ветхий, обветшалый, изношенный (об одежде); күүкүллэ таҥас ветхая одежда.

даҕ.
1. Кылгас, бытархай уонна убаҕас үүнүүлээх (хол., от, түү). ☉ Короткий, мелкий, жидкий, редкий (напр., о траве, волосах)
Артыал ала саадьаҕайа …… Кырпа оттоох кырдалтан Кылбалдьыйа айаннаан, Ыанар сиригэр чугаһыыр. П. Ядрихинскай
[Үүтүнэн иитээччилэр тириилэригэр] …… икки суол түүнү: дороххой, уһун кылыс түү уонна кылгас, синньигэс кырпа түү диэннэри араараллар. ББЕ З
Атырдьахха иилиллибэт кырпа от. СГФ СКТ
2. түөлбэ. Эргэ, алдьанан эрэр (таҥас туһунан). ☉ Ветхий, обветшалый, рваный, в лохмотьях (об одежде)
Чучунаа кырпа таҥаһа онон-манан умайан эрэр эбит. Н. Абыйчанин
Кырпа таҥаһымсабым бүттэтэ суох илдьирийдэ. Н. Абыйчанин
◊ Кырпа маҥан көр маҥан
Халлаан уулуссаны, дьиэлэри кырпа маҥан маҥнайгы хаарынан олохтоохтук үллүйэрдии оҥоһунна. П. Аввакумов
Туналыйар туундарабытыгар кырпа маҥан кырсаларбыт кылбалдьыһаллар. «Кыым»
ср. др.-тюрк. хырт ‘короткий’, осм. хырп ‘стричь, обрезать’

даҕ.
1. Өр туттуллан эргэрбит, онон-манан алдьаммыт. ☉ Старый, изношенный
Арыыса хаар уулуур улахан хаарбах солуурун таҥкынатан таһаарда. Болот Боотур
Онон-манан сиритэ-хайыта барбыт туостаах хаарбах тымтайы хаарын тэбээтэ. И. Никифоров
Мин ханнык баҕарар хаарбах даҕаны наартанан барыа эбиппин. Н. Заболоцкай
2. Олус эргэрэн самнайбыт, сиҥнэйбит. ☉ Ветхий, обветшалый
Ходуһа биир хаарбах бүтэйин тоҕо көтөн, сылгылар киирэн хоммуттар. Д. Таас
Тумара ортотунааҕы үрдүк тиит арыыга хаарбах ураһа турар. И. Данилов. Олохтоохтор баҕалара биир — мас хаарбах дьиэлэрдээх уулуссалары кэлимник күрдьэн, аныгылыы тииптээх дьиэлэри тутуу. «Саха с.»
♦ Хаарбахха хаарыллыбыт <киһи> көр хаарылын. Ол күчүмэҕэй күннэргэ хаарбахха хаарыллыбыт элбэх буолара
◊ Хаарбах тимир — туһаттан тахсыбыт ол-бу тимир оҥоһук (үксүгэр тиэхиньикэ) быстаҕа, элээмэтэ. ☉ Металлолом
Үөрэнээччилэр хаарбах тимири хомуйууну, субуотунньуктары, кэнсиэрдэри тэрийэллэр. ПА
Хаарбах тимир дэриэбинэ ис уонна тас өттүгэр ыһылла сытарын элбэхтик көрүөххэ сөп. «Кыым»
Соҕотуопкалаабыт хаарбах тимирбит уу уонна аптамабыыл суолларынан Осетровоҕа уонна Беркакикка тиэрдиллэр. «ББ»

1. аат. Сытыйан, бытарыйа сылдьар буолбут мас; оннук мас көөбүлэ. ☉ Сгнившее, гнилое трухлявое дерево; сыпучая сухая масса такого дерева, труха
   Тоҥмут киһини Уһун Бачыык сүбэтинэн илии-атах тиийэринэн бары саба түһэн ньылбы сыгынньахтаабыттара уонна кураанах эмэҕи ытыһан ыла-ыла, этин-сиинин имэрийэн итиэрбиттэрэ. С. Тумат
   Дьэллик ардахха сытыйбыт эмэҕи уокка бырахпытыгар үрүҥ күл, кыһыл кыым өрө ыһыахтанна. И. Никифоров
   Ону таһынан таба, тайах тириитин имитэн сарыы оҥороллоругар, таҥастыылларыгар хатыҥ эмэҕин тутталлара биллэр. АЭ ТЫС
   Эмэхтэн хайа охсон аҕалан, кырдьаҕаска биэрдилэр. Ону ылаат, олоро түстэ да, кыыс оҕо уонна сылгы эмэгэтин оҥорон кэбистэ. ИСА
2. даҕ. суолт.
3. Сытыйан кэбирээбит, бытарыйа сылдьар буолбут. ☉ Гнилой, рассыпающийся от гнили, трухлявый
   Эмэх сыгынахтарга, төҥүргэстэргэ түөрт сиргэ уот анньар. Суорун Омоллоон
   Тыал …… биир лаппа суон эмэх тиити силистэри-мутуктары түөрэ сүргэйэн түһэрэр. С. Маисов
   Уот иҥэр кутталлаах дөбдүргэн, хаппыт туорпа, кураанах былыык, хатыҥ мас олохтоох, эбэтэр эмэх мастаах ойуурдаах сирдэри өртүүрү туттунуллуохтаах. ПАЕ ОС
4. көсп. Кырдьыбыт, кырдьан туһалыырын ааспыт (киһи). ☉ Старый, дряхлый (человек)
   Манна тоҕус уоннарын туолан токуйа кырдьыбыт эмэх эмээхситтэр эрэ бааллар! Н. Якутскай
   Олох эмэх буолбут эмээхситтэри кытта сэриилэһээри эйигин саллаат оҥостубут эбиттэр дии. И. Гоголев
   Эмэх бэйэм Эдэрим эргиллэн, Ынчык оннугар Ырыа ыллыыбын. И. Чаҕылҕан
   Ээх, инньэ диэ, эйигин эмэх эмээхсини кытта сэлэһэ олоруо үһү. ЛМ А
   ♦ Суулуу туппут сууҥ киһи, эрийэ туппут эмэх киһи — айылҕаттан дьахтары кытта сылдьыһар кыаҕа суох киһи. ☉ Человек, по природе не способный к половому акту (букв. человек, как свёрнутая шерсть, человек, как завёрнутая гнилушка). Эмэх маһы эргитэ тарпыкка дылы — оннооҕор туһа тахсыбат буолбут кырдьаҕастан туһаныан баҕарар. ☉ соотв. с паршивой овцы хоть шерсти клок (букв. подобно тому, как повернуть гнилой валежник [с целью использовать его]). Эмэх уҥуохтаабыт, этирик түөстээбит — кими эмэ наһаа баттаан, көлөһүннээн ыарыһах оҥорбут. ☉ Довести кого-л. до болезненного истощения (напр., жестоким обращением; букв. сделавший чьи-л. кости гнилыми, груди — ребристой доской [т. е. выступающими от худобы рёбрами])
   ср. монг. өмх ‘гнилой, трухлявый, обветшалый’

I
1. даҕ.
1. Саҥата ааспыт, өр туттуллубут, туһаныллыбыт. ☉ Долго находившийся в употреблении, подержанный, старый
Ол дьоһун тумулум Илиилээх тиитигэр Ыйанан туруохтаах Мин эргэ биһигим. С. Данилов
Эргэ сундуук түгэҕиттэн алаадьылыырга аналлаах курупчаакылаах мөһөөччүк дьиэҕэ киирдэ. Софр. Данилов
[Өкүүчэ] Тула чэҥнээх муннуктарга Эргэ ыскааптары туруортаата. С. Васильев
2. Саҥа көрүҥүн сүтэрбит, өр кэтиллибит (таҥас, атах таҥаһа). ☉ Потёртый, потрёпанный, поношенный, старый (об одежде, обуви)
Кийиитим эргэ таҥастааххын диэн сирэр үһүө. Софр. Данилов
Бурхалей халтаҥ сонун кытта эргэ саппыкытын кыбынан, дэһээтинньик иннигэр киирэн иһэн Мариса диэки көрөн кэбиспитэ. Эрилик Эристиин
Өргөстөөх, төлөннөөх бэйэтэ, Өһөн, муоһа-кылаана тоһунна, Эргэ үтүлүктээх бэргэһэтэ Илиититтэн төлүтэ түстэ. С. Васильев
3. Тутуллан баран өр турбут, эргэрбит, хаарбах (тутуу). ☉ Ветхий, обветшалый, старый (о строении)
Урууп дьиэтэ …… таас аттаһыктаах түннүктэрдээх, сиргэ-буорга киирбиккэ дылы эргэ ампаар дьиэ элээмэтэ. Күндэ
Ньирэйдэр тигээрдээн сырсаллар, Эргэ дьиэ күлүгэр мусталлар. С. Данилов
Эрбэммит кириэстээх Эргэ таҥара дьиэтэ көһүннэ. С. Васильев
4. Билигин туттуллубат буолбут, туһата суох. ☉ Вышедший из употребления, устаревший (напр., о деньгах). Эргэ билиэт. Эргэ пааспар
□ Арай ампаарга ыраахтааҕы саҕанааҕы, эргэ сэбиэскэй, хаалбыт харчы ханнык эрэ иһиккэ угуллан сылдьара. Хомус Уйбаан
Ыйынньыкка Степан Ефремов төрөөбүт күнэ эргэ истиилинэн бэриллэр. ФЕВ ДьС
5. Туох эмэ иннинэ урут баар буола сылдьыбыт. ☉ Бывший прежде чего-л. другого, предыдущий, предшествующий, старый (напр., о квартире). Эргэ кыбартыырабар бара сырыттым. Ыстатыйам эргэ барыйаанын буллум
6. Аныгы буолбатах, билиҥҥигэ сөп түбэспэт, урукку. ☉ Старого образца, несовременный, устаревший, прежний (напр., о порядке)
[Ол Дьобуруопа дьоно олус элбээн] Истэрэ сипсийэн, этэ сатыыллар эбит: «Эргэ бэрээдэги эһэн, Эҥин үчүгэйдэ Тэрийиэҕиҥ», — диэн. Өксөкүлээх Өлөксөй
Эстэн эрэр эргэ үйэ Элбэх тойон мэҥнэрин …… Олохтоохтук, астыннара, Устурууктар кэпсээбитэ. Күннүк Уурастыырап
[Михаил:] Эргэ олоҕу эргиттэрэн аҕалаары гынаҕыт дуу? С. Ефремов
△ Хаалынньаҥ, урукку (өй-санаа, майгы). ☉ Отсталый, некультурный, несознательный
[Одуор:] Оттон кини бэйэтин эрэ билинэр, булбутун муннун анныгар баттыыр. Дьиҥнээх эргэ, эгоист киһи. Суорун Омоллоон
[Бэрэбиэччит — Константиновка:] Эн, бадаҕа, ити быһыыгынан буоллаҕына, бэрт эргэ майгылаах киһигин быһыылаах. С. Ефремов
7. Өрдөөҕүттэн, уруккуттан баар, урукку. ☉ Сохранившийся с давнего времени, давний, старинный (напр., об усадьбе)
Ол иһэн көрө түспүтэ — тумул анныгар эргэ өтөх баҕаналара хаарга батыллан тураллар эбит! Амма Аччыгыйа
Барыах биһиэхэ, мин хоспор, Баар онно биир эргэ хаартыска. П. Тобуруокап
Эргэ сэргэ тулатын Эргийтэлиир тыраахтар. Эллэй
Эргэ дьарҕата көппүт. «ХС»
8. Былыргыттан ордон хаалбыт. ☉ Старинный, древний (напр., о городе)
Дьокуускай — эргэ, кырдьаҕас куорат, ол гынан баран кини күн-түүн эдэр, саҥа буолан иһэр. Суорун Омоллоон
Тамерлан — эргэ куорат. Эрилик Эристиин
9. Кырдьыбыт, саастаах, кырдьаҕас (киһи). ☉ Старомодный, старый
Онто суох, Баһылай Макаарабыс, бу эргэ дьон, онон кинилэргэ кыһамматын даҕаны, эдэрдэр тустарынан тугу этэр эбит? А. Сыромятникова
Эргэ кириитиктэр сипсиһэллэр, Эмиэ да тохтоон сөпсөһөллөр. С. Васильев
10. Эргийэр кэмигэр баранар, сүтэр (ыйы этэргэ). ☉ Убывающий (о луне, месяце на ущербе). Эргэ ый
2. аат суолт.
1. Саҥа көрүҥүн сүтэрбит, эргэрбит эбэтэр туһатыттан тахсыбыт туох эмэ. ☉ Старьё, ветошь
[Мааһа:] Саҥа таҥаһы биэриэ буолуо дуу, эргэни дуу? Күндэ
«Тоҕо мин олохпор биирдэ буолар оскуоланы бүтэрэр баалбар эмиэ эдьиийим эргэтин кэтиэхтээхпиний?!» — Маша өссө тэптэн, улаханнык ытаан барда. А. Никифорова
[Оттуур сэбин-сэбиргэлин] тэринэрэ, эрдэттэн эргэтин куруук сэлбинэ, абырахтана сылдьара. ПАЕ ОСС
2. Урут баар буола сылдьыбыт туох эмэ. ☉ Что-л. старое, существовавшее прежде
Эргэ эстибит, саҥа сандаарбыт (өс хоһ.). Эмиэ эргэни киэр эһэр Истиҥ биир иэйиилээхпит. С. Данилов
Эргэни үлтү анньар Үйэ манан халыйар. Эллэй
Эстибит эргэттэн тутуһуоҥ, — Эмэхтии тостон сиҥниэҥ! С. Васильев
3. ый, сыл, дьыл диэн курдук кэми бэлиэтиир тыллары кытта тардыы пуорматыгар ситимнэһэн, этиллэр кэм бүтүүтүн, бүтэр өттүн көрдөрөр. ☉ Сочетаясь со словами ый ‘месяц’, сыл ‘год’, дьыл ‘год’, обозначающими разные промежутки времени, указывает на конец, конечный период называемого времени
Сара көтүүтэ — атырдьах ыйын эргэтэ. Хомус Уйбаан
Кулун тутар эргэтигэр Дьокуускайтан Бүлүүгэ С.М. Аржаков кэлбитэ. «ХС». Кэлин, 1969 сыл эргэтигэр, бэйиэт Т. Сметанин төрөөбүтэ 50 сылын туолуута өрөспүүбүлүкэҕэ киэҥник бэлиэтэммитэ. КНЗ ТС
♦ Атаҕынан эргэ барбыт көр атах
Бэйэтэ кыыс дьахтар, атаҕынан эргэ баран, кырдьаҕас киһиэхэ сэлээннэммитэ. А. Сыромятникова
Кур бэйэтэ кубулуйбат (эргэ бэйэтэ элэйбэт) көр кубулуй. Арай Сангаар шахтата, кур бэйэтэ кубулуйбат, эргэ бэйэтэ элэйбэт диэбиккэ дылы, тохсунньу былаанын тоҕон түмүктүүр. «Кыым»
Чэр <эргэ> баас көр баас II. Сүрэҕим эргэ бааһыгар Тууһу таммалатта. Т. Сметанин
Баҕар, биир эмэ мэник тыллаах түбэһэн, эргэ бааһы хатыынан аала сылдьыа. «ХС»
Эргэ бааһын таарый (тарбаа) көр баас II. Биһиги курдук Аҕа дойду Улуу сэриитин устун ортотунан ааспыт аҕам саастаах дьоҥҥо ити барыта эргэ бааспытын тарбыыр. «Кыым». Эргэ бааһын тыытыма — кимиэхэ эмэ урут олоҕор туох эмэ үчүгэйэ суох буола сылдьыбытын санатыма, өйдөтүмэ. ☉ Не береди его старые раны
Кырдьаҕас киһини эргэ бааһын тыытыма. НАГ ЯРФС II. Эргэ киһи элээмэтэ күл.-ооннь. — элбэҕи билбит-көрбүт кырдьаҕас, саастаах киһи. ☉ соотв. тёртый калач
Эргэ киһи элээмэтэ буоллаҕым буолан, сыарҕаттан оронон тахсан, …… ырааҕы-чугаһы ыраҥалыы турдум. «Кыым»
◊ Ый эргэтэ көр ый II
[Кууһума:] Ый эргэтэ буолан бэргээбит ээ. А. Софронов
<Эргэ> олох хаалынньаҥа көр хаалынньаҥ. Эргэ олох хаалынньаҥнара хайдах да иҥэн сылдьар буоллуннар, өһүөннээн туран утары охсуһуохха! Амма Аччыгыйа. Эргэ харамай түөлбэ., харыс т. — кырдьаҕас булчут. ☉ Старый охотник.
ср. др.-тюрк. ески, тув. эрги, хак. ирги ‘старый, давний’
II
аат. Киһи хараҕын дьэҥкир бүрүөтүгэр ыарыыттан эбэтэр оһолтон үөскээбит үрүҥ чэр. ☉ Беловатое пятно на глазу, возникающее вследствие помутнения роговицы глаза после различных заболеваний или увечий, бельмо
[Бохсурҕанньыт (кутурар):] Аҥаар хараҕа эргэлээх дьахтар бу ким үөрэ буолуой? Эрилик Эристиин
Эргэлээх харахтаах уол аанынан быкта. И. Гоголев
Эргэлээх харахтаах Ылдьаана …… киирэн кэллэ. «ХС»