туохт. Кууранхатан, салгыннаан, хатырыктаах хатыылаах курдук буол. ☉ Покрыться цыпками, шелушиться, обветриться, потрескаться
Бу үлэттэн чэрдийэн, хатырыктыйа хатыран хаалбыт Маайа илиитэ, Сэмэнчик санаатыгар түү курдук сымнаҕаһа. Н. Якутскай
Сирэйин күн уота харааччы сиэбит этэ, кыракый уостарын оҕолоро дэлби хатырыктыйбыттар. Далан
Атаҕа буоллаҕына уот сиэбит бааһын курдук хатырыктыйан хаалбыт. Эрилик Эристиин

туохт.
1. кэпс. Салгыҥҥа үгүстүк сылдьан тымныы, итии, тыал охсуутуттан уонна күн уотуттан хараар; салгын сиэбит дьүһүннэн (хол., киһи сирэйин, этин этэргэ). ☉ Потемнеть, обветриться на воздухе, солнце (напр., о лице, коже человека)
Сэмэнчик саһарчы салгыннаабыт төгүрүк сирэйдээх. Амма Аччыгыйа
Кини уҥуоҕунан оччугуй соҕус, сиргэ үлэлиир киһи быһыытынан салгыннаабыт, сытыы-хотуу көрүҥнээх сирэйдээх халыҥ киһи эбит. В. Короленко (тылб.)
2. Салгыҥҥа оҕустаран дьүдьэйбит амтаннан, эргэр. ☉ Потерять свежесть, заветриться (напр., о рыбе, мясе)
Оҕонньор тоҥ балыктаахпын, салгыннаары гынна, ону өрүһүйэ кэлиҥ диэн көөчүктээн эрэрэ. Н. Лугинов
3. кэпс. Сааскы сырдыгы тулуйбакка ууланан ыарый (киһи хараҕын этэргэ). ☉ Слезиться от яркого весеннего солнца (о глазах)
Аҕыйах хонон баран кинээс, хараҕа салгыннаан, букатын сабыллан хаалбыта. Н. Заболоцкай
Били Ээйиккэ эрдэҕинээҕим курдук, хараҕым салгыннаан кыайтара сыстым. «ХС»

I
туохт.
1. Тымныыттан, салгынтан кууран-хатан, хатырык курдук хатыылаах буол (киһи илиитин-атаҕын, сирэйин тириитин туһунан). ☉ Стать шершавым, обветриться, огрубеть, потрескаться (о коже)
Бу үлэттэн чэрдийэн, хатырыктыйа хатыран хаалбыт Маайа илиитэ, Сэмэнчик санаатыгар, түү курдук сымнаҕаһа. Н. Якутскай
[Ийэм] имин хаана кубарыйбыт, уостара хатырбыттар. И. Гоголев
Күһүөрү атаҕа хатыран, Суолугар симэһин хаалара. Эрилик Эристиин
2. Олус куур-хат, тубураа (хол., сир кырсын туһунан). ☉ Лишаться влаги, становиться совершенно сухим, высыхать, иссушаться (напр., о земле, почве)
Тураахтар, оҕунуоҕа баранан, хатыран хаалбыт тэлиэгэ көлөһөтүн тыаһын курдук саҥарсан, холдьохсоллоро өссө хойунна. Сэмээр Баһылай
Торуой Сибиир дойдум Тууһуран, хатыран турдаҕына, Толон самыырынан Тоҕон-хорон биэрэн Норуот билэ дьоҥҥо Туһалтаны биэрэрэ эбитэ үһү. Саха нар. ыр. Саа иһэ хатырбыт буоллаҕына, кураан кэлэр. СТ С
3. көсп. Тыйыһыр, дьэбирсий (хол., санаа). ☉ Ожесточиться, очерстветь, загрубеть (напр., о душе)
Ол киэһэ куораты, оройуону эҥсэн, илин дойдуларын эмиэ ахтан-санаан ааһаллара, оччоҕо Кэтириис дойдутугар баран кэлбит курдук сананан, хатырбыт дууһата сылаанньыйа, сымныы түһэрэ. «ХС»
Харахпар биирдэ көстө түһэҥҥин хатырбыт сүрэхпин умунахтаан атаардаҕыҥ баҕас дуу. «Чолбон»
[Уоһук] бачча ыраах аттанарыгар, муҥ саатар, көннөрү көрөн, хатырбыт сүрэҕин сымната түһэн барбатаҕына, кэлин кэмсинэ сылдьыыһы. С. Федотов
II
хатыр курдук — куурбут-хаппыт, хатыылаах (үксүгэр киһи тириитин туһунан). ☉ Шероховатый, потрескавшийся, огрубевший (обычно о коже человека)
[Буокай оҕонньор] хатыр курдук илиитинэн имэрийэн уонна кыратык тардыалаан уһугуннарар идэлээх. А. Сыромятникова; хатыр ой — ойуоккалаан сырыт. ☉ Ходить вприпрыжку
Онно баай ыал хамначчыта, оһох төрдүгэр уйалаах, тулаайах кыыс биир кэм үлэлээн хатыр ойо сылдьыбыта. А. Сыромятникова
Эдьиийэ ньирэйи сиэтэн баран хатыр ойон иһэр этэрбэһин тыаһын Ньукулай Арамаанап күн бүгүҥҥэ диэри, бэҕэһээ эрэ буолтун курдук, чуордук истэр. Н. Босиков; хатыр тумус — тумса бүтүннүү кыһыл (хол., сылгы киэнэ). ☉ Рыжеватая морда (напр., лошади)
Сылгы сирэйин бэлиэлэрин ураанньык, туоһахта, хатыр тумус, маҥаас диэн бэлиэтииллэр. КДьА
Сылгыга биир кистэлэҥ бэлиэ баар буолар. Чуккулаах, тэбэчэйдээх эбэтэр хатыр тумустаах буоллаҕына, оннук сылгы хаҥарайа хайаан да эриэннээх буолар. ОМГ ЭСС; хатыр (чыҥкыл) маҥан көр маҥан
Мунан барар мунаа маҥан, тэйэн барар сиикэй маҥан, халтарыйан барар хатыр маҥан (өс ном.). Кини ойоҕо Даайыска уһун күөкэллибит моойдоох, харахтыын хатыр маҥан дьахтар. М. Доҕордуурап
Хатыр маҥан халлаан Хаарынан ыскайдаан Үтүлүк саҕанан үллүктээтэ. С. Васильев