нареч. немного, чуть; арыый аҕай чуточку, чуть-чуть; арыый кыра чуть не хватает чего-л.; арыый буол = чувствовать себя лучше, чувствовать облегчение (о больном); ср. арыычча 1.

м. 1, элээн сырдык, ыйдаҥарыы (сырдык сардаҥата); 2. перен. (облегчение, улучшение) ыйдаҥа, сырдык кэскил; 3. (промежуток) быыс; просвет между деревьями мастар быыстара; 4. кэтитэ, арыта; просвет окна түннүк кэтитэ; 5. (на погонах) дьураа.

туохт.
1. Амарах санаалаах буол. ☉ Становиться, быть добрым
Киһи аллаах үтүөтүйэн да үөскүүр буолар эбит! ПЭК СЯЯ
2. кэпс. Ыарыыҥ мөлтөөн кэҥээбит, холкутуйбут курдук буол. ☉ Почувствовать облегчение (после тяжёлой болезни)
Кыысчаан арыый үтүөтүйэн, хараҕа сырдаан, уоскуйан сытаахтыыр. И. Федосеев

туохт. Арыый кэҥээн, сэргэхсийэ, кэпсэтэ түһэн ыл (өлөөрү сытар ыарыһах быстыан аҕай иннинэ таптыыр аһын кэриэһин аһыы түһэрин, кэпсэтэн ыларын туһунан, итэҕэл быһыытынан, ыарыһаҕы, ыарыылааччылары оннук «албыннаан», «харахтарын баайан» ордук түргэнник өлөр өлүү «илдьэ барар»). ☉ Чувствовать кратковременное просветление, облегчение перед смертью (по якутскому поверью, человек испытывает улучшение в самочувствии, облегчение, ест любимую еду, говорит с близкими на прощание, и смерть, «обманув» его и окружающих таким мнимым выздоровлением, поскорее «забирает» его)
Оҕом өлөрүгэр, кэриэлитэн, таптыыр аһыгар санаата тиийбит эбит. А. Софронов
Ньургуу, ыксаабыт киһи, кэриэлитэн эрэ киирэн, нэһиилэ модьоҕоҕо тиийэн олорор. Суорун Омоллоон
Баар эбээт балаҕан ыйын Бастакы күнүгэр, күһүн, Айылҕаҕа сүрдээх нарын, Кэриэлитэр кэрэ дьүһүн. Баал Хабырыыс

возвр. от абыраа = 1) спасаться, избавляться, выходить из трудного положения; оҥочолоох буолан абыранным у меня была лодка, и это меня спасло; 2) получать большую помощь, получать облегчение; дьиэлэргэ газ киирэн , хаһаайкалар абыраннылар в дома провели газ, что облегчило труд хозяек; утуйан абыранным я поспал, потому чувствую себя хорошо # бар абыран ! вот тебе и на!, вот так так!

сыһ. Туох эрэ ыарык-баттык буолартан босхоломмуттуу, көҥүл барбыт курдук (хол., үөһэ тыын). ☉ Чувствуя облегчение, с облегчением (напр., вздохнуть)
Итинэн кэпсэтии бүппүтэ, Артур чэпчээбиттии үөһэ тыыммыта уонна кэбиниэттэн тахсан барбыта. Болот Боотур
Аан сабыллыбытын кэннэ дьиэлээхтэр чэпчээбиттии өрө тыыннылар, саҥа тиллэн, билсэн эрэрдии бэйэ-бэйэлэрин көрүстүлэр. Н. Заболоцкай
— Аһа, сөп, сөп. Чэ, баһыыба, — Ананий туруупкатын ыйаан баран, чэпчээбиттии үөһэ тыынан кэбистэ. М. Доҕордуурап

саҥа алл. сыһыан холб.
1. Саҥарааччы эрэйдэнии, долгуйуу кэнниттэн астыныытын, нус-хас буолуутун көрдөрөр. ☉ Выражает удовлетворение, облегчение после переживания, душевного волнения (соотв. ну, наконец-то). Аата буоллаҕа үһү. Эрэйдэнэн да биэрбитим
□ Аата буоллаҕа үһү!.
Аны мин куһаҕан олохтон, сортон-муҥтан быыһаныам буоллаҕа. Н. Неустроев
2. Саҥарааччы сөбүлээбэт, сүөлүргүүр сыһыанын көрдөрөр. ☉ Выражает недовольство, осуждение говорящего (соотв. ну и ну). Аата буоллаҕа үһү, бу үһү дуу махталбыт диэн? Аата буоллаҕа үһү, эн эрэ айаххыттан күөх от үүннэҕэй!

сэк гын — тугу эрэ сэргээн үөрэ түс, чэпчии түс. ☉ Почувствовать облегчение, воспрянуть духом, оживиться
Тыыммакка да уу-чуумпутук иһиллии олорбут дьон, сэк гына түстүлэр. Болот Боотур
[Оҕонньор] күлэр. Мин ону көрөн баран, сэк гынан, чэпчии түстүм. А. Сыромятникова
Дөйбүт курдук олорбут дьон ыстакааҥҥа кутуллар уу кылыгырас тыаһыттан дьэ өйдөммүттүү, сэк гынан, кыратык хамсаан ыллылар. В. Яковлев
ср. хак. шик ‘лёгкий, не тяжёлый; лёгкий, не трудный; легкомысленный, легковесный; легко’

туохт.
1. Сыыйа уоскуйан бар, уоскуй. ☉ Чувствовать облегчение, приходить в себя, успокаиваться
«Ыы!» — Ылдьаана ынчыктаан баран, эмиэ холкутуйан, аны мөҕүттэн барда. Р. Баҕатаайыскай
Максим илиитин-атаҕын кыаһылаабыт кэнэн санаа оргууй төлөрүйэн, улам холкутуйан истэ. Н. Лугинов
Ийэлээх аҕам дьэ «һуу» гыннылар, холкутуйа түстүлэр. «Чолбон»
2. Түбүгэ, сүпсүлгэнэ суох, айдаанакуйдаана суох чуумпу, нуурал буол. ☉ Перестать волноваться, шуметь, стать умиротворённым, спокойным
Үрэхчээн, улам холкутуйан, улам сырыынньа сыырданан, кэҥэс иэннэнэн истэ. Амма Аччыгыйа
Түүн, күнүскү кэлиитин-барыытын тамты мэлдьэһэн, куорат холкутуйар. Н. Босиков
[Нина Дмитриевна] дьуһуурустубалыыр күнүгэр төлөпүөн лииньийэтэ элбээбиккэ, аппараат үлэтэ холкутуйбукка дылы буолар. ЧКС ЫаЫЫ

туохт.
1. Күн тахсара чугаһаан суһуктуйан бар, сараа. ☉ Светать, рассветать
Хараҥа арыллан, дьэҥкэрэн, халлааммыт кылбаара сырдаата. Күннүк Уурастыырап
Сарсыарда аайы халлаан атын кэрэтик сырдыыр, күн туспа үчүгэйдик тахсар эбээт! Амма Аччыгыйа
Сарсыарда халлаан сырдаан барда. Туман көтөн эрэр. Т. Сметанин
2. Уотунан тык, күлүмнээ, умай (ый, күн, лаампа туһунан). ☉ Светить, светиться, сиять, блестеть
Күн кинилэр эрэ тустарыгар тахсара. Ый, сулустар эмиэ кинилэргэ эрэ анаан сырдыырга дылылара. Н. Лугинов
Көмүлүөк оһохтор күөдьүйэн, Күлэ-сала сырдаатылар. С. Васильев
Бу көрө-истэ олордоҕуна чугас соҕус уот сырдаан көһүннэ. Бырааттыы Гриммнэр (тылб.)
3. Маҥхайан, туналыйан көһүн, күндээр. ☉ Озаряться, быть освещённым чем-л., выделяться белизной, белеть
Чаҕылҕан чаҕылыйда, иннибэр улахан таас хайа сырдаан көһүннэ. Т. Сметанин
Томтойон, туртайа сырдаан Ыраах Днепр дьиримниирэ. Баал Хабырыыс
Сыа хаар тэлгэнэн, сир ийэ сырдаан, туналыйа сытар. М. Доҕордуурап
4. Сырдыктан буорту буолан хаал, туһаттан таҕыс (хаартыска түһэрэр пүлүөҥкэ, хаартыска бэчээттиир кумааҕы туһунан). ☉ Засвечиваться (о светочувствительной плёнке, фотобумаге). Фотоплёнкабыт сырдаан хаалбыт
5. көсп. Билииҥ-көрүүҥ хаҥаан, сайдан, өйгүнэн-санааҕынан ырааһыр. ☉ Созреть духовно, умственно, стать сознательнее, культурнее
Микиитэ өйө сырдаан иһэргэ дылы буолла. Амма Аччыгыйа
Норуоппут сырдаата, дьонсэргэ сайынна, «Абырыыр» таҥара эһиннэ, Албына, суоҕа дьэ билиннэ. Күннүк Уурастыырап
Күн аайы хайдах эрэ күүстэрэ-уохтара эбиллэн, өйдөрөсанаалара сырдаан иһэр курдуга. М. Доҕордуурап
6. көсп. Ис-искиттэн өрө көтөҕүллэн үөрүүнэн, дьолунан сыдьаай, иэй. ☉ Сиять, светиться, светлеть, освещаться внутренним светом (напр., о лице)
Кини кэрэтэ хайдах эрэ иһиттэн сырдаан, сардаҥаран тахсарга дылы гынара, ол курдук көрүүтэ-истиитэ, туттуутахаптыыта, таҥаһа-саба — барыта сөп, киһи сүрэҕин-быарын ортотунан киирэрэ. Суорун Омоллоон
Дьахтар сырдыы түспүтэ, улаханнык махтанарын эппитэ. Болот Боотур
Итини истэн мин дууһам сырдаан кэллэ. М. Доҕордуурап
♦ Сирэйэ-хараҕа сырдаабыт көр сирэй-харах
Ылдьаана үөрэн кэрэ сирэйэхараҕа дьиктитик сырдаата. Амма Аччыгыйа
Кыысчаан сылаас чэй иһэн, аһаан-сиэн, хайдах эрэ, сирэйэ-хараҕа сырдаабыт этэ. И. Федосеев. Хараҕа сырдаата — 1) арыый кэҥээтэ, холкутуйда (ыарыы кэнниттэн). ☉ Почувствовать облегчение, вздохнуть свободнее (напр., после болезни)
Уолчаан, сыаны хаба тардан ылан, тииһинэн хадьырыйбыт, сии охсон кэбиспит, хараҕа сырдаабыт, сэниэлэммит. И. Гоголев; 2) көхсө кэҥээтэ, уоскуйда. ☉ Смягчиться, потеплеть, оттаять душой
Ити истиҥ, эйэҕэс тыллартан, көмүлүөк оһох элэккэй сылааһыттан сылайбыт, аччыктаабыт эрэйдээхтэр көхсүлэрэ кэҥээтэ, харахтара сырдаата. И. Гоголев
Хааман истэҕин аайы арыый холкутуйан, төрүт да киэҥ киһи көхсө улам кэҥээн, хараҕа сырдаан барда. Н. Заболоцкай
ср. ДТС йару ‘светить, сиять’, хак. чары ‘светить, освещать’, кирг. сыр ‘краска’, сырда ‘красить, окрашивать’