сов., облёпливать, облеплять несов. 1. кого-что сыбаа, ньаҕайдаа; грязь облепила сапоги саппыкым бадарааҥҥа ньаҕай-данна; 2. что чем, разг. (обклеить) саба сыбаа; облепить стены объявлениями эркини бүтүннүү биллэриилэринэн саба сыбаа.

аат.
1. тех. Араас тиэхиникэ чааһын быһыытынан туттуллар төгүрүк, хаптаҕай тимир. ☉ Диск (деталь, имеющая вид плоского круга)
[Роман Данилов] ЧТЗ тыраахтар диискэнэн уонна тараах холбонон икки суолунан буорун илдьириттэ. М. Доҕордуурап
Сиэйэлкэ диискэтигэр ньаҕай курдук буор сыстан, үксүгэр сиэмэтэ көмүллүбүт эбит. П. Егоров
Ити массыына кэлэр информациялары электромаҕыньыытынай диискэҕэ суруйар оҥоһуктаах. «Кыым»
2. спорт. Хаптаҕай гынан баран икки өттүнэн бөлтөйөн тахсыбыт ойоҕостордоох, кырыыта тимир курдааһыннаах, ырааҕы быраҕарга аналлаах мастан оҥоһуллар төгүрүк успуорт снаряда. ☉ Диск (гимнастический снаряд для метания)
Бу биһиги биллиилээх ыанньыксыппыт. Хаҥыл аттары кини айааһыыр, диискэни быраҕыыга бастыыр. И. Гоголев
Диискэни быраҕыыга мөлтөҕүм курдук мөлтөхпүн. П. Аввакумов
3. байыан. Уотунан эстэр сэрии сэбигэр ботуруоннары угарга аналлаах оҥоһук; маҕаһыын. ☉ Диск (магазин ручного пулемета, автомата, в котором находятся патроны)
[Гаврил] аптамаатынан сыыйтарбыта. Диискэ бүппүтүгэр биирдэ өйдөммүтэ. А. Данилов
«Табаарыстар, аптамаат диискэтин эбии ылыҥ! Уонна, бу гранаталар бааллар»,- дии-дии Петренко мас дьааһыгын талыгыратар. «ХС»
Эдэр саллаат, түөһүгэр иилиммит аптамаат диискэтигэр хаҥас илиитин ууран бэрт холкутук табахтыы турар. К. Турсункулов (тылб.)

1. аат.
2. Сыстаҥнас, ньаҕай курдук маасса (хол., бадараан, ноһуом эҥин). ☉ Липкая масса (напр., грязь, навоз)
   Маҥнайгы ардах түстэр эрэ почва чиҥиир, ньаҕара буолар уонна кэлим хаҕынан бүрүллэр. ХКА
   Силис астаахтары ноһуом ньаҕаратынан эбии аһатыы тарҕанан иһэр. СИиТ
   Тля ньаҕаратын кытта таһаарар убаҕаһа хачааны киртитэр уонна хаачыстыбатын мөлтөтөр. «Кыым»
3. көсп. Унньуктаах, сылаалаах суол (хол., үлэ, олох). ☉ Что-л. требующее много сил, энергии (напр., о работе, жизни)
   [Баһылай] сүөһү ииттэн баай байыаҕын, ону кини сатаабат суола, ньаҕара, куһаҕан. А. Сыромятникова
4. даҕ. суолт. Инчэҕэй, сыстаҥнас (маасса); бытархай (хол., балык). ☉ Мокрый, липкий (напр., о грязи); мелкий (напр., о рыбе)
   Тар тобоҕо баранна, ынах тыҥата, ньаҕара балык эһиннэ. Амма Аччыгыйа
   Урут анныттан алла сытар ньаҕара бадарааннаах систэри, маардары тыыран …… таас суол тардылынна. С. Федотов
   Бөдөҥ, кыра, ньаҕара собо элбэхтик кэлбитэ. «ХС»
   ср. эвенк. нянгня, нянгра ‘грязь’

I
дьүһ. туохт. Күүрэҥҥин түөскүн мөтөт, кэтит, киппэ түөстээх буолан көһүн (үксүгэр сүүрэн эрэр киһини этэргэ). ☉ Выпячивать грудь при ходьбе, беге
Матаҥныырап кытарыаҕынан кытаран, ырбаахытын нэлэкэйдэнэн баран, аҕылаан-мэҥилээн бу марайан иһэр. В. Протодьяконов
Уонча буолан, ыһыах сэргэлэриттэн ыраах тэйиччи тыа са ҕа тыттан түстүбүт. Хара маҥнайгыт тан бастаан, дьоммун балачча хаал ларан, сүүрэн марайан истим. Н. Заболоцкай. Дьэрээ Дьөгүөр, хараҕын үүтэ көс түбэт гына уолуйан, Кустук Сар гы даайабы утары марайан кэллэ. «ХС»
◊ Марайа түһэн баран — туох баар к ү ү ск ү н эн к эдэ й э т ү һ э н ба р а н (оҕус, т э п). ☉ Широко замахнувшись изо всех сил (ударить, пнуть)
Уол бачча сааһыгар диэри сүрэҕэр сөҥөрдүбүт кыһыытаа бата, өһүөнэ түмүллэн төлө биэрдэ быһыылаах: сымыһаҕын быһа ытыран, марайа түһэн баран [баайы] сырбатан саайда. Софр. Данилов
[Арсен Басыгысов] хараҕын үүтэ көстүбэт буола кыыһырбытын испит арыгыта өссө күүһүртэ, олбуор аанын марайа түһэн баран тэптэ. Е. Неймохов
Баһыкка, марайа түһэн баран, [сиэрдийэни] өссө күүскэ үктээтэ. «ХС»
ср. ног. мара ‘стремиться’, эвенк. марив ‘согнуться под тяжестью’
II
аат. Киртитии, хараардыы; суруллубуту үрдүнэн сотон көннөрүү. ☉ Мазня, пачкотня; помарка
Тэтэрээт кирдээх, Итэҕэс лиистээх, Алҕаһа элбэх, Марайа сүрдээх. Е. Васильев
Сурук ка барыта ыраас, ханан даҕаны марай, көннөрүү суох буолуохтаах. «ХС». Тэҥн. ньаҕай

I
1. даҕ. Туспа, туора. ☉ Другой, иной
Сарсыарда аайы халлаан атын кэрэтик сырдыыр, күн туспа үчүгэйдик тахсар эбээт! Амма Аччыгыйа
Ордук үөрэхтэннэххэ, киһи олоҕу атын хараҕынан көрөр эбит. Болот Боотур
Атын дьон албаҕа таптала Эн хааныҥ төлөнүн сойуппут. С. Данилов
2. аат суолт. Инники этиллибиттэртэн уратылара (э. ахс.). ☉ Другие, ранее не упомянутые
Түүнүгэр үрэххэ Яков Андреев, Авксентий Яковлев, онтон да атыттар киирэн хоноллор. М. Доҕордуурап
Дэриэбинэҕэ бу кэмҥэ оҕону-дьахтары эрэ дэҥ кэриэтэ көрсөҕүн, атыттар бары садка сылдьаллар. Н. Якутскай
Атыттара [атын бөрөлөр] ону эрэ көһүппүттүү, арааһынай куолаһынан сыналаспытынан, дьаргыппытынан бардылар. Р. Кулаковскай
Аня, Айталыына, Аймалыына, атыттар да пиэрмэҕэ, оскуоланы бүтэрээт кэлбиттэрэ. И. Данилов
др.-тюрк. адын
♦ Атынтан туһаайыы тыл үөр. — предмеккэ атын предметтэн туһаайыллар хайааһыны көрдөрөр туһаайыы формата. ☉ Страдательный залог. Атынтан туһаайыы -н уонна -ылын сыһыарыыларынан үөскүүр
II
аат дьөһ.
1. Ааттаммыт предмети атыттартан араарыы, туспа тутуу сыһыанын көрдөрөр. ☉ Употребляется при обозначении предмета, от которого отделяются и отграничиваются другие (кроме)
Ыскылаатын дьыалатыттан таһаҕаһын тиэйиититтэн атын аан дойду ханнык да кыһалҕатыгар кыттыһыа суохха айылаах хайысхалана сылдьар киһи. Амма Аччыгыйа
«Арыы» холкуоһугар Ньаҕай ийэтин ууһуттан атын биир эмэ ыал баар дуо? Суох. Күндэ
Саллаакка уон аҕыһыттан отутугар диэри саастаах дьон бары бараллар. Итинтэн атын мин эһиэхэ этэрим суох. М. Доҕордуурап
△ Түспүт тыл сыһыарыыларын бэйэтигэр ылыныан сөп. ☉ Может принять на себя аффиксы опущенных слов
Эһигиттэн ытартан, ыйыыртан атыны киһи күүппэт дьоноҕут. Эрилик Эристиин
Атыттартан ичигэс тылы истибэккэ дылы этим. Күндэ
Дьоллоох уол, кини үлэтиттэн, сүөһүтүттэн уонна ити илдьэ сылдьар хормуоскатыттан атыҥҥа туохха да кыһаллыбат. М. Доҕордуурап
2. Быһаарыылаах тыл холбоһуктарын үөскэтиигэ кыттар. ☉ Участвует в образовании определительных словосочетаний
Кыайыы-хотуу үрдүк үөрүүтүттэн атын үөрүү суох! П. Ойуунускай
Тогойкин эмиэ иһиллээн көрбүтэ, айаннаан иһэр сөмөлүөт тыаһыттан атын тыас суохха дылы. Амма Аччыгыйа
Мантан атын тыас-уус туох да суох. Суорун Омоллоон

I
туохт.
1. Наһаа тымныы буолан, көһүйэн хаал, бөҕүөр. ☉ Коченеть от холода, мёрзнуть, зябнуть
Утаакы гыммата, дэлби тириппит оҕо тоҥон уһуктан кэллэ. Суорун Омоллоон
Сайын от үлэтигэр буһарбыт, Кыһын ынах уулатан тоҥорбут. С. Данилов. Кырынаас тоҥон өлөрө кэлэн, утуктаан нуурайан барбыт. Саха фольк.
2. Тымныыттан бөһүй, муус буол. ☉ Превращаться в лёд, замерзать, застывать
Үрэх мууһа саҥа тоҥмута. Суорун Омоллоон
Кыһыныгар сайылык дьиэҕэ тоҥмут үүтү, астаммыт бурдугу уураллар. Амма Аччыгыйа
3. кэпс. Оттуллубакка тымный. ☉ Вымерзать без отопления (напр., о жилом доме)
Төлөпүөн өрө тырылыы түстэ. «Оройкуом уопсайа тоҥон эрэр, хачыгаар суох», — диэтилэр. «ХС»
♦ Суола тоҥмут (сойбут) көр суол
Эргэ тыытын туһунан эттэххэ — ол эмиэ суола тоҥмут этэ. Н. Заболоцкай
◊ Дөйүөрэ тоҥ көр дөйүөр
Күөллэр дөйүөрэ тоҥнулар. Көппөх тоҥор ыйа көр көппөх. Көппөх тоҥор ыйыгар отон амтаннанар. Силиитигэр тиийэ тоҥно көр силии. Бэл кинилэр, эдэр дьон, уҥуохтарын силиитигэр тиийэ ыбылы тоҥнулар дии. Софр. Данилов
ср. др.-тюрк. тоҥ ‘замерзать’, тат. туҥу, уйг. тоҥмак ‘мерзнуть’
II
1. даҕ.
1. Ириэнэҕэ суох, ирбэтэх. ☉ Мёрзлый, мороженый
Үчүгэй да этэ, сэгэрдэр, Тыаттан киирэр тоҥ чохоон. П. Тобуруокап
Күн киириитэ Тоҥ чалбахха толбон түспүт. С. Данилов
Тымныыны тулуйан кэлбиккин Тоҥ буору тоҕута силэйэн. И. Артамонов
2. кэпс. Сылыйа илик, тымныы. ☉ Плохо отапливаемый, прохладный, холодный
Куруутун тоҥ тордоххо олоруоҥ, тымныы аһы аһыаҥ. Суорун Омоллоон
Тоҥ чуулаан долбууругар ууран кэбистэ. Амма Аччыгыйа
3. кэпс. Сахалыы билбэт, саха быһыытыгар-майгытыгар үөрэнэ илик. ☉ Не владеющий якутским языком, не знающий якутских обычаев, уклада жизни
[Күлүк Өлөксөй:] Тоҥ күтүр эбит. А. Софронов
«Ээ, тоҥ киһи кэлбит буоллаҕа диэбитим, хата, сахалыы бэрт үчүгэйдик билэр эбиккин дуу!» — Мэтээллээх киһи үөрбүтэ. Н. Якутскай
«Ыстапааһа, эһиэхэ биэлсэр аҕаллым. Эдэркээн баҕайы нуучча уола. Тоҥ», — диэтэ Дьаакып. Айталын
4. фольк. Туохтан да сынтайбат, өһүллүбэт хабараан күүстээх. ☉ Очень сильный, мощный
[Борохуот аал] Тоҥ күөнүнэн Дохсун сүүрүгү Тоҕо анньан, Тохтообокко дьулугурайда. Өксөкүлээх Өлөксөй
Борохуот тоҥ күөнүнэн сүүрүгү өрө үтүрүйэн дьулурутан иһэр эбит. Амма Аччыгыйа
5. көсп. Эйэҕэһэ суох, үтүөнү санаабат. ☉ Недоброжелательный, холодный
Таня тоҥ харахтара күн уотугар чаҕылыһан, хайдах эрэ сүтэн ыллылар. Н. Заболоцкай
Таптаабат тоҥ кымньыы тылларыҥ Кыйдаата дьолум уот чыычааҕын. Айталын
Сопхуос парткомун сэкэрэтээрэ чыҥха атын, дьоҥҥо тоҥ сыһыаннаах салайааччы. «ХС»
2. аат суолт.
1. Тымныы, ирбэтэх туох эмэ. ☉ Что-л. замороженное, холодное
Төһөҕө даҕаны, тымныыга тоҥу, куйааска итиини аһыыр куолу. И. Федосеев
2
ирбэт тоҥ диэн курдук (көр ир I). Үс тилик-малык уолаттар Буору хаһан бурҕайаллар, Тоҥҥо тиийэн хойгуо чыҥыргыыр. П. Тобуруокап
Баҕар, тоҥ баар буолан, сибэккилээхпит буолуо. С. Тарасов
Томороон силискинэн тоҥугар тиийэ Тирэммитиҥ баҕас кытаанаҕын! Баал Хабырыыс
3. кэпс. Дьыл тымныы кэмэ, кыһын. ☉ Холодное время года, зима
Маһы тоҥҥо төбө өттүттэн саҕалаан хайыталлара. АЭ ӨӨКХ
4. Тоҥнуу сиэнэр балык (хол., бил, туут, хатыыс, чыыр, уомул). ☉ Некоторые сорта рыбы, которые употребляют в пищу в сыром мороженом виде, строгая стружкой, строганина
Тоҥтон уурайбыттарыгар Логлойо хончоҕор миискэни Ньургун Николаевич иннигэр аҕалан уурар. Г. Угаров
Саатар биирдэ эмэ тоҥ кыһан аҕалбат буоллахтара. «ХС»
Таһыттан тоҥно уонна быарда киллэр. А. Кривошапкина (тылб.)
♦ Тоҥ иҥиирдээх көр иҥиир
«Тоҥ иҥиирдээх дьон таһыахтара», — Ньаҕай бүтэн сүгэтин төҥүргэскэ саайда. Ф. Постников
Бэрэссэдээтэлиҥ эйиэхэ, тоҥ иҥиирдээх киһиэхэ, анаан-минээн хотуур ыыппыта. «Чолбон»
Тоҥ иҥиирдээхтэр хапсаҕайдаһан халбарытыстылар. «Кыым». Тоҥ киһи — тоҥкуруун майгылаах, улаатымсык киһи. ☉ Неприветливый, высокомерный, гордый человек
Таах даҕаны тот аччыктыах, доруобай ынчыктыах айыланан, тоҥ киһи. Э. Соколов. Тоҥ күөс быстыҥа — 1) көр быстыҥа. Тоҥ күөс быстыҥынан эргиллиэм; 2) олус өр, олус уһуннук. ☉ соотв. битый час
[Тайҕа оҕонньор кэрэх тиити] тоҥ күөс быстыҥа кэрпитин кэннэ, дьэ хаачыгыраата. И. Гоголев
Уордаахап дьоҕойон тоҥ күөс быстыҥа көһүтэр. Софр. Данилов. Тоҥ маһы тосту тардар — күүстээх-уохтаах, доруобай (киһи). ☉ Здоровый, сильный, в расцвете сил
Бу күөгэйэр күннэригэр сылдьар, тоҥ маһы тосту тардар дьон, кыбыстыах иһин, сүүс биэстии үлэ күннээхтэр! В. Протодьяконов
Киһи күлүөх, бачча тоҥ маһы тосту тардар доруобай киһи кэтэһэн хороллон олоруом үһү дуо? «Кыым». Тоҥ нуучча кэпс. — сахалыы олох билбэт, өйдөөбөт нуучча киһитэ. ☉ Русский, совершенно не владеющий якутским языком (букв. мороженый русский)
Оҕо хаһан да харахтаан көрбөтөх тоҥ нууччатыгар сыстыбыт. Суорун Омоллоон
Икки тоҥ нуучча лоһугураһан киирбиттэрин кулуба ойоҕо …… сонургуу көрдө. Болот Боотур
Тоҥ нуучча оҕолоро хата уу сахалыы саҥарар буолбуттара. «ХС»
Тоҥор-ириэнэҕэр тиий (тириэрт) көр ириэнэх. [Витя] сонургуу санаабытын сиһилии ыйыталаспакка, тоҥор-ириэнэҕэр тириэрпэккэ хаалбат. Н. Заболоцкай
Тоҥ (тор) суолун тордоо, ир (ириэнэх) суолун ирдээ көр ир II. Тоҥ суолун тордуур күнүм, Ир суолун ирдиир күнүм Күөн түөспэр Күөйдэҕэ буолуо. П. Ойуунускай
Аата биллибэт алдьархайы Тоҥ суолун тордооҥҥут, Ириэнэх суолун ирдээҥҥит Тибии буолан тибилийиҥ. С. Зверев
Тоҥтон толлубат <ириэнэхтэн иҥнибэт> көр иҥин. Кини тоҥтон толлубат Уоттаах төлөн сүрэхтээх. И. Эртюков
◊ Ирбэт тоҥ көр ир I
Киэҥ Өлүөнэ хотун Ирбэт тоҥ буорун Илгэнэн тыыннаан, Эн күнүҥ тыгар. Күннүк Уурастыырап
Билигин хайыы-сах ирбэт тоҥ уорҕалаах Сахам сирин үрдүнэн көтөн истэхпит буолуо. Н. Лугинов
Хайа боруодаларын үгүс сыллаах ирбэт тоҥ араҥалара олус бөҕө уонна ууну аһарбат. САИ ССРС ФГ
Сылгы тоҥ быара көр сылгы. Саха биир таптаан сиир аһылыгынан сылгы тоҥ быара буолар. Дьиэ к. Тоҥ балык көр балык. Манна эт, арыы, тоҥ балык булууһу толору симиллэн сытара. Н. Якутскай
Таһырдьаттан титирээн киирээт, тоҥ балыгы сиэ, итии чэйдэ ис — тоҥмутуҥ, сылааҥ тута ааһар. Н. Габышев
Тоҥ былыттар көр былыт. Тоҥ, көһүүн былыттарга ый толбоно тохтор. Баал Хабырыыс. Тоҥ көмүс — туох да булкааһа суох ыраас үрүҥ көмүс. ☉ Чистое серебро
Тоҥ көмүһү уулларан куппуттуу, үллэр үс үөһэ, үрүлүйэ тохтон, көҥүлүнэн сүүрүгүрэн түһэр эбээт Өлүөнэ өрүһүм. Суорун Омоллоон. Тоҥ күөрчэх — кыра-кыра гына тоҥоруллубут, тоҥнуу сиэнэр күөрчэх. ☉ Взбитые мутовкой (ытык) и затем замороженные сливки, замороженный күөрчэх
Киниэхэ доҕотторо, биир эмэ аймаҕа итии ас, отон, тоҥ күөрчэх аҕалаллара. Н. Габышев
М.Н. Артамонова маастардаах биригээдэ оҥорбут кымыһа, суората, тоҥ күөрчэҕэ үрдүк бааллары ыллылар. «Кыым». Тоҥ күүс — туруору күүс, быччыҥ күүһэ. ☉ Физическая, мышечная сила
Мас хайытыыта омос көрдөххө олус судургу, аҥаардас тоҥ күүһү эрэйэр үлэ курдук. АЭ ӨӨКК. Тоҥ омурҕан — тоҥ күөс быстыҥа 2 диэн курдук (көр быстыҥа). Тоҥ омурҕан тухары туран тахсыаххын баҕардыаҥ? И. Данилов
Биир тоҥ омурҕан сыппыппыт кэннэ, таһааран устуруойдаттылар. В. Яковлев. Тоҥ үүт — иһиккэ кутан тоҥоруллубут үүт. ☉ Молоко, замороженное в посуде. Ийэм тоҥ үүт ыыппыт
□ Кыра-кыралаан мас көтөрө, балык, тоҥ үүт эмиэ булулунна. И. Никифоров
Сүүс киилэлээх тоҥ үүтү Чочур Мырааҥҥа ирбэт тоҥҥо харайыахтара. «Кыым». Тоҥ хаһаа — син биир таһырдьа курдук олус тымныы. ☉ Холодно, как на улице (напр., о помещении)
Дьиэлэрэ тоҥ хаһаа буолбут. Р. Кулаковскай
Киирээт, тумнаста сыстым, оптуобуспут иһэ тоҥ хаһаа эбит. «Кыым». Тоҥ эт — тоҥнуу сиэнэр сылгы, убаһа этэ. ☉ Конина, жеребятина, употребляемые в сыром и замороженном виде
Тоҥ эти харса суох сиэтэ. П. Ойуунускай
ср. др.-тюрк. тоҥ, тат. туҥ, уйг. тоҥ ‘мёрзлый’
III
тыаһы үт. т. Көҥдөй туохха эмэ охсуллан дуорааннанан иһиллэр тыас. ☉ Подражание гулкому звуку, возникающему от удара по полому предмету. Барабааны тоҥ-тоҥ оҕустулар
□ Удаҕан дүҥүрүн «тоҥ-тоҥ-тоҥ» тоҥсуйда. ПЭК СЯЯ
ср. др.-тюрк. тоҥ ‘грохот’, туркм. тоҥк ‘звукоподражание ружейному выстрелу или глухому удару’