побуд. от хатырыктый = шелушить, обветривать.

и. д. от хатырыктый= шелушение, обветривание.

даҕ. Үллүбүт курдук халыҥ (хол., уос). ☉ Толстый, как бы вздутый (напр., о губах)
Кини [Уулаах Уйбаан] маадьаҕар атахтаах, кэтит сарыннаах, кылгас лыхаҕар моойдоох кэтит кэҥэриилээх, хатырыктыйбыт балластыгас уостаах, кыламана суох кыараҕас харахтаах. Эрилик Эристиин
Сыллай балластыгас уоһугар харандааһы даҕайан ыла-ыла тугу эрэ суруйа олорор. Амма Аччыгыйа

туохт. Илибирии хам саа, тэлибирээ (т у о х э м э ч э п ч э к и т уһунан). ☉ Трепетать, дрожать
Туораах [кутуйах аата] төбөтө эрэ көстөр, ырбаахытын сиэхтэрэ ордон нэлибирии сылдьаллар. Т. Сметанин
Хатырыктыйан хаалбыт сыгынньах ньилбэктэрэ иби гириир, ыстаанын алдьаммытын салбыктара нэлибириир. Эрилик Эристиин

сылаанньый диэнтэн дьаһ
туһ. Дойдум сэргэх сарсыардата Эйигин сылаанньытар. С. Данилов
[Оҕом] аны дьахтар ылан үөрдүөҕэ, онтон оҕо сыллатан, биһиги кырдьаҕас дьон хатырыктыйбыт сүрэхпитин сылаанньытыаҕа. Р. Кулаковскай
Сылайдахха сылаанньытар, тоҥноххо ириэрэр ити күлүк Кешаҕа бу арахсыы кэмигэр өр да аргыс буолла. Н. Заболоцкай

көр маадьаҕар
Кини [Уулаах] мадьаҕар атахтаах, кэтит сарыннаах, кылгас лыхаҕар моойдоох, атыыр оҕус сүүһүн түүтүн курдук будьурхай баттахтаах …… хатырыктыйбыт балластыгас уостаах. Эрилик Эристиин
Балаҕаны биэс тыынар тыыннаах иччилиир этэ: Тэрэнтэй, кини кэргэнэ Балааҕыйа, саҥа хааман бадьаа лаан эрэр мадьаҕар атахтаах, л э һ э г э р и с т э э х , с а ллаҕар бастаах иккилээх оҕолоро Маппыр уонна икки ынах. Л. Попов

аат. Тирии хатырыктыйар, түүтэ соролуур сыстыганнаах ыарыыта. ☉ Лишай стригущий
Торбос модьуун буолбут.  Дьүдьэйбит тамыйах модьуунун курдук, күүркэнньиктийбит көбдөркөй кырыһыгар арай хатыылаах ытырыык эрбэһин үүнэн атыгыраан турар буолар. Амма Аччыгыйа
Аан аһы л лар, модьуун си эбит борооскутун курдук, тү үтэ түһэн, лаҕыыр буолан хаалбыт арбаҕастаах, нэк бэргэһэлээх оҕонньор киирэр. Н. Якутскай
Модьууннаах сүөһү тириититтэн хоҥнон түспүт хоһоҕотугар баар ыарыы микроба …… ноһуомҥа аҕыс ыйтан ордук, ууга аҕыс хонукка диэри өлбөккө сытар. СЫаКЫ
ср. бур. бужуу ‘парша’

1. хомуй диэнтэн бэй. туһ. Ийэлэрэ күнүскү ынахха тахсыбытын кэннэ, Чүөчээски малын-салын барытын хомунна. Суорун Омоллоон
   Айаан тиэтэйбэккэ, төттөрү-таары тэлбиҥнээн оронун хомунар, таҥнар. Н. Лугинов
2. Ханна эмэ бараары, айаннаары малгын-салгын тэрин, бэлэмнэн. ☉ Собираться в дорогу
   Сарсыарда туран, халлаан суһуктуйуута, уолаттар бараары хомуннулар. Болот Боотур
   Балаата иһигэр ол-бу атын кэпсээн уурайда, айаҥҥа хомунар сүпсүлгэн буолла. С. Никифоров
   Сотору аһаан-сиэн бүтэн, булчуттар суолга хомунан бардылар. С. Никифоров
3. Бэйэҕин көрүнэ, дьаһана сырыт. ☉ Заботиться о себе, содержать себя в порядке
   Хомуна соҕус туттан, билигин орто ыал ахсааныгар сылдьар. П. Ойуунускай
   Уруккута диэн баара дуо, били нарын уостара хатырыктыйан хаалбыттар, сатаан бардаҕына баттаҕын аанньа хомуммат буолан хаалбыт. Эрилик Эристиин
   ♦ Тыас хомун көр тыас
   Бэрт ыраахтан да өстөөҕүн сытын ыллаҕына арҕаһын түүтэ адьырыйан хаалара. Көхсө кирдьигинии-кирдьигинии, эрдэттэн тыас хомунара. И. Гоголев
   Өстөөхтөр, эмиэ дьулайан, тыас хомуннулар. «ХС»
   Чугас доҕордуулар кэпсэтиһээри гыналларын билээт, …… биллибэккэ-көстүбэккэ тыас хомунан, сүтэн хааларыҥ ордук. ПБН КСКТ

I
туохт.
1. Ононманан бөлтөччү иһэн, үллүтэлээн таҕыс (хол., үөн-көйүүр ытырдаҕына). ☉ Покрываться волдырями (напр., от укусов насекомых)
Артём этэ эмп аһытарын тулуйбат, хабырыттыбыт бааһын сүһүрдэр. Тумарча
Таня атаҕа дыгдаччы иһэн хаалбыта, эт-этэ хабырыттан тахсыбыта. В. Иванов
Хатырыктыйа хабырыттыбыт уоһун ньимийэн, иннин диэки кырыктаахтык көрөн иһэр. «ХС»
△ Хайыта бар; эмтэрий (хол., маһы этэргэ). ☉ Трескаться; скалываться, откалываться (напр., о древесине)
Ити мас мутуга улахана бэрт, аны хабырытта сылдьыа. Н. Лугинов
Быһаҕын биитэ хас да сиринэн эмтэритэ баран хабырыттыбыт. П. Ламутскай (тылб.)
2. Ньалҕаархайа суох, хабырыттаҕас буол (таҥаһы этэргэ). ☉ Иметь узловатую или ребристую поверхность (о материи)
Былааччыйаны бэйэтиттэн хабырыттан тахсыбыт, сибэккиллээх матырыйаалтан тигэллэр. «Кыым»
II
туохт.
1. Сүр күүскэ сааллан улаханнык тыаһаа. ☉ Издавать, производить громкие грохочущие звуки, сильный, звонкий треск
Сир өрүтэ түллэҥниирэ, Халлаан хабырыттан ылара. Күннүк Уурастыырап
Саалар тыастара тыа баһынан хабырытта тарҕанна. В. Яковлев
Сэрии тыаһыттан сир ньиргийэ, халлаан хабырытта олордо. «ХС»
2. кэпс. Өргөйө түс, улаханнык бардьыгынаа; хабырын. ☉ Приходить в ярость; скрежетать зубами (от злости)
Кыыһыра санаан Хабырытта олорбута, Охсуһаары оҥостубута, Сэриилэһээри тэриммитэ. Тоҥ Суорун
Сорохтор ыгыта бардьыгынаан хабырытталлар, сорохтор сатаарыччы саанан хаалаллар. Амма Аччыгыйа
Дьиэлээх өрө хабырыттыбытынан олоро түстэ. «ХС»
3. көсп. Олус күүһүр, сытыырхай (тымныыны этэргэ). ☉ Усиливаться, лютовать, ожесточаться (о морозе)
Хабырыттар хатан тымныынан хам ылан чысхааннаах кыһын обургу торолуйда. М. Доҕордуурап
Сарсыардааҥҥы, киэһээҥҥи хатан дьыбардар киһини чаҕыта хабырытталлар. П. Аввакумов
Тоһуттар курдук тулабар кыһын, Ахсынньы хабырыттан тымныытын! «Чолбон»

I
туохт.
1. Тымныыттан, салгынтан кууран-хатан, хатырык курдук хатыылаах буол (киһи илиитин-атаҕын, сирэйин тириитин туһунан). ☉ Стать шершавым, обветриться, огрубеть, потрескаться (о коже)
Бу үлэттэн чэрдийэн, хатырыктыйа хатыран хаалбыт Маайа илиитэ, Сэмэнчик санаатыгар, түү курдук сымнаҕаһа. Н. Якутскай
[Ийэм] имин хаана кубарыйбыт, уостара хатырбыттар. И. Гоголев
Күһүөрү атаҕа хатыран, Суолугар симэһин хаалара. Эрилик Эристиин
2. Олус куур-хат, тубураа (хол., сир кырсын туһунан). ☉ Лишаться влаги, становиться совершенно сухим, высыхать, иссушаться (напр., о земле, почве)
Тураахтар, оҕунуоҕа баранан, хатыран хаалбыт тэлиэгэ көлөһөтүн тыаһын курдук саҥарсан, холдьохсоллоро өссө хойунна. Сэмээр Баһылай
Торуой Сибиир дойдум Тууһуран, хатыран турдаҕына, Толон самыырынан Тоҕон-хорон биэрэн Норуот билэ дьоҥҥо Туһалтаны биэрэрэ эбитэ үһү. Саха нар. ыр. Саа иһэ хатырбыт буоллаҕына, кураан кэлэр. СТ С
3. көсп. Тыйыһыр, дьэбирсий (хол., санаа). ☉ Ожесточиться, очерстветь, загрубеть (напр., о душе)
Ол киэһэ куораты, оройуону эҥсэн, илин дойдуларын эмиэ ахтан-санаан ааһаллара, оччоҕо Кэтириис дойдутугар баран кэлбит курдук сананан, хатырбыт дууһата сылаанньыйа, сымныы түһэрэ. «ХС»
Харахпар биирдэ көстө түһэҥҥин хатырбыт сүрэхпин умунахтаан атаардаҕыҥ баҕас дуу. «Чолбон»
[Уоһук] бачча ыраах аттанарыгар, муҥ саатар, көннөрү көрөн, хатырбыт сүрэҕин сымната түһэн барбатаҕына, кэлин кэмсинэ сылдьыыһы. С. Федотов
II
хатыр курдук — куурбут-хаппыт, хатыылаах (үксүгэр киһи тириитин туһунан). ☉ Шероховатый, потрескавшийся, огрубевший (обычно о коже человека)
[Буокай оҕонньор] хатыр курдук илиитинэн имэрийэн уонна кыратык тардыалаан уһугуннарар идэлээх. А. Сыромятникова; хатыр ой — ойуоккалаан сырыт. ☉ Ходить вприпрыжку
Онно баай ыал хамначчыта, оһох төрдүгэр уйалаах, тулаайах кыыс биир кэм үлэлээн хатыр ойо сылдьыбыта. А. Сыромятникова
Эдьиийэ ньирэйи сиэтэн баран хатыр ойон иһэр этэрбэһин тыаһын Ньукулай Арамаанап күн бүгүҥҥэ диэри, бэҕэһээ эрэ буолтун курдук, чуордук истэр. Н. Босиков; хатыр тумус — тумса бүтүннүү кыһыл (хол., сылгы киэнэ). ☉ Рыжеватая морда (напр., лошади)
Сылгы сирэйин бэлиэлэрин ураанньык, туоһахта, хатыр тумус, маҥаас диэн бэлиэтииллэр. КДьА
Сылгыга биир кистэлэҥ бэлиэ баар буолар. Чуккулаах, тэбэчэйдээх эбэтэр хатыр тумустаах буоллаҕына, оннук сылгы хаҥарайа хайаан да эриэннээх буолар. ОМГ ЭСС; хатыр (чыҥкыл) маҥан көр маҥан
Мунан барар мунаа маҥан, тэйэн барар сиикэй маҥан, халтарыйан барар хатыр маҥан (өс ном.). Кини ойоҕо Даайыска уһун күөкэллибит моойдоох, харахтыын хатыр маҥан дьахтар. М. Доҕордуурап
Хатыр маҥан халлаан Хаарынан ыскайдаан Үтүлүк саҕанан үллүктээтэ. С. Васильев