несов. см. обидеть(ся).

1. прич. от обидеть; 2. прил. өһүргэммит, хоргуппут; они на нас обижены кинилэр биһигиттэн хоргуппуттар; обиженный вид хоргуппут дьүһүн.

сов. кого-что 1. тэһэ ас, кэй; я уколол руку булавкой мин илиибин булаапканан тэһэ астым; 2. перен. (уязвить, обидеть) хаарый, таарый, тыыт; замечание его укололо сэмэ кинини таарыйда.

туохт. Кими эмэ атаҕастаа, үөх, хоргутуннар. ☉ Обидеть, оскорбить кого-л.
Үүйэ иһигэр хомойо санаата: Дьокуускай сонунун туоһуласпакка, ордуос уолу бостуой өһүргэтэн. Л. Попов
Бэйэм да наһаа уһуннук саҥараммын, оҕонньору өһүргэтэн кэбистим. Н. Лугинов
Кини [Платон Алексеевич] бэйэтин утарсааччытын кыратык да хооруйар, өһүргэтэр тылы туттан көрбөтө. Н. Заболоцкай

ж. сахсырҕа; # делать из мухи слона кыраны үлүннэр; он и мухи не обидит сытар ынаҕы туруорбат киһи.

алы буол — кыыһырыыны, кыһыйыыны, куһаҕан санааны аһаран сымнаан, амарахсыйан кэл (хол., көрдөһүүнү ылынан, алы гыныыттан). ☉ Сменить гнев на милость (вняв просьбе от деликатности, любезности)
Ааны сабан тахсаат, Атаһыгар сипсийдэ: Абааһыны алҕаатахха Алы буолар диэн баар. А. Бэрияк. Алы гын — албыннаһан, сымнаан эйэҕэһимсийэн ким эмэ санаатын түөкэйдээ, санаатын көнньүөрт (хол., санаата алдьаммыт, кыыһырбыт киһини эбэтэр холустук өһүргэтэрдии быһыыламмыты көннөрөөрү). ☉ Смягчить, сглаживать (напр., свою резкость); деликатничать, уступать (чтобы не обидеть); говорить любезности, успокаивая (чтобы поднять дух, настроение кого-л.)
«Оонньоон этэбин», — диэн Охоноос алы гынан кэбистэ [өһүргэнэ сыспыт Сөдүөччүйэни]. Амма Аччыгыйа
Медницкэй туох эмэ үтүөнү оҥорон, Захаренконы алы гынан, санаатын көннөрүөн баҕарбыта, оннук түбэлтэ көстөн биэрбэтэҕэ. Н. Якутскай
Солуута суох өһүргэппиппин дьэ өйдөөн, хайдах эрэ алы гынан, уоскутуохпун баҕардым. «ХС»

туохт.
1. Халбарыйан биэр, таптарыма. ☉ Увернуться, уклониться, отклониться от чего-л.
Мэник Мэнигийээн тайаҕын мүһэтинэн быраҕан саайар. Анарааҥҥыта аһаран биэрэр. Суорун Омоллоон
Бэрт Хара иҥиннэрбэккэ кымыһы иһэ олордоҕуна, Дыгын баай бэйэтэ сытыы кылыһынан сырбатар да, Бэрт Хара аһаран биэрэр. Саха фольк. Саргылаана халбарыс гынан аһаран биэрэбин диэн олоппоһуттан охто сыста. Софр. Данилов
2. көр атаар
5
Мин бэйэм даҕаны Сөдүөрэни көрбөккө аҕыйах хонугу аһарарбын тулуйбат буолан хаалбытым. Эрилик Эристиин
Уолаттар уһун түүнү быһа күө-дьаа кэпсэтэн, тустан хадьыктаһан, сырсан битигирэһэн аһарбыттара. И. Федосеев
3. Урут ситиһиллибиттээҕэр үчүгэй түмүгү көрдөр, тугу эмэ куоһара оҥор, толор. ☉ Показывать результат, превосходящий ранее достигнутый, превышать установленную норму
Үлэҕэ турууга Өкүүчэ бастаата Бүгүҥҥү нуорматын Үс төгүл аһарда. Саха нар. ыр. III
[Баанньа] ууруллубут туоһу лаппа аһарыа эбит да, дубук чугуулаан, кыратык аһарда. В. Чиряев
♦ Киһи аатыттан аһар — кими эмэ киһи дьүһүнүн сүтэрэр гына улаханнык кырбаа эбэтэр атаҕастаа. ☉ Сильно избить или обидеть кого-л. до потери человеческого облика
Отчут уол түбэһэ кэлбэтэҕэ буоллар, Уйбаан Маайатын букатын киһи аатыттан аһарыа эбит. А. Софронов
«Манна сырыттаххытына тойоҥҥут эмиэ киһи аатыттан аһарыа», — диэн айан киһитэ, сүбэлии-сүбэлии, хара бытыгын ыырааҕын быыһынан туора-маары сыыйынна. Эрилик Эристиин
Уйбаан Дуруһаалап этэригэр дылы, Микииппэрэп кинээс баайынан абылаан, умса сөрөөн, киһи аатыттан аһарда. М. Доҕордуурап. Кулгааҕын таһынан (уһугунан) аһар — аахайыма, суолта биэримэ, болҕомтоҕун уурума. ☉ Не принимать во внимание, не реагировать, пропускать мимо ушей
Киһитэ этэрин букатын итэҕэйбэтэр да, Оҕотоойоп итини барытын кулгааҕын таһынан аһарда. Софр. Данилов
Катерина Павловна, итини барытын иһиттэ гынан баран, болҕомтотун уурбакка, кулгааҕын таһынан аһаран кэбистэ. Н. Лугинов

аат.
1. Киһи олорор көп этэ; сүөһү, кыыл кутуругун төрдүн тулатынааҕы сымнаҕас, көп этэ. ☉ Задняя часть тела человека ниже спины, задница, зад; задняя часть туловища у животных
Эмэһэлэрэ ибили таһыллыбыт, кыайан олорбот буолбут бааһынайдары кытта миигин олордон кэбистилэр. П. Ойуунускай
Уу чоккурас буолбут тыбыс-тымныы эттээх уолун ыга кууһан көтөҕөн ылла уонна хаста да эмэһэҕэ охсуолаамахтаата. Н. Лугинов
[Эһэ] кэлэн тиити өрө сулаамахтаан көрдө да, Түргэн [ыт аата] биир кэм түһэ турар буолан, тахсыбата. Инньэ гынан, эһэ эмэһэтин тиит төрдүгэр анньан баран олордо. Суорун Омоллоон
Кини [Сунтаар быһыйа Кырылыап] куобаҕы саата суох ситэн ылан эмэһэҕэ дэлби тэбэн өлөрөрө үһү. ВНЕ НЭНь
2. кэпс. Туох эмэ кэтит түгэҕэ, олоҕо, тэллэҕэ. ☉ Расширяющееся, раздающееся к низу основание, нижняя часть чего-л. (напр., кочки). Бугулуҥ эмэһэтин үчүгэйдик харбаа
□ [Оҕо хотой] силлиэлиин-холоруктуун сир ийэ үрдүгэр сипсийэн [түспүтүгэр] …… эт эттиирдэрэ эмэһэтинэн лигийэн эккирээтэ. Эрилик Эристиин
«Сылгы» диэн улахан, нэлээ күөллэр кытыыларыгар лэбин от олохторо (төгүрүк, кыра) намыһах, кэтит эмэһэлээх дулҕалар үөскээбиттэрин ааттыыллар. «ХС»
3. кэпс. Сорох тыллары кытта ситимнэстэҕинэ, үөхсүү суолтатын ылынар. ☉ В сочетании с некоторыми словами приобретает бранное значение
Кэлтэгэй эмэһэ. ПЭК СЯЯ
Эн, бадаҕа, ити аптаныамыйа амньыыстыйатын итэҕэйэн, киирэн биэрээри, эмэһэ сирэйдэнэн олороҕун быһыылаах. Суорун Омоллоон
Ээ, күл эмэһэ, бэҕэһээҥҥи саах үөнэ, хаһан ол мин баттаан-атаҕастаан олорбуппун көрдүҥ? Күндэ
♦ Бөрө эмэһэтэ көр бөрө. Ол туһунан Балаайа эмээхсиҥҥэ, бөрө эмэһэтигэр, кэпсээмэ
□ Ээ, бөрө эмэһэтэ, күөртэҥнээмэ! ПЭК СЯЯ
Муҥур эмэһэтинэн буору хаһар көр муҥур I. Муҥур эмэһэҕинэн Буору хаһан Муҥутуу олордоххуна …… Түөкүн Манчаары Кэлэн барыбытын Кэнэҕэс кэпсээн оҥостоор! Эрилик Эристиин. Ыарахан (ыар) эмэһэҕин хоҥнор — ыарырҕаатаргын, сүрэҕэлдьээтэргин даҕаны, син туран бар, тугу эмэ гын. ☉ С трудом, неохотно, но всё же приниматься за что-л., идти на что-л. (букв. оторви свой тяжёлый зад) [Күкүр Уус:] Тукаам, Бииктэр, эйиэхэ бараары гыммытым, сүбэлэтэ
[Бииктэр:] Ол туох буолан ыар эмэһэҕин хоҥнордуҥ, улуу Уус улуутуйан олорумунаҕын. Суорун Омоллоон. Ыарахан (ыар) эмэһэлээх — онно-манна барарын-кэлэрин наһаа ыарырҕатар, сүрэҕэлдьиир. ☉ соотв. тяжёл на подъём (букв. у него тяжёлый зад)
От кэбиһиитигэр аара баран иһэн Бүөтүргүтүн ылан бардаргыт абыраныа этигит да, ол киһигит ыарахан эмэһэлээх, хайыыра буолла. «Кыым». Эбиитин эмэһэҕэ тэп кэпс. — куһаҕан үөһэ өссө куһаҕаны оҥор. ☉ Добить уже побеждённого, обидеть обиженного (букв. вдобавок в задницу пнуть)
Ити кэнниттэн эбиитин эмэһэҕэ тэп диэбиккэ дылы, Тоҕус толугурдаах торбоһун Ньоҕоҕун, дьэбэрэтин Тобугун хараҕар диэри кэспит Дьахтар киһи чанчарыга Дьаардаах хотонуттан Тахсан кэллэ. Саха фольк. Сөбүн мөхпүттэрэ. Эбиитин эмэһэҕэ тэбэн, аны быыгабар биэрбиттэр үһү. НАГ ЯРФС II. Эмэһэ быһаҕас кэпс. — киэбирэн киһиргиир киһи. ☉ Чванливый хвастун
Ол киһи, эмэһэ быһаҕас, кэпсээнэ диэн. НАГ ЯРФС II. Эмэһэҕэ тэбилин кэпс. — хантан эмэ куотарга, суох буола охсорго күһэлин, үүрүлүн. ☉ соотв. коленом под зад (получить)
Томскайга тиийбиппит кэннэ, аҕыйах хонон баран, эсердэр бырабыыталыстыбалара — «Директория» — эмэһэҕэ тэбиллибитэ. П. Ойуунускай. Эмэһэлиин көҥдөй кэпс., күл.-ооннь. — уһаат иһигэр саҥарар курдук улахан, дуорааннаах, сөҥ куоластаах (ордук оҕону күлэн этэргэ). ☉ Обладающий громким звучным голосом (обычно о детях; букв. у него зад полый)
Кыратын көрүмэ, эмэһэлиин көҥдөй. НАГ ЯРФС II. Эмэһэтигэр бүк киирдэ кэпс. — тугу гыныан билбэт гына олус куттанна, дьулайда. ☉ Перепугаться, перетрусить, не знать куда деваться от страха. Эмэһэтигэр муус купчуур киирбит элэк. — тугу гыныаххын билбэккэ, кыһалҕа кыһарыйан эрэ көдьүүһэ суох түбүгүрэн таҕыс. ☉ Суетиться, не знать, за что браться, будучи подгоняемым большой нуждой (букв. в его задницу воткнут ледяной купчуур)
<Эмэһэтигэр> чох кыбыллыбыт — көр кыбылын. [Күкүр Уус:] Сордоох, куттаҕаһа диэн кыыл! Дьэ үчүгэйдик чох кыбыллан сылдьар быһыылаах. Суорун Омоллоон. Эмэһэтин кирсэ быстыбыт кэпс. — бэйэтин туруору күүһүнэн киһиргиир. ☉ Хвастаться своей физической силой (букв. у него порвалась кольцеобразная мышца вокруг заднего прохода). Эмэһэтин тыаһыттан үргэр кэпс. — кыраттан да тымтар, өһүргэнэр. ☉ Оскорбляться, сильно обижаться на кого-л. из-за всякого пустяка (букв. пугается звука собственной задницы). Эмэһэтинэн ылла кэпс. — кими эмэ дьиҥ тулуурунан, дьүккүөрүнэн, өсөһүнэн кыайда (хол., дуобат, саахымат оонньуутугар). ☉ Добиваться чего-л. (напр., победы в чём-л.) исключительно своим упорством, терпением, усердием (букв. брать задницей)
Тэҥ баайыылаах саахыматчыттар этэ. Бүгүн баҕас эмэһэтинэн ылла. НАГ ЯРФС II. Эмэһэтиттэн кумах тохтор — бэйэтин үтүөтүн хайҕаа да хайҕаа буолар; киэптээн, киэбирэн киһиргиир. ☉ Самодовольно и кичливо говорить о своих достоинствах, хвастаться, бахвалиться (букв. с задницы его песок сыплется). Эмэһэтэ да билбэтэ кэпс. — туох эмэ буолбутун төрүт билбэккэ да, сэрэйбэккэ да хаалла. ☉ соотв. ни сном, ни духом (букв. даже задница не почуяла)
Хоноһолор кэлбиттэрин эмэһэтэ да билбэккэ утуйа сытта. НАГ ЯРФС II
◊ Саа эмэһэтэ — саа уоһа холбонор мас чааһа. ☉ Деревянная часть ружья, к которой прикрепляется ствол, ложа ружья
Тиэтэйэ-саарайа, саатын эмэһэтин өһүлэн баран, тимирин орон анныгар уурар. Суорун Омоллоон
(Саатын эмэһэтин олордор). Чэ, бэлэм. Бу баҕайы аны уот биэрбэтэ дуу? Суорун Омоллоон