ тэҥнииртэн көмүскүүр ама туох да суох дуо?» — диэн Ксенофонтовна үөхсэрэ да, мэнээк сэлээрэрэ да биллибэт курдук саҥарара. Г. Николаева (тылб.)
II
даҕ., кэпс. Дьоһуна суох мээнэ быһыылаах эбэтэр мээнэ тыллаах. ☉ Ветреный, легкомысленный, несерьёзный (человек)
Былыр мин оҕо эрдэхпинэ ыаллыы алааска Чаччыгыныар диэн уу ньамаан тыллаах сэлээр киһи олорбута. И. Гоголев
Дьон тылын, хобу-сиби итэҕэйдэххэ, Тихон саҕа сэлээр, чэпчэки майгылаах киһи күн сиригэр суохха дылы. «ХС»
Ити мааны, тараҥ уоллаах кыыс баҕар нэгэй, көлөөк, сэлээр эрэстииттэр буолуо. «ХС»
♦ Этэ сэлээр — солуута суох биири үрүт үрдүгэр лабаҥхалаа эбэтэр мээнэ элбэхтик саҥар. ☉ Говорить без умолку, повторяя одно и то же
«Баҕайылар, бассабыыктары тылларынан кыраан кыайаары этэ сэлээрэн эрдэхтэрин», — дии санаан, Уулаах мичиҥнээтэ. Эрилик Эристиин
Хотун даҕаны били уруккутун курдук этэ сэлээрбэккэ, дьыала ис күчүмэҕэйин өйдүү сатаабыт курдук, кэтэҕэриин ороҥҥо олорбут. Эрилик Эристиин
ср. ДТС йелгүр ‘носиться, порхать’, йел ‘быстро ехать, скакать’

I 1) вода || водный; водяной; ардах уута дождевая вода; иһэр уу питьевая вода; муора уута морская вода; оргуйбут уу кипячёная вода; өрүс уута речная вода; хаар уута снеговая вода; халаан уута половодье; ыраас уу чистая вода; уу быһыта плотина, дамба; уу дьыл год большой воды, год половодья; уу көтөрө водоплавающая птица; уу ото водяные растения; уу күтэрэ нутрия, водяная крыса; уу суола водная связь, водный путь; уу сэбэ водный транспорт; уу үөнэ водяные насекомые; уу илпит или ууга барбыт водой снесло, водой унесло что-л.; уу быспыт (или хаайбыт) вода перерезала дорогу; ууну бас = зачерпнуть воды (напр. об обуви, лодке); ууну ис = (или обор=) промокнуть, пропитаться водой; уу кэлбит вода поднялась; уу түспүт (или тарпыт) вода спала; уу ылбыт залило водой; уу ылбытыи курдук будто водой скрыло (ничего нет, пусто); ууга устан хаал= оказаться в воде (напр. в протекающем помещении); балык уу дириҥин былдьаһар погов. рыба ищет, где глубже; уу испит сылгы курдук погов. как лошадь, опившаяся холодной воды (о человеке, дрожащем от холода, сильного волнения); ууга тааһы бырахпыт курдук погов. как в воду канул (букв. как камень, брошенный в воду); уунан сууйуоҥ суоҕа (уруугун) погов. (и) водой не смоешь (т. е. как я ни плох, тебе придётся признать своё родство со мной); ууну омурдубут курдук погов. как в рот воды набрал; ууну таһыйан баҕаны куттаабыкка дылы погов. всё равно, что шлёпая по воде, пугать лягушек (т. е. пугать не тем, чем надо); ууттан кураанах тахсар выходит сухим из воды; уу тэстибэтинэн саҥарар погов. говорит так, что вода не просочится (ладно, складно, логично); уу тэстибэт (или тохтубат) доҕордуулар между ними вода не просочится (о закадычных друзьях); ыт ууну кэспитин курдук погов. как собака по воде ходила (о чём-л. бесполезном, бесцельном); 2) разг. чай; уута иһэн бар садись пить чай; 3) сок; отон уута ягодный сок; хатыҥ уута берёзовый сок # буур харбаабыт уута вода (о жидкой, невкусной пище); суөгэй уута пахта; уйатыгар уу киирбит он попал в тяжёлое, критическое положение; уу булда рыбный промысел (букв. водная охота); уу дьулай анат. родничок; уу кыһыл оҕо новорождённый; уу кыыһа личинка стрекозы; уунан ыыт = разг. жидко испражняться; уу ньамаан очень невкусная, непитательная жидкая пища; уу ньамаан тыллаах пустослов; уу оҕуһа мамонт; уу саккырас (или билик, ньалык, ньылыбыр) буол = а) изойти потом; б) промокнуть до нитки; уу сут уст. голод вследствие наводнения или постоянных дождей; уу туҥуй а) молодой; б) чистый, невинный, целомудренный; уу харах разг. глаза (человека); уу харахпынан көрбүтүм я видел это собственными глазами; уу чуумпу мёртвая тишина.
II сон; уум кэллэ я хочу спать, мне хочется спать (букв. мой сон наступил); уута уу буолбата ему и сон не в сон; уубар өллүм меня одолел сон, я смертельно хочу спать; уум алдьанна (или көтөн хаалла) мой сон нарушен; түлүк уутугар утуйа сытар он спит глубоким, беспробудным сном; уһун уутун утуйбут он заснул вечным сном (т. е. умер).

I
аат.
1. Үрэхтэри, өрүстэри, күөллэри, муоралары үөскэтэр дьэҥкир дьүһүннээх убаҕас. ☉ Прозрачная жидкость, образующая ручьи, реки, озёра, моря, вода
Ууга төрөөбүт, ууттан куттанар баар үһү (тааб.: туус). Уу да буолбатар убаҕас, Хаар да буолбатар маҥан, Уокка уурдахха суорҕаннанар, Сөрүүҥҥэ уурдахха бүрүөлэнэр (тааб.: үүт). Хаста да чаанньыгар уу баһан таһааран, саһаан хардаҕастарын быыһыгар бырдьыгыныы умуллан эрэр уокка кутта. Амма Аччыгыйа
Миичээн таас үрэх элгээнигэр тиийэн кэллэ. Сүгэнэн аҕыйахтык охсорун кытары муус тэстэн, уу быччас гынна. А. Кривошапкин (тылб.)
△ Ол убаҕас намыһах сирдэргэ мустубута эбэтэр хотооллорунан сүүрүгүрэ устара (хол., күөл, өрүс). ☉ Скопление воды в низменностях, водоём (напр., озеро) или водный поток с естественным течением по руслу (напр., река)
От-мас төбөтө эймэнэ түстэ, күүстээх холорук күөл уутун ортотунан хайа солоон, илин кытыыга курбачыйан таҕыста. Н. Неустроев
Аан дойдуга аатырбыт тутууларын — уу сүүрүгүн күүһүнэн үлэлиир Днепрдээҕи элэктэриичэскэй ыстаансыйаны көрдүбүт. Амма Аччыгыйа
Сэмэнчик, атаҕынан ууну биллиргэччи охсуолаан, уҥуоргу биэрэк диэки харбыы турда. Т. Сметанин
Былыргы киһи өрүс буоллун, күөл буоллун, үрүйэ буоллун, барыларын уу диэн ааттыыра. Багдарыын Сүлбэ
2. Туох эмэ симэһинэ, сүмэтэ; туох эмэ убаҕаһа, сиигэ. ☉ Жидкость, содержащаяся в живых организмах, клетках, тканях растений, сок. Хатыҥ уута. Киһи куртаҕын уута. Арыы уута. Уохта уута
□ Харытыана икки саһарчы көрбүт харахтара, …… отон уутунан соппут курдук икки уоһа, лычыгыр көмүс тиистэрэ бу көстөн ааһаллар. П. Ойуунускай
Преһинэн виноград уутун, олива арыытын ыгаллара, ырыынакка ыарахан корзиналары сүгэн илдьэллэрэ. КФП БАаДИ
3. Сүөһү-кыыл үөскэҕэ. ☉ Зародыш животного
Итинник уонча хонуктаах аһатыыны кулун тутар бүтэһигэр, муус устар саҥатыгар тэрийиллэр. Ол уулара улааппыт буос биэлэргэ көмөлөөх. ОГИ С
[Биэ] үһүс ыйыгар өссө улаатан уута …… киһи төбөтүн саҕа буолар. НПИ ССЫа. Тиҥэһэлэри тутан, имэрийэн-бигээн, …… түүлэрин-тириилэрин ыраастаан, сууйан-сотон, уулара ыарыырыттан көрөн аһатан, сириннэрин олохтоон төрөөһүннэригэр бэлэмниибин. Биэс т.
4. Үрүҥ көмүскэ алтан булкааһыга. ☉ Примесь меди к серебру
Уута суох көмүс. ПЭК СЯЯ
♦ Аһыы уу көр аһыы III
Ылдьаалаахха онон эмиэ Ыалдьыт дьоннор мустаннар, Атах эти алдьатан Аһыы ууну амсайан, Алыс үөрэн, айманан, Албаан-чалбаан бааттара. Күннүк Уурастыырап
«Хата, ыл, доҕоор …… Санаабын аралдьытыс, Самантан аһас», — диидии, Аһыннарбыт муҥнаах Аһыы уутуттан Кудулу-бадылы Куппахтыы олордо. Р. Баҕатаайыскай
Атыйахтаах уу курдук аймаа көр атыйах. Бу дойдуну кута курдук Күөгэлдьиччи тэбистилэр, Атыйахтаах уу курдук Аймыы үктүөтүлэр. Ньургун Боотур
Орто аан ийэ дойдуну …… атыйахтаах уу курдук аймыы тэбистилэр. Саха фольк. Буур кэспит уутун испиккэ дылы көр буур II. Буур харбаабыт уута — буур кэспит уутун испиккэ дылы диэн курдук (көр буур II). Па, миин диэн биэртэ — буур харбаабыт уута. «ХС»
Икки ардыларынан (ардыларыгар) уу тохтубат (тэстибэт) көр икки I. Бастаан бэрэссэдээтэллиин икки ардыларынан уу тэстибэт этэ. Далан
Оттон киэһэ буоллар эрэ ханна эрэ сүтэн хаалаллар, холуочуйан икки ардыларынан уу тохтубат буолан кэлэллэр. П. Аввакумов
Көмүскэтэрим эрэ көмүскэм уута, харыһыттарарым эрэ хараҕым уута көр көмүскэт. [Маайа:] Харыһыттарарым эрэ хараҕым уута, көмүскэтэрим эрэ көмүскэм уута (ытамньыйар). А. Софронов
Көмүскэтэрим эрэ көмүскэм уута, харыһыттарарым эрэ хараҕым уута буолта эчи абатын!.. Кэбис, түксү, олоруҥ бэйэҕит, мин түксү, түксүлээтим. Суорун Омоллоон. Мас атахтаах уу — үрэҕи икки хара тыатынан киэптээн кэлэр сааскы халаан уута. ☉ Весеннее половодье, когда водой заливаются прибрежные деревья
1979 с. сайыны өйдөөн кэлэбин. Быйылгыга да тиийбэтэр, ардах балачча түһэн, сир тот тоҥмута. Ол түмүгэр 1980 с. сааһыгар мас атахтаах уу кэлэн, Ытык Күөлү иэдэппитэ дии. «Саха с.». Уу сутун ардах аҕалар, оттон мас атахтаах ууну — сааскы халаан уута. «Саха с.». Өлбөт мэҥэ уута көр өл I. Олоҥхолорго этиллэр өлбөт мэҥэ уута баар буоллар, кус эрэйдээҕи тириэрэн, атаҕар кыһыл кыччааһыны баайан баран, көтүтүллүө этэ. Т. Сметанин
Кырдьан, мөлтөөн бардаххына, Ыалдьар, сүтэр буоллаххына, Төрүт буоруҥ отун сыллыаҥ — Өлбөт мэҥэ уута гыныаҥ. Доҕордоһуу т. Сылбай уу көр сылбай. Үлэ дьоно сылбай ууларын утуйа сыттахтара. П. Аввакумов
Киһи балаакка тардынан утуйара, оттон ыт иччитин сылбай уутун араҥаччылаан, кыра да тыастан-уустан сэрэҥкэдийэн, хоруйа-хоруйа үрэн маргыйара. «ХС»
Сыҥааҕын уута сүүрэр көр сыҥаах. Манна диэн эттэххэ, бүлүүһэни көрөн мин сыҥааҕым уута сүүрдэ. Софр. Данилов
Сүөдэр балыгы сиэбэтэҕэ өр буолан, көрөөт, сыҥааҕын уута сүүрэр. Н. Якутскай. <Тымныы> уунан саба ыстарбыттыы (саба ыстарбыт курдук) — туох эмэ күүтүллүбэтэхтэн соһуйбут-өмүрбүт курдук (буол, тутун-хабын). ☉ соотв. словно холодной водой окатили
Мөрүөн Ыстаарыһын уунан саба ыстарбыт курдук буола түстэ. Д. Таас
Муоча кинини [солко ырбаахылаах Биэрэни] көрөөт, тымныы уунан саба ыстарбыттыы, дьигиһийэ түстэ. НС ОК
Уйатыгар уу киирдэ көр уйа. Дьахтар киһи итинник бэйэтин кыатаммат буолбутуттан оҕонньордоох эмээхсин уйаларыгар уу киирбитэ, түүн утуйбат, күнүс аһаабат буолбуттара. В. Яковлев
Уолаттар куттанан, уйаларыгар уу киирбит: сорохторо оҥкучахха түстэ, сорохторо сыгынньаҕын оһох кэннигэр түстүлэр. Н. Түгүнүүрэп
Ураҕаһынан ууну суруйбут курдук көр ураҕас. Онуманы кэпсиир да, киһи ылыммат, ураҕаһынан ууну суруйбут курдук. Устар ууну сомоҕолуур көр сомоҕолоо. Ньукуус устар ууну сомоҕолуур уус тыллаах ахан киһи. В. Протодьяконов
Устар ууну сомоҕолуур араатар. Д. Таас. Уу алҕастаах түөлбэ. — барарга өрүс, үрэх эбэтэр күөл туорааһыннаах (сир). ☉ С водными преградами, с переправами (путь, дорога); местность, в которую можно попасть, преодолев водное пространство
Сайын сылдьарга уу алҕастаах сиргэ олорор эрэйдээх. СГФ СКТ
Уу арыгыһыт көр арыгыһыт. Уу арыгыһыт буолан хаалаахтаабыт. Уу билик (ньалык) буол көр билик, ньалык. Биирдэ тыал түспүтүгэр табаларбын күлүк сиргэ үүрэн, дэлби сылайан, уу билик буолан кэлэн, балааккабар киирээт, оһохпун оттубакка …… утуйан хаалбыт этим. Г. Колесов
Кинилэр сүүрүү түмүгүн билэ охсоору, аттарын уу билик буолуохтарыгар диэри үүрэн-түрүйэн аҕалбыттар этэ. «ХС»
Ууга тааһы бырахпыт курдук көр таас I. Соҕуруу үөрэххэ барбыт аатырбыта да, ууга тааһы бырахпыт курдук сүппүтэ. НАГ ЯРФС II. Ууга түстэххэ орооспот сыганныылар элэк., сэмэ. — тус-туспа сиргэ үөскээбит буоланнар, бэйэ бэйэлэрин билсиспэт уруулуулар (уруулуу эрээрилэр аймахтыыларын билбэт дьону элэктээн эбэтэр сэмэлээн этии). ☉ Братья, которые не подозревают о своём родстве (букв. они такие двоюродные братья [по матери], что один другого, даже утопающего, не стал бы спасать). (В старину якуты имели обычай выдавать замуж своих дочерей в дальние улусы, считая грехом выдавать в ближние улусы и наслеги. Естественно, что дети родных сестёр не узнавали друг друга, а случайно встретившись, относились друг к другу как посторонние люди.) Ууга уймаммат, илиигэ иҥнибэт (киһи) — соторусотору күлүгээнниир, сотору-сотору бэрээдэги куруубайдык кэһэр (киһи). ☉ Совсем пропащий, неисправимый (человек)
Ол сахха олус үчүгэй оҕо үһү. Онтон ууга уймаммат, илиигэ иҥнибэт күлэр күлүгээн, иһээччи буолан барбыт. Э. Соколов. Ууга уһун — букатын эстэндьадайан хаал, туга да суох буолан хаал. ☉ Вконец разориться. Эрэйдээхтэр баһаар кэнниттэн ууга устан хаалбыттар. Уу да ылбат, уот да сиэбэт көр уот. Кини Аҕа дойду Улуу сэриитигэр биир бастакынан барбыта уонна 1946 сыллаахха этэҥҥэ эргиллэн кэлбитэ. Сахалыы эттэххэ, уу да ылбат, уот да сиэбэт киһитэ эбит. «Уу» диэби- тэ — хаар, «хаар» диэбитэ — уу сөбүлээб. — сымыйанан ону-маны кэпсии сылдар киһи, сымыйаччы. ☉ Любитель сочинять, выдумывать, враль, лгун (букв. сказал «вода» — [а это] снег, сказал «снег» — [а это] вода)
«Уу» диэбитэ — хаар, «хаар» диэбитэ — уу, быстар сымыйаччы. Күннүк Уурастыырап
Ким билэр, ити «уу» диэбитэ — хаар, «хаар» диэбитэ — уу соҕус киһи буолуо. Суорун Омоллоон
Уу долгураҥ олох көр долгураҥ. Дьонум уу долгураҥ олохторо үөдэн-таһаан ыһыллыбыта. «ХС»
Кудаҥса үүт тураан, уу долгураҥ олоххо олорууну ууратан, охсуһар илбиһин …… билиҥҥи биһиги көҥүл кэммитиниин ситимниир. ФЕВ УТУ. Уу дугуй сүһүөхтээх — олус чэпчэки, сиргэ үктэнэр-үктэммэт курдук хаамыылаах. ☉ Имеющий воздушно-лёгкую походку
Ону баара [Бодойбо көмүһүн] Улаан ньуурдаах, Уус-уран санаалаах, Уу дугуй сүһүөхтээх Урааҥхай киһи Уһуннарбакка булла. Өксөкүлээх Өлөксөй
Мин бу орто туруу дьаҕыл дойду бар дьонун олоҕун тупсараары, уу дугуй сүһүөхтээх урааҥхай саханы үөһээ үөтүүлээх халлаан өлүүтүттэн быыһаары гыммытым сэттээх-сэмэлээх буолуо дии?!! П. Ойуунускай
Уу дьоруо көр дьоруо. Кинээс киэн туттар уу дьоруо ата эмискэ дьиктитийбит …… иннинэн да, кэннинэн да барбакка, чугуруҥнуу-чугуруҥнуу турар үһү. И. Гоголев
Уу дьоруо ат, түөрт атаҕын үрдүгэр үҥкүүлээн, күөх хонууга эргичийбэхтээн ылла. А. Сыромятникова. Уу дьоруонан — киһини сахсыйбакка, сымнаҕастык, уу долгунун курдук долгулдьутан (айаннаа — ат туһунан). ☉ Лёгкой иноходью (бегать — о лошади)
Атын миинэн баран, тыаны быыһынан уу дьоруонан дайбатан бара турбут. МНН
Охсор улаан туйахтарын Олбу-сулбу тардыталаан, Оҕонньору долгуппакка, Уу дьоруонан ууран истэ. Күннүк Уурастыырап
Уу испит сылгы курдук көр ис II. Уҥуоҕа уу испит сылгы курдук, халыр босхо баран хаалла. Суорун Омоллоон
Оҕонньор, уу испит сылгы курдук, уҥуоҕа босхо барда, ойон кэлэн Коляны окумалыттан харбаата. Болот Боотур
Уу иһэ-иһэ хайгыыр көр ис II. Ол Тукулаана дьонугар сылдьан баран, аҕата, тордоҕор Тукулаана кыыс үчүгэй көрүҥнээҕин, майгыннааҕын уу иһэ-иһэ быһа хайгаан тахсара. В. Протодьяконов
Түспүт ыалларыгар массыыналарын уу иһэ-иһэ хайгыыллара. «ХС». Уу кырбас оҕолор — кыра, улаата илик сыры-сыллата оҕолор. ☉ Малолетние дети-погодки
Уу кырбас оҕолордоох уолу үс ый үлэҕэ үүрэн эрэр эбиккин диэн, үлтү күргүйдээн баран, сурдьун улууска муус ураҕаһынан утаарбыта. Болот Боотур
Ити сылларга төрөөбүт уу кырбас оҕолор илиитинатаҕын баайаллар. «ХС». Уу кыһыл оҕо — сабыс-саҥа эбэтэр букатын соторутааҕыта төрөөбүт оҕо. ☉ Только что или недавно родившийся, новорождённый, грудной младенец
Сатаан бардаҕына уу кыһыл оҕолорун ааһан, эт туруйан баран өлөллөр. Н. Түгүнүүрэп
Таанньабыт чугаһаабыт быһыылаах: уу кыһыл оҕо таҥаһа кырыы-кырыытынан ыйаммыт. «ХС». Уунан ыытар кэпс. — иһэ ыалдьан сотору-сотору үөһүрэр, убаҕаһынан саахтыыр. ☉ Часто и жидко испражняться, страдать поносом
Иһэ ыалдьан уунан ыыта сылдьар. НАГ ЯРФС II. Ууну омурдар — саҥарбат буолан хаалар. ☉ соотв. набрать в рот воды
Оттон үөрэнэн бүтэрэн баран ханна үлэлээһин, дьоно-аймахтара тугу үлэлииллэрин, хайдах гыннахха киһи куоракка хаалыан сөбүн эҥин туһунан кэпсэтиигэ кинилэр ууну омурдаллара, тылларыттан маталлара. «ХС»
Ууну омурдубут курдук көр омурт I. [Маайа:] Саатар эрим киһи курдук саҥалаахиҥэлээх киһи буоллаҕа дуу, мэлдьи ууну омурпут киһи курдук сылдьара эрэ баар. А. Софронов. Ууну охсон баҕаны куттаама — ол-бу кыранан, солуута суоҕунан куттаама. ☉ Не пугай всякой ерундой (букв. хлеща по воде, не пугай лягушку)
[Миша:] Көрүөхпүт. Ууну охсон баҕаны куттаама. «ХС»
Ууну охсоҥҥун баҕаны куттууруҥ курдук буолуо суоҕа. «ХС». Ууну суруйар кэпс. — 1) таах мээнэни кэпсиир, кураанаҕы эрдэр; сымыйалыыр. ☉ Говорить чепуху; пороть чушь, лгать
Киһи сатаан кэпсэппэт киһитэ, наар ууну суруйан тахсар. НАГ ЯРФС II
[Кытыан:] Эн «кырдьыгыҥ» кыайар буоллаҕына, мин соҕотох ынахпыттан баһырҕастаах атахтаах саадьаҕай кулун төрүөҕэ..., халтайга ууну суруйума! Уу арыы үрдүгэр хаһан да дагдайыа суоҕа! Күннүк Уурастыырап; 2) туһата суоҕунан дьарыктанар. ☉ Заниматься чем-л. бесполезным (букв. по воде пишет)
Ама оччо өйүттэн тахсыбыта буолуо дуо?.. Ол да иһин сыыста дуо? Эс, ама, тугун үлүгэрэй! Урут оччо-бачча сааланна, бултаата ини. Маннык ууну суруйбут курдук буолбат этэ. В. Яковлев. Ууну таһы- йар — букатын сымыйаны, онно суоҕу этэр, кэпсиир. ☉ Привирать, выдумывать, рассказывать небылицы (букв. он хлещет по воде)
Ээс, ол Сургулла кэпсээнэ диэн. Оччону ууну таһыппыт, киһини кэлэппит киһи. Болот Боотур. Туох да туһата суох, кураанах, ууну таһыйар кэпсэтиини төрүт тулуйбат. СТБКТ. Ууну харбатар — кими эмэ кэнэнин туһанан албынныыр. ☉ Обманывать кого-л. в расчёте на его наивность, дурачить
Албынныыр, ууну харбатар Оннооҕор ордук куһаҕан! Баал Хабырыыс
Уу ньалык буол көр ньалык. [Эмээхсин] ийэ-хара көлөһүнэ уу ньалык буолуор диэри сарт түспүт, тыынын кыайан ылбакка бопторон, өрө хаччыгынаата. Айталын. Уу ньамаан — 1) сулугур уу, амтана суох, барбатах (үксүгэр миин туһунан). ☉ Очень невкусный, совершенно безвкусный, одна вода (о жидкой пище)
Тиихэн оҕо сааһа чуҥкук, уу ньамаан астаах, саабан курдук үрүҥ испиэскэлээх балыыһаларга ааспыта. В. Титов
Остолобуойдара уу ньамаан астаах, онтукаларыгар да тииһиммэккин, килиэп суох. «Кыым»; 2) ис хоһооно аанньа өйдөммөт, солуута суох тыллаах-өстөөх. ☉ Невнятный, невразумительный
Киһитэ уу ньамаан тылынан кэпсэтэр. Саха ост. I
Ааҕааччы сэҥээриитин ылбат, уу ньамаан суруйуулар бэчээттэнэн тахсар түбэлтэлэрэ баарын сийиэскэ ахтан аһардылар. «ХС»; 3) акаарытыҥы, өйө тиийбэт (киһи). ☉ Глуповатый, туповатый, кисель вместо мозгов
Ээ, дагдаа мэйии, уу ньамаан мэйии, эйигин күөрчэх курдук ытыйар улахан буолуо дуо? П. Ойуунускай
Сахалыы нарын иэйиилээх хомуһуну толбоннурда оонньоппот, күлүмүрдэтэ дьирибинэппэт уу ньамаан өйдөөх дьоннор эһиги буоллугут. П. Аввакумов
Уу ньирэй оҕо — уу кыһыл оҕо диэн курдук (көр уу I). Биһиги төрүөх буолбут хат дьахталлар буолбатахпыт, бүгүн, бэҕэһээ төрөөбүт уоһахтаах уу ньирэй оҕолор буолбатахпыт. Эрилик Эристиин
Биһиги уу ньирэй оҕолор буолбатахпыт, син улааппыт, үлэни-хамнаһы кыайар буолбут дьоммут. А. Сыромятникова. Уу саар буол (гын) — тугу эмэ гынаргын уһат-кэҥэт, тардылын. ☉ Не торопиться делать что-л., медлить с выполнением чего-л., затягивать
Бу да тутууга сарсыарда хойутаабаттара уонна күнүс уу саар буолбаттара буоллар, биир дьиэ эбии тутуллубут буолуо этэ. А. Сыромятникова
Мэхэнисээтэрдэр бириэмэни уу саар гыммакка, тэйиччи саһааннанан турар маһы өрүһүспүт курдук тиэйбитинэн бардылар. «Кыым». Уу саха — саха буолбатах буолан баран, дьиҥнээх саха курдук, сахалыы ыраастык саҥарар киһи. ☉ Человек неякутской национальности, который свободно и чисто говорит по-якутски
[Баһылай Боппуок аҕабыыт] бу дойдуга бэрт өр олорбут. Бэрт үгүс ынахтаммытсылгыламмыт, уу саха буолан хаалбыт, үксүн үгэнэн кэпсэтэр киһи. Амма Аччыгыйа
Табаарыс нуучча гынан баран, адьас уу саха киһи түбэстэ. Суорун Омоллоон. Уу сахалыы — дьиҥ сахалыы, атын тыл булкааһа суох (саҥар, кэпсэт). ☉ Чисто по-якутски (говорить, беседовать)
Кини …… кэргэниттэн иккиэйэх сыл аҕа эрээри, ханнык баҕарар киһини баһыйыах курдук дириҥ өйдөөхсанаалаах, уу сахалыы лоп-бааччы тыллаах-өстөөх киһи. Н. Лугинов
Күндү ыалдьыт нуучча дьоно, Ол үгэһи ытыктааннар, Түһүлгэҕэ, доҕор дьоҥҥо Уу сахалыы саҥараллар. С. Данилов. Бэс Дьарааһын айымньылара тылын-өһүн өттүнэн адьаһын уу сахалыы суруллубут буоланнар, ааҕааччы өйүгэр-санаатыгар кииримтиэлэр. «ХС». Уу сирэй, угунньа харах көр угунньа. Уу суду- раай (киһи) — дуоспуруна суох, акаарытыҥы уонна мэниктиҥи киһи. ☉ Несолидный, дурашливый и озорной человек
Акаарыгын! Ураҕаска умньаммат уу судураай акаарыгын! Софр. Данилов. Уруучуканы убаастаабат, Уу судураайбыт Улдьаа мэникпит кимий? С. Тимофеев. Уута уҥуор, бэһэ бэттэх көр бэс. Ууттан кураанах тахсар калька. — буруй оҥорон баран, эппиэккэ тардыллыбат, эппиэттэн куотан хаалар. ☉ Выходить сухим из воды
Ыларов буруйдаах буолуохтаах. Бастаан Ыларовы көрсөн быһаарсан көрдөххө? Дьэ саарбах. Кус курдук ууттан кураанах тахсыа — мэлдьэһиэ. Р. Баҕатаайыскай
Кырдьык, Иоганцев уорбута, алдьаппыта диэн суох. Кини, били этэргэ дылы, ууттан кураанах тахсан иһэр идэлээх эбит. В. Яковлев. Уу тохтубат (тэстибэт) доҕордуулар — ким да кинилэри араарбат олус истиҥ, чугас доҕордуулар. ☉ Закадычные друзья (букв. друзья, между которыми вода не просочится)
Үчүгээйэп Барахсаанаптыын уу тэстибэт доҕордуулар. С. Ефремов
Бултуу барбыт уолаттар иккиэн уу тохтубат доҕордуулар. «ХС». Уу тулаайах — төрөппүтэ да, аймаҕа да суох, төгүрүк тулаайах. ☉ Круглый сирота
Уу тулаайах хаалбыт оҕону детдомҥа туттарбыттар. «ХС». Уутун тарҕат — кыһын уулаан тоҥмут аты сүүрдэн итит. ☉ Прогреть коня после водопоя зимой (т. е
проехать на нём быстро некоторое расстояние). Ат уутун тарҕат. ПЭК СЯЯ
Ити аата айан дьоно хоноору тэриннэхтэрэ, уулатан баран, аттарын уутун тарҕатан кэллэхтэрэ. В. Яковлев
Уу туҥуй көр туҥуй. Уу туҥуй оҕокком, очурга оҕустаран, охтон сытар. Амма Аччыгыйа
«Биһиги бары саҥардыыҥҥа диэри уу туҥуй оҕолор, олох ынырык өттүн билбэт этибит», — диэтэ Николай. А. Сыромятникова
Уу тэстибэт гына (уу тэстибэтинэн) көр тэһин. Бардасов уһун соҕустук дакылааттаан, кини киһи этиэҕин барытын үүйэ-хаайа этэн, уу тэстибэт гына кэпсээн бүтэрээт, тохтуу биэрэн кырапыынтан кырыылаах ыстакааҥҥа уу куттан истэ. В. Яковлев
Оронноро уу тэстибэт гына ыпсарыллыбыт, устуруустаммыт. А. Данилов
Һы, бу барахсан уу тэстибэт гына этэн ньылбырыттаҕа бэрдин! «ХС». Уу уллуҥах түөлбэ. — биир сиргэ тулуйан-тэһийэн олорбот, бар да бар буолар, бэйдиэ сылдьар киһи. ☉ Человек, ведущий непоседливый образ жизни. Дьөгүөрү таба туппаккын — уу уллуҥах буоллаҕа дии. Уу хараҕынан көр- дө — сымыйа буолбатах, чахчы бэйэтин хараҕынан көрдө. ☉ Видеть собственными глазами
Бэҕэһээҥҥэ диэри баар этэ дии, уу харахпынан көрбүтүм. НАГ ЯРФС II
Кинилэр ханна ханнык сидьиҥ быһыыны оҥорбуттарын уу харахпынан көрбүппүн суруйабын. И. Никифоров. Уу харахтаах фольк. — олоҥхоҕо, тылынан уус-уран айымньыга киһини ойуулаан этии. ☉ В героическом эпосеолонхо, устном народном творчестве: эпитет человека (букв. с водяными глазами)
Оҕонньоро киниэхэ, төрдө-ууһа суох Тоҥ Уус кыыһыгар, суон дугда, халыҥ хахха этэ. Ол иһин Хаҥалас улууһугар, төрүт-төбө диэн олус аахсыллар сиригэр, кинини уу харахтаахха утары көрдөрбөтөҕө. Далан. Уу харчынан — ыраас харчынан, тыыннаах харчынан (төлөс, ааҕыс). ☉ Наличными, живыми деньгами (рассчитываться)
Эдьиэй, билигин уу харчынан ууран биэрэр кыаҕым суох. И. Гоголев
Бастаан уу харчынан төһө киирбитин билиэҕиҥ. В. Протодьяконов
Уруккуттан кэпсэтии быһыытынан тутааччылар биэстии мөһөөх уу харчынан уурдаран ылаллар. В. Миронов. Уу чаккырас (чоккурас) буол — бүтүннүү уу буолуоххар диэри тирит; бүтүннүү уу буол. ☉ Сильно пропотеть, взмокнуть, покрыться обильным потом; стать совершенно мокрым, промокнуть до нитки
Уу чаккырас буола тириппит тот атын тохтотто. А. Сыромятникова
Кыыс ойуур иһигэр уу чоккурас буолан баран, аҕылыы турар ыҥыыр аты дьэ өйдөөн көрдө. С. Никифоров
«Хаарыаннаах булпут куоттаҕа ити!» — дии-дии Оппоос уу чаккырас буолбут таҥаһын устан ыгынна. «ХС». Уу чуумпу — туох да туора тыас-уус, саҥа-иҥэ иһиллибэт чуумпута. ☉ Мёртвая тишина (букв. тихо как у воды)
Уу чуумпуга иһиллээн олордулар. Амма Аччыгыйа
Долгун хаптайыыта эмиэ уу чуумпу буолла. «ХС». Уу ылбытын курдук — туох да суох, кубус-кураанах. ☉ соотв. как водой смыло
Урут манна өтөхтөр, хотоннор дьардьамалара баара. Билигин ол да суох — уу ылбытын курдук. Үрдэ үүс бэргэһэ, анна адьыр уу көр үрүт. «Киэбир, чолоҥноо, эн да үрдүҥ үүс бэргэһэ, анныҥ адьыр уу ини», — Бүөтүр Уйбаанабыс, хойохтоох санаата хойдон, харыс үрдээбиккэ дылы буолла. Кустук
Хараҕын уута саба биэрдэ (сарт түстэ) көр харах. «Аны бу мин үөскээбит алааһым сааскы салгынынан хаһан кэлэн тыыныамый, хаһан манна бу курдук кустуомуй...» — дии саныырбын кытта, хараҕым уута саба биэрдэ. Суорун Омоллоон
Оҕонньор, санаатыгар, сыарҕаҕа туох эмэ тиэллибитэ буолаарай диэн, оччойо сатаата да, хараҕын уута сарт түһэн, тугу да көрдөрбөтө. Болот Боотур
Хараҕын уутугар тумнар көр харах. Эн аҕалаах, ийэлээх эбитиҥ буолуо, санаан көр: соҕотох кырдьаҕас аҕабын хараҕын уутугар тумнаран, быраҕан кээһэрбин ыарыргыыбын. Суорун Омоллоон
Хараҕын уутунан суунар көр харах. Уол муҥнаах, атаҕастаммыт абатыттан хараҕын уутунан сууна-сууна, айыллан үөскээбит аар тайҕатын устун атах мээнэ барбыт. Софр. Данилов
Аны …… сэриигэ өлбүт уолун ийэ аһынан хараҕын уутунан суунара тохтоотун. Суорун Омоллоон
Ыаҕастаах уунан кутта (ардах, самыыр туһунан) көр ыаҕас. Икки болуотунньугу кытта ат сарайыгар тэлиэгэ үрдүгэр утуйа сыттахтарына, ардах ыаҕастаах уунан куппут. Эрилик Эристиин
Кыратык сэллиэхчэ буолан иһэн, самыыр ыаҕастаах уунан кутан курулаппытынан барда. В. Протодьяконов. Ыт ууну кэспитин курдук (ыт ууну салаабытыгар дылы) — туох да олоҕо, туһата суоҕу этэр, халлааны эрдэр киһини этэллэр. ☉ О человеке, который говорит и действует без основания, цели (букв. как собака по воде ходила / подобно тому, как собака лакала воду).
◊ Ардах уута — ардаҕы иһиккэ хомуйан муспут уу. ☉ Дождевая вода, собранная в ёмкости. Даачатыгар ардах уутун аҕыс буочукаҕа муспут. Дистиллированнай уу — сүүрдэн ыраастаммыт уу. ☉ Дистиллированная вода
Үгүс ааптардар этэллэринэн, уһун кэмҥэ итинник дистиллированнай ууга чугасаһар састааптаах уунан дуоһуйуу киһи этин-хаанын туругар, доруобуйатыгар сабыдыаллыыр уларыйыылары аҕалыан сөп. ППА БЭХКК. Ийэ уу көр ийэ. Бу үрэх ийэ уута билигин да тымныы
□ Умайар уот кураан дьылларга сорох күөллэр ийэ уулара уолан, былыыгынан көрө сытар буолаллар эбит. Багдарыын Сүлбэ. Иһэр уу — киһи иһэригэр сөптөөх, киһи иһэригэр аналлаах уу. ☉ Питьевая вода
Иһэр уу, дьиктиргэтиэн иһин, айахха да, куртахха да иҥэриллибэт, сүрүн иҥэриллэр сиринэн суон, ол иһигэр көнө оһоҕостор буолаллар. ППА БЭХКК. Ми- неральнай уу — айылҕаҕа (хол., дьүүктэлэргэ, сыркыларга) үөскээбит киһи доруобуйатыгар туһалаах эмтээх уу. ☉ Минеральная вода. Кавказ минеральнай ууларыгар куруорга барда
□ Пластмассанан үүккэ, минеральнай ууга, лимонадка аналлаах бытыылкалары оҥорор ордук табыгастаах. ЮГ КХЭДьС
[Эмээхсин] туристарга пиибэ, бирээнньик уонна минеральнай ууну атыылыыра. И. Тургенев (тылб.). Намыһах ходуһа уута — саас өрүс халаанын саамай кыра таһыма, орто уонна үрдүк ходуһаҕа халыйбат уу. ☉ Самый маленький уровень весеннего паводка
Намыһах ходуһа уута бэрт намтал эрэ сирдээх ходуһалары ылар. «ХС»
Орто ходуһа уута көр орто. Эс, бу улахана суох, нэһииччэ орто ходуһа уута буолара дуу? Ону баҕас биһиги билэбит, — диэтэ Матаахап уонна үгэһинэн үөннээх баҕайытык сонньуйан ылла. «ХС». Сатана хараҕын уута — үрүҥ көмүс дьүһүннээх, киһи туттаҕына куота сылдьар, ууллаҕас металл, уртуут. ☉ Ртуть (букв. слеза сатаны)
(Железо, медь, серебро якуты считают за слёзы невидимых существ-абааһы.) Дьааҥы хайаларыгар сатана хараҕын уута көстүбүт үһү. Сүөгэй уута көр сүөгэй. Тымныы сүөгэй уутун сөбүлээн иһэллэр. «Кыым»
Сүһүөҕүн уутун супту обор көр сүһүөх I. Баайдар дьадаҥылары сүһүөхтэрин уутун супту обороллоро. «ХС». Сүһүөх уута — сүһүөх хамсыырыгар туһалаах симэһин, убаҕас. ☉ Суставная жидкость, сок суставов. Сүһүөҕүҥ уута куурдаҕына, хаамаргар эрэйдэнэҕин
□ Бүүкээнниир Ыаһах тугу булбутун барытын Алаа Моҥус аас-туор айаҕар таптайар, сулбут сүһүөҕүн уутун сүтэрбэккэ, кини мэҥиэ бэлэһигэр биэрэ турар эбит. Саха фольк. Сыҥаах уута — киһи-сүөһү айаҕын иһигэр мунньустар ас буһарар симэһин. ☉ Тягучая жидкость, выделяемая в полости рта человека и животного, слюна. Уу аала эргэр. — уунан сылдьарга аналлаах оҥочоттон улахан уу сэбэ (үксүгэр борохуоту, хараабылы этэллэр). ☉ Любое плавательное судно, большее по размерам, чем лодка (обычно о пароходе, корабле)
Уолусхан айаннаах уу аала, Таҥнары устаҥҥын дагдаһый, — Үөрэхтээх үйэбит албаһа, Өлүөнэ күүһүнүүн хатыһый! Күннүк Уурастыырап
Ыраас сааскы салгын хоту ыраах гудуок хаһыырар, Ол Ленаҕа соҕуруу, хоту Уу ааллара аттаналлар. С. Руфов. Уу баһар массыына — ууну баһан аҕалар массыына. ☉ Водовоз (автомобиль)
Уу баһар массыына биир-икки күн туран хааллаҕына, отделение үлэтигэр улахан охсуу таһаарыллар. ПТК
Манна улахан тэрилтэлэргэ уу баһар массыына элбэх эрээри, ол тэрилтэлэр салайааччылара сопхуос отделениетыгар көмөлөһөр туһунан өйдөрүгэр да оҕустаран көрбөттөр. «Кыым». Уу былахыта зоол. — тоноҕоһо суохтарга киирсэр, ууга үөскүүр кып-кыра кыһыллыҥы харамай. ☉ Водяная блоха
Биир сайын эмиэ уу былахыта бэркэ моһуоктаабытыгар хоппуруон чулку атыылаһан кэппитэ. Ол хоппуруону уу былахытын тииһэ хоппот эбит этэ. ВМП УСС
Кыпкыракый кыһыллыҥы этэҕэлэр бокуойа суох анньыалаһа-үтүөлэһэ сылдьаллар, кинилэри уу былахыта диэн ааттыыллар. АВ СҮү. Уу дьулай — дьулай оройо. ☉ Центр темени
Киһи иккитэ тыыллан мөхсөн баран, туос хабарҕатыттан ылан, уу дьулайынан аҕалан, тааска сырбатан кууһуннарар. Суорун Омоллоон
Ити икки ардыгар Александр имигэс баҕайытык бэстилиэтинэн ылан, Петяҕа уу дьулайга тирээтэ. М. Доҕордуурап. Уу иччитэ көр иччи. Уу иччитин санаатын таптаххына киһиэхэ элбэх балыгы тэбэн биэриэн сөп. Ол иһин уокка ас бэрсэн киниттэн көрдөһөллөрө. Уу көҕөччөр — сылгы өҥүн арааһа: сырдык көҕөччөр дьүһүннээх. ☉ Светло-сивый (о масти лошади)
Уйбаанчык үүрбүтүгэр үөр сылгы иннигэр испит маҥан уонна уу көҕөччөр биэлэр туора өҕүллэн, алаас арҕаа өттүн диэки салалыннылар. В. Протодьяконов
Арай, айан суолунан биир уу көҕөччөр аттаах киһи тэбилиннэрэ турда. А. Сыромятникова
Уу көтөрө көр көтөр. Чаҕыл оҕо сааһын ол умнуллубат кэрэ кэмнэриттэн саас уу көтөрө маҥнай кэлиитин саҕана эһэтиниин Нэлээримэ кытыытыгар куска хоноллорун ордук үчүгэйдик саныыр. С. Никифоров
Кэнники бириэмэҕэ сорох булчуттар уу көтөрдөрүн (куһу уонна хааһы) ытынан бултуур буолан эрэллэр. АФС БЫ. Уу күөгэйэ — 1) чөкчөҥө арааһа. ☉ Разновидность куликов
Кутан туруйа уонна Кураҕаччы, Оннооҕор Уу күөгэйэ кытта үөрэн, Куоластыырга эттилэр быһаччы. Болот Боотур
Уу күөгэйиттэн кутан туруйаҕа, бытаһыттан сырҕан эһэҕэ тиийэ — бары биис көтөр-сүүрэр, бу сискэ-тыаҕа, үрүйэҕэ-харыйаҕа төрөөн-сымыыттаан, оҕолонон, саһан-бүгэн сырыттахтара ахан. Болот Боотур; 2) түөлбэ. саҥардыыҥҥыта төрөөбүт ньулдьаҕай кыһыл оҕо. ☉ Недавно родившийся, ещё не окрепший ребёнок
— Оо, дьэ... саллар сааспар хааман сири хороппотох хотуммун, ол айыыбар бу үлүгэр иэдэйдим. — Үчүгэй аҕай, уу күөгэйэ эбиккин! — диэтэ Аана. М. Доҕордуурап; 3) түөлбэ. балык кырата, дьыраах. ☉ Молодь карася и гольяна. Тууга уу күөгэйэ бөҕө киирбит. Уу кымньыыта түөлбэ. — наһаа көтөх собо. ☉ Тощий карась
Олус көтөх собону хаһан да сыаналаабаттар, ол иһин уу кымньыыта диэн ааттаабыттар. «Кыым». Уу кыыһа — тэмэлдьигэн күөл кытыытыгар баар ууга улаатар ыамата. ☉ Личинка стрекозы, растущая в воде на берегу озера
Сөтүөлүү сылдьан, күөл кытыытыгар уу кыыһын элбэхтик көрөр буоларбыт. Уу нуһараҥ көр нуһараҥ. Ханна эрэ ырыых-ыраах уу нуһараҥ олох дьаалатынан доллойон эрдэҕэ. Н. Лугинов
Киириилээх-тахсыылаах сир киһитэ эбит, эн бу уу нуһараҥ олоххун иһигэр киллэриэ биллибэт. «ХС». Уу нуу- рал — туох да аймалҕана суох, чуумпу, наҕыл. ☉ Исполненный покоя, тихий, безмятежный
Бу уу нууралы таптааннар, Мэниктээбэт буолтар бэл чычыпчааптар. М. Тимофеев
Дэлэҕэ даҕаны бар-дьон киэһэ аайы бэйэ бэйэлэригэр ууну ханар уу нуурал чуумпу түүнү баҕарсыахтара дуо? ФВС К
Уу оҕу- һа — 1) көр оҕус II. Урут сөтүөлүү сылдьаннар уу оҕуһун икки муоһун булбуттара, онон үс муостаннахпыт диэн сүрдээхтик үөрэн айманнылар. Дьүөгэ Ааныстыырап
Арай уу оҕуһун ураа-лаҥкыр муоһа Сытыы өргөһө сынтарыйыаҕын кэриэтэ Сылтан сыл ордук уһуктанарга дылы. В. Миронов; 2) түөлбэ. Аҥыр. ☉ Выпь
Уот курааҥҥа — үстэ, от-мас үүммэт сайыныгар — түөртэ, өҥ дьыл — биэстэ, уу сукка алтата сааскы аҥыр (уу оҕуһа) мөҥүрүүр. «Чолбон»
Сахаларга «уу оҕуһун» өйдөбүлэ киэҥ тарҕаныылаах. Аҥыр саҥатын сахалар уу оҕуһа мөҥүрүүр дииллэр. ЕВФ УуДК. Уу субай хаан көр су- бай I
1.
1. Уу субай хаанын Уу курдук уймахтаата. П. Ойуунускай. Уу сут — уһун, элбэх ардах түһэн от (үүнээйи) кыайан үүммэккэ, сүөһү аччыктааһына, өлүүтэ-сүтүүтэ. ☉ Бескормица, голод и падёж скота вследствие неурожая травы (сена) из-за чрезмерно обильных и длительных дождей
Хаһан эрэ халыҥ хаар дьыл төрөөбүтэ үһү, ол дьыл сайыныгар уу сут буолбут. И. Гоголев
Сахалар уу сута курааннааҕар өссө содуллаах, «айылҕа биэрбититтэн, көрө матаҕын», — диэн мээнэҕэ эппэттэр эбит. ПИО ТС
Мин билэрбинэн, Саха сиригэр сут икки көрүҥэ баар: кураан сут уонна уу сут. «Кыым». Уу сымса — киһи, сүөһү, кыыл быттыга. ☉ Пах человека, скотины, зверя
Күнүм тулунна, Күһэҥэм быһынна, Эн хааллыҥ, мин — бардым... Эчикийэ, иһим түгэҕэ аҕай... Икки уу сымсым аҕай. П. Ойуунускай
— Биир уолга ийэ тайах икки оҕотунаан тахсан биэрбитин, аһартыы-аһартыы, эҥил баска ытыалаан охтортообут этэ. — Эбэтэр уу сымсыгар, — диир Пуд Ильич. Далан. Уу сэбэ кэпс. — уунан устарга аналлаах борохуоттан кыра оҥоһук уопсай аата. ☉ Общее название любого плавательного средства, меньшего, чем пароход, корабль
Бастаан биһиги уолуйаммыт туран хааллыбыт, онтон дьэ өйбүтүн-төйбүтүн буламмыт, онно-манна сырсыаккалаһан, уу сэбин буламмыт, үрэх үөһүгэр киирэн таҥнары устан даллаһыйан эрэр Александр муҥнааҕы тыылары-майыардары соһон таһаардыбыт. Р. Кулаковскай. Ууттан тэйитии — улаатан эрэр оҕолор оонньуулара: хаптаҕай тааһы эбэтэр хаппыт чараас буору ууну кырсынан сырыынньа быраҕан тэйитэллэр. Биир быраҕыыга үгүстүк тэйиппит оҕо кыайар. ☉ Детская игра: бросают плоский камень или твёрдый тонкий кусок глины по поверхности воды (озера, речки) так, чтобы он отскакивал от неё как можно больше раз
Побеждает тот, у которого камень отскакивал больше всех. Оҕо сылдьан ууттан тэйитиини оонньоон ахан биэрэрбит. Уу хааһы көр хааһы. [Доҕоруҥ] арай саамай быстарбыт кэмҥэр, уу хааһы эрэ аһылыктаах дуу, «тыл куһуоктаах» эрэ чэй иһэр кэмҥэр дуу кэллин? Дьэ, саат дии. В. Яковлев. Уу хаһа — туох да булкааһа суох ыраас хаһа. ☉ Чистый, натуральный брюшной жир лошади
Улаан сылгы уу хаһата Утахтанан, олус уойбут. Эллэй
Оннооҕор сылгы уу хаһата былчархайдаах диэбиккэ дылы, биһиги киһибит олоххо биир ньылбы тирэнэрдээх — ол арыгы. Э. Соколов
Улуу сылгы Уу хаһатын Олбох оҥостон. УуУЛ
Уу хонор көр хон. Элбэх от үүнэр алаастарын намыһах, уу хонор өттө эрэ оттоммута. «ХС»
Өйдөөн көрбүтэ, уу хонон от үүммэккэ хаалбыт куоһааҕар, кып-кыракый …… куобахчааннар суулаһыахтарынан суулаһан баран, кутталларыттан ибигирэһэ сыталлар эбит. «ХС». Уу ылбыт — туох эмэ уунан бүрүллүбүтүн эбэтэр уу ортотугар буолан хаалбытын туһунан этэллэр. ☉ Площадь (территория), сплошь залитая водой
Нуо, ол туохтан куттаннылар, кинилэри уу ылла дуу, уот сиэтэ дуу? Н. Заболоцкай
Уу ылбыт дуу, уот алдьаппыт дуу, ити туһунан саныы да барбаттар. Эрилик Эристиин
«Молоҕоойу күөлэ» сүүһүнэн гектардаах хочотун уу ылан, килэйэр халлаан. «ХС». Үрдүк ходуһа уута — саас өрүс халаанын муҥутуур үрдүк таһыма, ходуһаны барытын ылар. ☉ Самый высокий уровень весеннего паводка, при котором заливаются все покосные угодья
Үрдүк ходуһа уута ходуһаны бүтүннүүтүн ньимиччи ылар. Маннык дьылга кыайан оттоммот от үүнэр. «ХС». Халаан уута — саас муус барарыгар өрүс, үрэх уута хаатын таһынан кэлиитэ, угуттааһына. ☉ Разлив реки весной при вскрытии ото льда, половодье, паводок
Сааскы халаан уута улуу өрүс сүнньүнэн халҕаһалыы тоҕо анньарын курдук. П. Ойуунускай
Сааскы халаан уута таас үрэҕи хайытан эрэрин курдук куугунуур. Эрилик Эристиин
Харах уута көр харах. Оҕонньор хараҕын уутун туора сотунна. Амма Аччыгыйа
Лаҕыра киртийбит хара былаатын уһугунан хараҕын уутун сотто олордо. Күндэ
Өлөөнө хараҕын уута уолун баттаҕар таммалыыр. Н. Якутскай
др.-тюрк., тюрк. суб, сув, суг, суҕ, су, суу
II
аат.
1. Айылҕа сокуонун быһыытынан эт-хаан кэмиттэн кэмигэр хатыланар сынньалаҥ туругар киириитэ. Ол кэмҥэ хараҕыҥ сабыллар, өй-санаа, ис уорганнарыҥ үлэлэрэ мөлтүүллэр, «сынньаналлар»; утуйуу. ☉ Периодически наступающее физиологическое состояние покоя, сон
Хайа, табаарыс Лэглээрин, уугун уйгууртубут дуу? Амма Аччыгыйа
Утуйар уу барахсан киһи туругун сүүс бырыһыан чөлүгэр түһэрэн тупсарар улуу эмп буоллаҕа! П. Аввакумов
Сымнаҕас уутунан мин сиэним Утуйан бускутар. Чыкылыык! Күннүк Уурастыырап
Үтүө түүҥҥэ сынньаныахпын, Үчүгэйдик утуйуохпун Хайалара мэһэйдээтэ, Хаарыан уубун аймаата. ЕН Ы
2. көсп. Улугуран, иһийэн хаалыы (кыһыҥҥы айылҕа туһунан). ☉ Зимнее оцепенение природы
Туундара кыһыҥҥы уутуттан уһуктан эрэр. Н. Заболоцкай
Кыһыҥҥы уһун уутуттан уһуктубут айылҕа көҕөрө симэнэн эрэрэ. И. Федосеев
Уһун кыһыны быһа чоҥкуйа тоҥон турбут сайылыктар улугурбут ууларыттан уһуктан, саҥалыы айдаараллар. А. Бэрияк
Сахабыт сирэ уутуттан уһуктан Саптыбыт суорҕанын тэбэннэ. С. Васильев
♦ <Уһуктубат> уһун уутун (уутугар) утуйда (уһуктубат уутун утуйда) көр утуй
Дьэ, оҕом, уһуктубат уугун утуйдаҕыҥ буолуо. Бэрт киһи, туран, таҥара дьиэтин көтүрэр инигин. А. Софронов
Манна икки бойобуой лүөччүктэр үйэ-саас тухары уһуктубат ууларын утуйа сыталлар. Амма Аччыгыйа
Ити түүн, Алексей Андреевич илиитигэр, Василий Васильевич уһуктубат уһун уутун утуйбута. «ХС»
Бу дойду түбүгүттэн тэйэн, уһун уубун утуйарым буоллар, сынньанаахтыа этим. Н. Якутскай. Утуйар уута уу буолбата — туохтан эмэ (хол., олус долгуйан, айманан, санаарҕаан) быстах-быстах, бэрт кыратык, астыммат курдук утуйда, утуйбут курдук санаммата. ☉ Ему и сон не в сон (напр., от сильного волнения, тревоги, скорби)
Сол күнтэн ыла Тамара сарыабына Утуйар уута уу буолбата, Олорор олоҕо олох буолбата, Аһыыр аһа ас буолбата. Өксөкүлээх Өлөксөй
Кыыллары эккирэтэрбэр утуйар уум уу буолбата, аһыыр аһым ас буолбата. Н. Заболоцкай. Утуйар уутун умнан (утуйар ууну аахсыбакка) — букатын утуйбакка да эрэ, эбэтэр бэрт кыратык утуйан (тугу эмэ гын). ☉ Забыв про сон (усердно делать что-л. — напр., работать)
Дьон, утуйар ууларын умнан, сыламтата суох үлэлииллэрэ. И. Данилов
Үөрэҕин таһынан Михаил, утуйар уутун умнан туран, кистэлэҥ литератураны ааҕан тахсар буоллар. П. Филиппов
Утуйар ууну аахсыбакка, Сылайдым диэн сынньаммакка Үрүлүйэн туран үлэлииллэр. Т. Сметанин. Утуйар уутун умунна — кыһамньылаахтык, бары күүһүн ууран туран, күнүһү-түүнү билиммэккэ үлэлээтэ. ☉ Работать усердно, стараясь изо всех сил (и днём, и ночью — букв. забыл про свой сон)
Билигин биһиэхэ ынах муоһун ааҕыы наадата суох, тэрийэр үлэ, холкуоһу баай-тот оҥоруу наада. Оҕонньор, сэрэн, утуйар уубутун умуннахпытына... сатаныахпыт. В. Яковлев
Үлэ туһугар утуйар уутун даҕаны умнубут эдэр бэрэссэдээтэли тута сөбүлээбиттэрэ, таптаабыттара. «ХС». <Утуйар> уутуттан матта (мэлийдэ) — кыайан утуйбата, букатын утуйбата. ☉ Он не смог уснуть, он совершенно не спал
[Кэргэнэ — Дабыыкка:] Сыакаар, эмиэ Сымнаҕас Даарыйаҕын санааҥҥын утуйар уугуттан мэлийдиҥ дуо? У. Нуолур
Уорбатах түүнүгэр уутуттан матара. Чычып-ч. Уута алдьанна — утуйар кэмигэр утуйбата, утуйбакка эрэйдэннэ. ☉ Сон его нарушен (букв. сон его сломался). Бөлүүн түүн уум алдьанан, тура хаама сырыттым
□ Ол эрээри барытын билэ, истэ сытар, уута алдьанар. Н. Габышев
Уута аһынна көр уута ханна. Кини олус үчүгэйдик утуйдаҕа буолуо, уута астан, төбөтө дьэгдьийэн хаалбыт. Амма Аччыгыйа
Пуд Ильич уута астыбакка дьааһыйар этэ, саҥата-иҥэтэ суоҕа. Далан. Уута көттө — туохтан эрэ уйгууран, утуктаабат, уута кэлбэт буолан хаалла. ☉ соотв. сна ни в одном глазу (букв. сон его вылетел)
Дьиэбэр киһи ыарыйдаҕа... эбэтэр туохха эрэ дэҥнэннэҕэ диэн өй учууталга күлүм гынна, уута көтөн хаалла. Амма Аччыгыйа
Кыбыстан, санаабын атыҥҥа уларыта сатыыбын. Уум көтөр, эргичиҥниибин. Далан
Мөҕүллүбүт лейтенант уйулҕата хамсаата, уута көттө. Ф. Софронов. Уута кэллэ — утуйуон баҕарда. ☉ Он хочет спать, ему хочется спать, его клонит ко сну (букв. сон его пришёл)
Оронун оҥостон сытта да, уута букатын кэлбэтэ. А. Софронов
Настя ыраах айаныттан сылайан, уута кэлэн, утуктаан нухарыйан барар. Н. Якутскай
Айакка, төбөтө ыараабыта, уута кэлбитэ бэрт. Н. Заболоцкай. Уута тэһиннэ кэпс. — утуй да утуй буолла, уһуктауһукта өссө утуйуон баҕаран истэ. ☉ соотв. сон напал (так как давно как следует не спал)
Уолбут уута тэстибит быһыылаах, уһугуннардах аайы утуйан бара турар. «ХС». Уута хан- на — уһуннук утуйан, утуктуура ааста, этэ-хаана чэбдигирэн, сынньанан уһугунна. ☉ Проспав долго, хорошенько выспаться, отдохнуть
Биһиги үссэнэн баран, уубутун хана утуйбуппут. «ХС»
Ньукулай уута хамматаҕын улахаҥҥа уурбакка, ойон турда. «ХС». Уутугар аҥаарыйан — ситэ уһуктубакка сылдьан, тугу оҥорорун, саҥарарын өйдөөбөккө. ☉ Будучи в полусонном состоянии, не совсем проснувшись, спросонок (делать, говорить что-л.)
Уубар аҥаарыйан, ханна да баарбын өйдөөбөппүн. Н. Якутскай
Ууларыгар аҥаарыйан, маҥнай утаа тугу да саҥарбатылар, онтон ийэлэрэ кэлбитин дьэ билэн, эккирэһэ түстүлэр. И. Гоголев
Уубар аҥаарыйан кимин-ханныгын ыйыппакка, ааны аһа охсобун. «ХС». Уутугар батта- тар — утуктуурун тулуйбат, кыаммат. ☉ Его одолевает сон, его клонит ко сну
Уугар баттаттаххына, табалаахтаргын сатаан сирдиэҥ суоҕа. Амма Аччыгыйа
Дьоннор, ууларыгар баттатан, утуйан хаалаллар. «ХС». Уутугар өл- лө — утуйуон олус баҕарда. ☉ Ему смертельно хочется спать
Ааспыт олохпун толкуйдуубун, Уубар өлөммүн утуктуубун. Бэйэм арыт бэркиһиибин: Мин туох иһин поэппыный?! Дьуон Дьаҥылы. Уутун быыһынан — ситэ уһуктубакка биитэр ситэ утуйбакка нухарыйа сытан. ☉ соотв. сквозь сон
Мин соһуйаммын, уум быыһынан: «Хайа, доҕоор, туохтан куттанныҥ?.. Ок-сиэ киһини соһуттуҥ даҕаны!» — диэн уубун аһыйан, быһа сытыйдым. Амма Аччыгыйа
Оттон Мойот уутун быыһынан «балык суох» — диир уонна ханнык эрэ эһэ эмиэ суоҕун туһунан үлүгүнэйэр. Т. Сметанин
Мин уум быыһынан суот туорааҕа лачыргыырын уонна кини аҕабар сонунун кэпсиирин истэр буоларым. КИ АДББ. Уутун кыаммат — утуктаа да утуктаа буолар, утуктуурун кыайан тохтоппот. ☉ соотв. сон одолел
Ол эрээри утуйума, Тоҥон хаалыаҥ! — диир саҥаны, Истэ-истэбин нусхайан, Көхсүм, хараҕым сылайан, Улам уубун кыаммаккабын, Олоро түһээт утуйабын. С. Данилов
Бу кэмҥэ бу күрүлүүр күнүстэри уутун кыаммакка, сэлээппэтиттэн мата сыспыт эристиин тура ыстанан, сэлээппэтин бэйэтэ ылан, төбөтүн бүрүннэ. Н. Габышев
др.-тюрк. ув
III
саҥа алл. Сөҕүүнү-махтайыыны соһуйууну бэлиэтиир. ☉ Выражает удивление, изумление
Уу-уу, ас да ас, арыгы, туох суоҕуй! П. Ойуунускай
Уу, күн барахсан уота тугун сырдыгай, сыралҕанай! Суорун Омоллоон
Уу, уон иккини ааспыт. Хайа, оттон бу эн тоҕо утуйбаккын? «ХС»

I
1. аат.
1. Араас тутууга киирэргэ-тахсарга анаан оҥоһуллубут аһаҕас; оннук аһаҕас сабыыта. ☉ Проем, отверстие, проход в строениях, ограждениях, предназначенный для входа, выхода, а также дверь, створ, ворота, жерди и т. п. для закрытия этого отверстия. Ааны тоҥсуй. Күрүө аанын саба сырыт. Олбуор аанын ас. Булуус аанын үчүгэйдик сап
□ Кремль аар ньыгыл ааннара Тэлэччи аһыллан тураллар. С. Данилов
Ыт, тирии ааны муннунан силэйэ анньан, тахсан барда. Болот Боотур
Ананий хаһыа да буолан быһыт аанын аһар барабаан чуолҕаныгар тэттик мастары уга-уга умса эргиттилэр. М. Доҕордуурап
Кэлбит киһи Аласовка чугаһаан, сүрдьүгэс аан сиэрдийэтигэр быардыы түстэ. Софр. Данилов
△ Араас кыыллар саһар, хорҕойор сирдэрин киирэр-тахсар хайаҕастара. ☉ Входное отверстие укрытий зверей (напр., берлоги, норы)
Бүүкээнниир Ыаһах буоллаҕына, дьиэтин иһигэр көтөн түһэн, биир аанын иһинэн, биир аанын таһынан гына иин хаһынна уонна онтукатыгар киирэн хаалла. Саха фольк. Мучумаан ортотугар мүччү ыһыктыбыт маһын ылан, Бурхалей аҥайа сытар арҕах ааныгар илдьэн туора тардан кэбистэ. Эрилик Эристиин
△ Сорох маллар сабыллар-аһыллар, хаппахтанар аһаҕастара. ☉ Открывающееся, закрывающееся отверстие некоторых предметов обихода (напр., железной печи, бака)
Тимир оһох ааныгар Силим үллэ оргуйар. А. Абаҕыыныскай
Маайыстаан оҕунуох куппута [Баак аанын хаппахтыы турбута]. Күннүк Уурастыырап
2. көсп. Туох эмэ саҕаланыыта; туохха эмэ бачыым көтөҕүллүүтэ. ☉ Начало чего-л.; почин, начинание
Баҕарабын саҥа кэргэттэргэ Бу дьылбыт дьол аана буолуоҕун, Оттон сааһырбыт кыргыттарга Сымнаҕас кавалер булуоҕун. И. Эртюков
Айдаан аанын төлө тарта, Аччыгыйтан орто, өлө сыста. С. Васильев
Сүһүрбүт сүдү куорат Таллан таас таһаата Түһэр өстөөҕөр буолла Өлөр өлүү аана. Баал Хабырыыс
2. даҕ. суолт. Аан бастаан кэлэр, маҥнайгынан көрсүллэр (хол., айаннаан истэххэ). ☉ Встречающийся первым, первоначальный (на пути следования). Аан тыа. Аан хайа. Аан үрэх. Аан ыал
ср. тюрк. эҥ, эн ‘начало, перед’
♦ Ааммын аһыма — аны миэхэ хаһан да сылдьыма (кыыһыран, кэлэйэн холдьоҕуу). ☉ Больше не заходи, больше не открывай мою дверь (говорит возмущенный чьим-л. поведением человек)
Саллаат саллааты өйдүөхтээх, Чэ, бар, бэйэҥ үлэлээ. Алдьатыма эппин-хааммын, Аны аһыма ааммын! Баал Хабырыыс. Аана аһаҕас — ким да, туох да туппат, хаайбат, барыта көҥүл (ханна баҕарар бар, тугу баҕарар гын). ☉ Никто, ничто не задерживает, полная свобода (идти, ехать на все четыре стороны, делать что душа желает)
Күн сирин көхсө киэҥ, айыы сирин аана аһаҕас (өс ном.). Үөрэх, Үлэ аана биһиэхэ аһаҕас, Атаас, ырыа-тойук ыллас. А. Абаҕыыныскай. Аан антах түһэр (барар) — ылыммат, төттөрүлэһэр. ☉ Не соглашаться, противоречить, возражать
«Ээ, миэхэ туох буолуой», — диэн эмиэ аан антах түһэн ылла. М. Доҕордуурап
Кини [дьиэ тутааччы] дьэ эбии аан антах баран иһэрэ. А. Сыромятникова. Аана суох — аһаҕас, туох да хаарчаҕа-мэһэйэ суох, ким, туох баҕарар көҥүл сылдьар, туһанар. ☉ Совершенно открытый; доступный всем. Аана суох аска, күрүөтэ суох окко киирбиттэр
□ Кини [Владик] санаатыгар кыыс, үксэ буолбатаҕына, үгүс аҥара олус чэпчэки, олус аана суох аһаҕас курдуктара. Э. Соколов. Аана суох (биллибэт) алдьархай (иинэ суох илдьиркэй) — ким да, туох да өрүһүйбэт үлүгэрэ, иэдээнэ (фольк. төрүттээх омуннаан хоһуйар формула). ☉ Непоправимая беда, несчастье (фольк. формула-гипербола)
Аана суох алдьархай адаҕыйда, иинэ суох илдьиркэй эргийдэ. А. Софронов
Аана суох алдьархай диэн дьэ манна буолбут эбит. «ХС»
Абааһы иккиһин тиллэн, Иинэ биллибэт илдьиркэйи, Аана биллибэт алдьархайы Арыйбытынан туруоҕа. П. Ойуунускай. Аан аһар — тугу эрэ бастаан саҕалыыр (хол., кэпсэтиини). ☉ Начинать что-л. первым, поднимать почин (обычно о разговоре)
Дьиэлээх тойон, Уйбаан аҕата, Дэлиһиэй аан аһан ыйытар: — Ылдьаа, кэпсиэ. Дьуон Дьаҥылы
Оҕонньор бу киэһэ кэпсэтиигэ аан аста. Эрилик Эристиин
Сахаларга бааллар аан аспыт Өксөкүлээх, Соппуруонап, Үүнэр ыччат Ностуруойап, — Хара тыа иһин сырдатыспыт Угуйар уоттаах тыллара. «ХС». Аан аһыллыбыт — туохха эрэ сылтах, төрүөт, усулуобуйа үөскээбит. ☉ Появилось условие, повод для осуществления чего-л.
Өксүөн кэнниттэн мунньах дьоно ууну омурпут курдук буолан хааллылар. Наар уорбалаһан эбэтэр этиһэн барарга аан аһыллыбыкка дылы, оттон оннукка киһи эрэ барыта аллааҕымсыйа охсубат. У. Нуолур
Быраас идэтин ылаары, үрдүк үөрэххэ туттарса аттаммыта. Онно даҕаны аан аһыллыбатаҕа — киирии эксээмэннэри кыайан ааспатаҕа. В. Васильев. Аан бастаан (маҥнай) — 1) субу эрэ (урут хаһан да буола илик). ☉ Впервые, первый раз
Үөрэнээччилэрин кытары аан маҥнай көрсөрүттэн, аан бастаан кылаас аанын аһан киирэриттэн долгуйбат киһиттэн хаһан да үчүгэй учуутал тахсыан сатаммат. Софр. Данилов
Дьэбдьиэй быйыл аан бастаан Титиигин дьэ симээбэтэ, Алгыы-алгыы аал уокка Арыылаах суорат куппата. Күннүк Уурастыырап
Аан бастаан салгыҥҥа тайаарбыт Күөрэгэй оҕотун үөрүүтүн, Аан бастаан халлааҥҥа дабайбыт Хотойум оҕотун үөрүүтүн — Барытын мин онно билбитим, Барытын сүрэхпэр иҥээртим. С. Данилов; 2) туох-ханнык иннинэ. ☉ Прежде всего, в первую очередь (сделать что-л.) Кинилэр аан бастаан куолуларынан дьиэ эргиннээҕини кэпсэппиттэрэ. Дьүөгэ Ааныстыырап
Тогойкин рюкзакка аан маҥнай көһүлүөктээх бурдугу ылан укта, эттэн аҥаарын холобурдааҕы биирдии угуталаата, онтон орпутун барытын ытыһын көхсүнэн халбарыччы тарыйан кэбистэ. Амма Аччыгыйа. Аан боруогун атыллыыр күннээх эбиккин — кэлэр күннээх эбиккин (олус уһуннук күүттэрбит киһини хомуруйан, мөҕөн этии). ☉ Наконец-то переступил порог (своего) дома (упрек заставившему слишком долго ждать себя и напрасно беспокоиться)
Син ааныҥ боруогун атыллыыр күннээх эбиккин дии. Дьэ, хайа таҥара санаа биэрэн, дьиэҕин өҥөйдүҥ? Н. Неустроев. Аан курдук алдьаммыт (иин курдук иҥнэстибит) — улахан өлүүгэ, алдьархайга түбэспит. ☉ Попасть в большую, непоправимую беду (формула фольк. происхождения)
Атас-доҕор сэгэрбин, Арыйаан уолбун-биэбэйбин, Аһатарсиэтэр илгэбин Алҕас-алҕас биэрэммин, Аан курдук алдьанным, Иин курдук иҥнэһинним... Эллэй. Ааны кэтэҕинэн астарар — эргийиэх да бокуой биэрбэт курдук уордаахтык дьиэттэн үүрэн таһаарар. ☉ Выгонять из дому, не давая опомниться (букв. заставляет открывать дверь затылком)
Мин онно кыһыйан кинини саҥарбытым, Быһата, ааны кэтэҕинэн астарбытым. Д. Таас. Аанын (ааннарын) саппат буолла — субу-субу, сотору буола-буола сылдьар буолла. ☉ Он стал очень часто посещать, ходить к кому-л. (букв. он не закрывает дверь с каких-то пор)
Очуураба хаһыакка ыстатыйа тахсыаҕыттан ыла Людмила Ивановна аанын саппат буолла ээ. «ХС»
Хаһаактар, атыыһыттар, бэл чиновниктар ааммын саппат буолбуттара. «ХС». Ааны хайа быраҕар — кыыһыран, өһүргэнэн, киҥэ-наара холлон дьиэттэн (хостон) тахсар. ☉ Покидать помещение в сильном гневе, возмущенным чьими-л. неправильными словами, чьим-л. поведением
[Семенов] кыыһыран, кыһыйан, ааны хайа быраҕан тахсар. С. Ефремов
Сахаяна ытамньыйбыта уонна ааны хайа быраҕан, таһырдьа ыстаммыта. «ХС»
Ааммын хайа быраҕан Алдьархай тахсан барар. Ону кытта бары куһаҕан Оҕотунуу саппай уопсар. «ХС»
◊ Аан аһааччы фольк. — ааны аһан биэрэр дьиэ үлэһитэ, чаҕар. ☉ Прислужник, открывающий дверь почетным гостям
Аан аһааччы Алтан Хаакыр Ааны аһан Дьиэ ааныгар Дэбдиргэ бырахта. П. Ойуунускай
Аан дьиэ көр дьиэ. Аҕата мөҥөр саҥата аан дьиэттэн иһиллэр. М. Доҕордуурап
Кэтит көбүөр үктэллээх аан дьиэҕэ кинини [оҕонньору] дьуһуурунай иитээччи көрүстэ. И. Данилов
Аан дьиэҕэ муннукка таҥара холоругун иннигэр тохтуур. И. Гоголев
Аһынар диэни билбэт арахсыы кинилэр ааннарын модьоҕотугар кэтии турарын умнан сыттылар. Н. Заболоцкай
Аан орон көр орон. Таһырдьаттан кыыһырбыт киһи быһыытынан, суос бэринэн, Лэкиэс киирэн аан ороҥҥо олорор. С. Ефремов
Таня хайдах эрэ холкутуйбуттук өрө тыынан ылла уонна суунан баран, остуол аан орон диэки өттүгэр кэлэн олордо. М. Доҕордуурап. Аан тыл — суругунан айымньыга аан аһар кыра кээмэйдээх ыстатыйа. ☉ Предисловие к сочинению
Ол кинигэ аан тылыгар ааҕабыт. И. Федосеев
Бу ыстатыйа аан тыл оннугар быстах-остох, бэйэ санаатын бэлиэтээһиннэринэн эрэ муҥурданар. Л. Попов
Аан тылга этиллэрин курдук, ааптар бу уйулҕа үөрэҕин ыйыыларын оҕону иитиигэ туһаныы боппуруостарыгар иккис кинигэтэ. «Кыым»
△ Туохха эмэҕэ киирии тыл (хол., быыстапка аһыллыытыгар). ☉ Вступительное слово (напр., при открытии выставки)
Музейы аһыыга аан тылы култуура миниистирэ эттэ. Аан хос көр аан дьиэ. Аан хостон көөҕүнэс саҥа иһилиннэ. Софр. Данилов
Эмээхсин аан хоско, миигин уһугуннарымаайабын ханнык диэн, тыаһа суох хааман дьылырдыыра иһиллэр. Хомус
Аан хоско хаар маҥан баттахтаах кырдьаҕас эмээхсин уот иннигэр олорор. Н. Якутскай
Айан аана көр айан. Айан аанын аһан, Ахсым суолу тэлэйэн Айа чаачар курдук Ахсаабакка айанныахпыт. С. Зверев
Кэтэх аан көр кэтэх. Мин кэтэх аантан кыырыктыйбыт баттахтаах кырдьаҕас дьахтар тахсарын күүтэбин. Софр. Данилов
Эн, баһаалыста, олбуор иһинэн кэтэх аанынан киир. Суорун Омоллоон. Суол аана — дьиэ иһинэн аан атта, аан аттын чэрчитэ; аан модьоҕото (былыргы дьиэҕэ атах-бытах дьон турар-олорор сирдэрэ). ☉ Место у порога в доме (где стоял, сидел в старину мелкий люд)
«Суол ааныгар олор, биитэр бар!» — диэн көбүөлээбит Чоочо. Манчаары кыратык ботугуруу-ботугуруу, туран суол ааныгар барбыт. МНН
Кырдьар бөҕө кыһайда, Мөлтүүр бөҕө бүрүүкээтэ, Суол аанынааҕы орон Туһааннаах улаҕатын анныгар Быраҕыллан хааллым [этэрбэс]. Саха нар. ыр. II
Киирэн, буруйдаммыт оҕо курдук, кылап-халап көрбөхтүү, суол ааныгар турда. Софр. Данилов. Тас аан — дьиэттэн, күүлэттэн тахсан барар бүтэһик аан. ☉ Подъезд (дома); выходная дверь из дома
Болот ынаҕы бүтэрэ охсоору, ырычаахтаһа олордоҕуна, тас аан халҕана бэрт оргууй, боччумнаах баҕайытык тэлэллэн кэлбитэ. Н. Заболоцкай
Тахсар аан көр тас аан. Уолаттар уоттарын кытыытыгар олорон баран кэлбиттэрэ, икки кыыс тахсар ааҥҥа чугуруҥнаһа тураллар эбит. Амма Аччыгыйа. Үрүҥ аан — дьиэ сүрүн тас аана. ☉ Передняя парадная дверь
Саргылаана бэҕэһээ сэттис кылааска Некрасов «Үрүҥ аан аттыгар туран санаа» диэн хоһоонун туһунан тугу үөрэппиттэрин хатылаабыта. Софр. Данилов
Үрдүк ампаар дьиэ Үрүҥ ааныттан Хотуна Чалыыма тахсан, Чарапчыланан көрдө. С. Васильев
Сүөдэр Охонооһойобус ыалдьыттарын үрүҥ аанынан быһа көрүдүөргэ киллэртээтэ. Эрилик Эристиин
II
үрд. Үксүгэр «улуу, сүдү; баараҕай; муҥутуур» диэн өйдөбүллээх тыл сорох холбоһуктарыгар арахсыбат быһаарыы. ☉ Постоянный эпитет в некоторых сочетаниях, обычно обозначает высшую степень качества: «великий, огромный, неимоверной силы».
♦ Аан айылҕа — улуукан, модун, сүдү, кэрэ айылҕа (айылҕаҕа сүгүрүйэн этии). ☉ Величественная, прекрасная природа (преклонение перед величием, красотой природы)
[Олох-чолох салайааччы] Дьаабал баара, аан айылҕа Киэркэйэ көҕөрбүт-наҕарбыт кэрэтин көрбөт буоллаҕа. «ХС»
Аан айылҕа аһыйбыттыы-абарбыттыы хара хапсыыр тыалынан, муус тобураҕынан силбиэтэнэ атаарбыта. Д. Апросимов
Аан акаары көр аар акаары. Бу дьахтар, дьэ аан акаары буолбуккун дуу? Аатыран, сураҕыран иһэҥҥин. А. Сыромятникова. Аан алаһа — төрөөбүт төрүт дьиэуот, ньээкэ уйа. ☉ Родимый дом, родной очаг
Ыллык тэлэйэн Суол арыйан баран, Сылайан сындалыйан, Тоҥон моҕойон Аан алаһабар, Ийэ тэлгэһэбэр Им имирэ сүтүүтэ, Барык-сарык буолуута, Тиийэн кэлбитим баара. С. Зверев
Аан алаһатын аһаммын, Аттыгар киирэн тураммын, Алаҕар хараҕар көстөммүн, Айылгы тылын кэпсэттэхпинэ, Аччык өлөн иһэр киһини Билэбилэ аһылыгыттан Матарыа суох дии санаата. Д. Говоров
Аан алдьархай көр аана суох алдьархай. Бу чолбон ордук улааппытыттан аан алдьархай, үгүс үлүгэр буолла. П. Ойуунускай
Нөҥүө сааһыгар биһиэхэ аан алдьархай ааҥнаата. М. Ефимов. Аан араллаан — киһи тулуйбат айдаана, ыһыы-хаһыы, сарылааһын; дьүүлэ-дьаабыта суох аймалҕан. ☉ Невыносимый шум-гам, скандал, тарарам
[Сибиинньэни] дьааһыкка уган баран, өрө сүгэн тахсыбатын диэн, хаппаҕын модьу маһынан тирээбиллээн кэбиһэр буоллум. Дьэ аан араллаан диэн онно: ньарылаа да ньарылаа, дьааһыгын сүргэй да сүргэй! «ХС». Аан балаһа — сүдү, модун. ☉ Мощный и величественный
Өлбөт төлөн сиэмэни Өрө түллэн ыспыта, Арай тылга илбис буоллун диэн Аан балаһа уотунан тыыммыта. П. Ойуунускай. Аан будулҕан — оргуйар курдук күөгэлдьийэр хоп-хойуу (тымныы туманын этэргэ). ☉ Густой и волнующийся (туман в зимнюю стужу)
Василийдаах Афанасий, били кыыдаан кыһыннааҕы аан будулҕан киэһэлэргэ, балааккаларын иһигэр тииҥ, андаатар сүлэ олороннор сүбэлэспиттэрин курдук, икки саҥа дьиэни туттубуттара. «ХС». Аан быдаан — будулҕан туманнаах тымныы оройо, муҥутуура. ☉ Самое холодное время, сопровождаемое густым туманом; стужа
Ахсынньы ый аан быдаана буолан турар. Күндэ
Аан быдаан туманынан бүрүнэн, ахсынньы ый обургу хабыалас тымныынан хабылынна. М. Доҕордуурап
Биирдэ өйдөөбүттэрэ иннилэригэр үллэйэн көстүбүт хойуу тумаҥҥа киирэн, аан быдаан ортотугар баар буолан хааллылар. Болот Боотур. Аан далаҕа фольк. — алдьатыылаах, сууһарыылаах (силлиэ, холорук). ☉ Разрушительный, сокрушительный (вихрь, буря)
Арҕаа баатта өстөөҕү ситэр буурҕа, Аан далаҕа холорук силлиэтэ, Аймах дьону алдьархайтан быыһыырга Сибиир сириттэн кини кээлтэ. И. Эртюков. Аан дархан үрд. — ыар-нүһэр, улуу, бигэ (андаҕар, тыл). ☉ Священный, великий (о клятве, словах)
Ийэ дойдуларын иһин кэһиллибэт кэс тылларын этэн, аан дархан андаҕары андаҕайан, гвардейскай знамяны уурууууруу ааһан испиттэрэ. А. Бэрияк
Аан дархан алгыһы Алҕанаары айгыһынным. А. Софронов. Аан күдэн (күдэрик) — хойуу туман; күүстээх тыалтан хаар, буор хойуутук көтөрө. ☉ Густой туман; густая мгла, пыль
Аан күдэн араҕыста, Тэгэл тымныы тэйдэ, Уор дьыбар уларыйда, Хатан дьыбар халтарыйда. Саха фольк. Аан күдэрик ортотугар дьоннор күлүктэрэ бэрикиччиһэллэр. А. Софронов. Аан ньамаан — амтана суох олус куһаҕаннык астаммыт (ас). ☉ Крайне дурно приготовленный (о пище, притом в большом количестве). Аан ньамаан айах — ханньастыбыт, кэп дьүһүннээх киэҥ айах. ☉ Уродливо безобразный широкий рот
Аан ньамаан айаҕа ханньастан, Бу чиччик баара хоруоптан Этэрдии, тапталын лахсыйда. А. Пушкин (тылб.). Аан талҕа (таталҕа) фольк. — халлаан хайдыбытыныы дохсун хаардаах ардах (олоҥхоҕо). ☉ Сильный дождь со снегом, ураганным ветром, как низвергнутое небо (в олонхо обычно сопровождает деяния богатырей)
Халлаан хара сааппаһа Хаһыырбытынан хайыта ыстанна, Тоҕус дохсун холорук Тоҕо ытыллан түстэ, Арҕаа халлаан анныттан Аан талҕа таҥнары сатыылаата [үс биис уустара охсуһаннар]. П. Ойуунускай
Сытыы чысхаан сытайан барда, Түркүн холорук түһэн барда, Аан таталҕа айманан барда. Саха нар. ыр. I
Кырдьаҕас хотой улуу аан талҕа силлиэ-холорук улуурун-часкыырын ортотугар чаҥырҕаан дьаҥсыйда. Д. Апросимов. Аан талҕа буол — күдэн-таһаан буол, өрө-таҥнары ытылын. ☉ Разрушаться, переворачиваться вверх дном
Позициябыт бүүс-бүтүннүү, аан талҕа буолан, түөрэ сүргэйиллибит. Буускабыт уҥа көлүөһэтэ мэлийбит, бэйэтэ иҥнэри түспүт. Н. Кондаков. Аан туман — олус хойуу түптэлэс тымныы тумана. ☉ Густой морозный туман
Кыһынын аан туман холорук Буурҕаҕа бигэтэн хонобун. Тоҥобун, хатабын, буһабын. Ардыгар сылайан быстабын. С. Данилов
Маннык тымныыга аан туманы ортотунан тоҥуу хаарынан ыҥыыр аттаах, саалаах киһи өрө бурҕатан истэ. Суорун Омоллоон
Аан туман быыһынан ый былтаҥныыр. И. Данилов. Аан тууспан уот — сүүнэ улахан кутаа уот. ☉ Огромный костер
Аны көтөр кэлбэт дэһэн, дурдабыт кэтэҕэр, тэйэ соҕус аан тууспан уот оттоммут, аһаан-сиэн аймалаһа олордубут. «ЭК»
Дьоннор Амма хара сыырын үрдүгэр аан тууспан уоту оттоллор. Р. Кулаковскай
Аан уххан көр аал уххан. Аал уот иччитэ Быыра Бытык, Хатан Тэмиэрийэ, Түүнүк бөҕө, Күөнэ көҕөччөр, Аан уххан, Тойон эһэм! Саха нар. ыр. II
Аал уот иччитэ Хахай саҕынньах, Алтан баһырҕас, Аан Уххан Тойоҥҥо Айах тутта. Өксөкүлээх Өлөксөй. Аан уххан — сүдү, улуу. ☉ Великий, крупнейший
Анемподист Иванович сахалыы тылынан бэчээт пионера уонна аан уххан тэрийээччитэ буолар. «ХС». Аан холорук (халарык) фольк. — алдьатыылаах, сирхаллаан дьүүлэ биллибэт улуу силлиэ. ☉ Разрушительный смерч, опустошительный вихрь (сопровождающий деяния богатырей)
Аан холоругунан эрийэ-эрийэ, Аҥаардас хаарынан сабыта сыста. Р. Баҕатаайыскай
Сэттэ ый быыһа хараҥа биирдэ түстэ, Аҕыс таталҕалаах Аан халарык ытыйда. С. Васильев
Аан ийэ дайдыга Абааһы аймаҕа Адаҕыйбыта буолуо диэн, Амырыыннаах үлүгэр Аан халарык аргыстанна. Өксөкүлээх Өлөксөй. Аан чаалай поэт. — симэммит, киэргэммит күөх суугун. ☉ Зеленый наряд (природы)
Онно аан чаалай айылҕа Нүһэр тойугун истэрим, — Үрүйэ тыаһын, хайаҕа Тыал кэлэнэр кэпсэлин. С. Данилов. Аан чалбар поэт. — баай-ньүөл, дэлэгэй аһылыктаах (оттуктаах). ☉ Изобильный, богатый, щедрый
Аһаппыт, айгыһыннарбыт Аан чалбар алаастарбын Хайдахтаах минньигэстик Сахалыы манньыйа саныырым буолуой. П. Тобуруокап. Аан чалбараҥ — кэми таһынан элбэх ас-үөл, уйгу; элбэх аһы тоҕо-хоро аһааһын. ☉ Чрезмерно изобильное, роскошное угощение
Халыҥ хаһанан Харчы кэбиһэр, Суон саалынан Мохсуо кэбиһэр Айгыбуйгу Аан чалбараҥ диэн Бу аата буолбат дуо?! Өксөкүлээх Өлөксөй

1. аат.
2. Саас хаар ууллуута тахсар уу. ☉ Превращение снега в воду во время весенней оттепели
   Сайын уу-хаар тардыыта, Харатаайап кулуба Бүлүү куоратыгар ыҥыыр атынан киирэн тахсар. Н. Якутскай
   Саас уу-хаар харылаччы тахсыыта, халдьаайыга маҥнайгы харалдьык көстүүтэ Көстөкүүн оҕонньор …… хонуу уутугар дурда туттара. С. Никифоров
   △ Хаар ирэн, бырыы-бадараан буолуута. ☉ Жидкая грязь, образующаяся от таяния снега
   [Сэкэтэй Сэмэн:] Эдэр уолаттар хаһан бу тыаны кэрпиттэрэ, ууну-хаары кэспиттэрэ баарай, биһиги да ээхпитин этииһибит. Күндэ
   Эһэ дии санаан, хаһыытыы-хаһыытыы ууну-хаары көтүөлээн баһыллаҥнаан эрдэхпинэ, кэннибэр адьас чугас баҕайы уу тыаһа өрө биллигирии түстэ. Р. Кулаковскай
   Уута-хаара диибин диэн, киһи эрэ киҥэ-наара алдьаныах айана буолбут. Н. Заболоцкай
3. кэпс. Амтана суох, хобдох ас, аһылык. ☉ Невкусная, непитательная пища, еда
   Урукку киэһэлэргэ аһылыктарын, уу-хаар да буоллар, аһааталлар эрэ муҥа-таҥа суох буолан, кэпсэтэн-ипсэтэн утуйар буолаллара. А. Софронов
   Оҕолор, дэлэччи да буолбатар, син уунан-хаарынан үссэнэн, үөрэ-көтө үөрэнэ сылдьаллар. С. Федотов
   Аспыт сыыһын оҕобут кэллэҕинэ сиэхпит буоллаҕа дии, биһиги манна уунан-хаарынан да олоруохпут. Айталын
4. көсп. Сымыйа-кырдьык икки ардынан саҥа-иҥэ, киһи соччо итэҕэйбэт кэпсээнэ. ☉ Не внушающая доверия речь, неправдоподобный рассказ
   Солуута суох саҥарааччы сонуна уу-хаар буолааччы (өс хоһ.). Урукку улаҕалаах тылгын Уу-хаар оҥорбуккуттан Улаханнык ороһуйдум. А. Софронов
   Ол киһи тылын кыһыл көмүскэ ылыма, отут бырыһыана кырдьыктаах, онтон ордуга — уу-хаар. Ф. Постников
   Албыннаары ууну-хаары туойа сылдьара буолуо. «Кыым»
5. даҕ. суолт.
6. кэпс. Уу-ньамаан, амтана барбатах (аһылык). ☉ Непитательный, водянистый, невкусный (о пище, еде)
   Үгүспүт күннээҕи нуорма килиэби биирдэ охсон кэбиһэн баран, студенческай остолобуой уу-хаар аһылыгынан албыннанара. С. Никифоров
   Буһарыллыбыт бурдуктаах, мас суладаһыннаах уу-хаар курдук миин. И. Тургенев (тылб.)
7. көсп. Ис хоһооно хобдох, солуута суох (хол., тыл-өс). ☉ Бессодержательный, несерьёзный (напр., о речи)
   [Айаал] Кистээн хоһоон суруйар. Хортуон тастаах альбомугар Уу-хаар хоһоон элбээн иһэр. И. Гоголев
   Аныгы дьон оҕо-дьахтар курдук наар дьиэ таһынааҕы эргинтэн тэйбэт, уу-хаар кэпсэтиилээхтэр ээ. Н. Лугинов
   ♦ Уутугар-хаарыгар киирэр — олус астынан-дуоһуйан, үлүһүйэн киирэн бар. ☉ соотв. входить во вкус
   Дьукаахтара Иһиччит Ньукулай уокка аргынньахтаан сыҥаах баттанан олорон, уламулам сайдан, күөмэйэ чөллөйөн, уутугар-хаарыгар киирэн, олоҥхолоон куйуһутан барда. Болот Боотур
   Ийэтэ кыыһынаан ууларыгар-хаардарыгар киирэн ортолуу кэпсэтэн истэхтэринэ, Балтаҕар киирэн кэллэ. Р. Баҕатаайыскай
   Уутугар-хаарыгар киирэн олорор суотчуту итинтэн салгыы мэһэйдиэн кэрэйэн, Сэмэн саҥата суох Тэрэнтэйи күүтэ олордо. Д. Таас. Уу-хаар курдук кэс — кимиэхэ эмэ сэнээбиттии, төрүт аахайбатахтыы сыһыаннас, оннук быһыылан. ☉ Относиться к кому-л. пренебрежительно, наплевательски, вести себя высокомерно
   Аким чиэски быһыыта барыларын кэлэттэ, дьону уу-хаар курдук кэһэр. Далан. Уу-хаар сырыы кэпс. — халтай, туох да туһата суох сырыы. ☉ Бесполезная, бесплодная поездка. Тайахсыттар бүгүн мэлийдилэр, таах уу-хаар сырыы буолла. Уу-хаар сырыытын сырытта кэпс. — халтайга, туох да туһата суохха сырытта. ☉ Сходить зря, напрасно. Бүгүн тэллэй булбатылар, уу-хаар сырыытын сырыттылар. Тэҥн. халтай (халтайга) хаамп. Уу-хаар тыллаах кэпс. — 1) киһи соччо итэҕэйиэ суоҕун курдук тыллаах-өстөөх; солуута суох кэпсээннээх-ипсээннээх. ☉ Несерьёзный, не внушающий доверия (о речи); пустомеля, пустослов
   Кини Бүөккэни омун-төлөн, уу-хаар тыллаах, быһата, биир киһи итэҕэһигэр төрөөбүт киһинэн ааҕара. В. Протодьяконов
   Арыгыһыттар сымыйа-кырдьык аҥаардаах, уу-хаар тыллаах кэпсэтиилэриттэн бу да дьон ырааппатылар. Р. Баҕатаайыскай
   Сорох киһи уу-хаар тыллаах, сымыйаччы, албын, эппит тылыгар турбат, толоругаһа суох. «ЭК»; 2) ис хоһооно мөлтөх, киһи болҕомтотун тардыбат (хол., айымньы). ☉ Бессодержательный, пустой, не привлекающий внимания (напр., о литературном произведении)
   Оччолорго уу-хаар тыллаах хоһооннору, унньулхай-санньылхай поэмалары суруйбахтыыллар да, бэчээттэтэллэр да быһыылааҕа. С. Данилов
   Ол да иһин, киһиэхэ барытыгар биллэр, уу-хаар тыллаах дакылааты оҥорор буолан, дьүүллэһиилэрэ даҕаны онуоха дьүөрэлээх этилэр. Софр. Данилов. <Хараҕын> уулааҕынан-хаардааҕынан көр- дө — ууламмыт хараҕынан көрдө. ☉ Смотреть влажными от слёз глазами
   Тиит аллараа мутугар тураах оҕото кып-кыһыл айаҕын аппаччы атан баран, уулааҕынан-хаардааҕынан көрөн турулуҥнатар. Амма Аччыгыйа
   Уулааҕынанхаардааҕынан быччаарыччы көрө-көрө, куурусса буутун уобалыыр. Айталын
   Нида эмиэ да кутталыттан, эмиэ да куоттарбыт аһыытыттан, хараҕын уулааҕынан-хаардааҕынан көрдө, уостара ибигирэтэлээн ылла. Нэртэ. Хараҕыттан уу-хаар баста — хараҕа ууланна, ууламмыт хараҕынан көрдө (хол., уйадыйан). ☉ Глаза наполнились слезами у кого-л. (напр., от наплыва чувств)
   Бэйэтин буруйдааҕынан ааҕынна, хараҕыттан уу-хаар баста, өссө кытаанахтык кууһа-кууһа, эмээхсин төбөтүн имэрийбэхтээтэ. Амма Аччыгыйа
   Улаханнык куттаммыт уонна аһыммыт дьүһүннээх Лиза хараҕыттан уу-хаар баспытын Ылдьаа өйдөөн көрбүтэ. Д. Таас
   Кинилэр ахтыспыт дьон быһыытынан, куустуһа түспүттэрэ, иккиэн харахтарыттан уу-хаар баспыттара. И. Федосеев