1) тонкий; халтаҥ сон тонкое пальто (демисезонное); солоҥдо түүтэ халтаҥ шерсть колонка тонкая; 2) перен. голый, обнажённый; халтаҥ хайа голая скала.

прил. I. (обнажённый) сыгынньах; 2. перен. (о деревьях) харалаабыт, сэбирдэҕэ түспүт; нагие деревья харалаабыт мастар; 3. перен. (о местности) сыгынньах, халтаҥ; нагие скалы сыгынньах таас хайалар.

голый; нагой, обнажённый; сыгынньах оҕо голый ребёнок; атах сыгынньах босой, босиком; бас сыгынньах без головного убора; простоволосый; илии сыгынньах голыми руками (без рукавиц) # сыгынньах быһах обнажённый нож; сыгынньах илиинэн ылыаҥ суоҕа голыми руками не возьмёшь (т. е. без оружия не одолеешь); сыгынньах тиит голое дерево (без ветвей и листьев).

1) открытый; аһаҕас аан открытая дверь; 2) открытый, обнажённый; аһаҕас түөс открытая грудь; 3) перен. открытый, доступный, свободный; откровенный; аһаҕас мунньах открытое заседание; аһаҕас кэпсэтии откровенный разговор # аһаҕас айах болтливый человек, болтун; человек, не умеющий хранить тайну.

бить в ладошки (о детях). лаайда лайда (прибрежная равнина у моря, обнажённая отливом).

I
даҕ. Хастаабыт курдук биир тэҥ аһаҕас, килэгир. ☉ Ровный, чистый, открытый, словно ободранный, обнажённый
[Субан туруйа] Суй маҥан халлааны Субатынан соҕус Суруйа охсон кэлбит. Өксөкүлээх Өлөксөй
Муус устар уон алта күнүгэр куорат таһыгар тахсан хаххата суох сир хаара ууллан — суй хара буолтун көрөн сөхтүм. «Кыым»
Ходуһабыт күрүөтэ-хаһаата суох суй аһаҕас буолан, букатыннаахтык хаалбыт, үөттэринэн, талахтарынан бүрүллүбүт. «Кыым»
II
тыаһы үт. т. Туох эмэ түргэнник сурулаан ааһарын тыаһа. ☉ Подражание свисту быстро проносящегося предмета.

I
даҕ. Бастакы торума оҥоһуллубут, бэлэмнэммит. ☉ Заготовленный, приготовленный, сделанный вчерне
Уон харалаабыт хотууру таҥнары туппут курдук түрбүү хара тыҥырахтанна, саар ыаҕас быһаҕаһын саҕа лэгиэ хара атахтанна. ПЭК ОНЛЯ I
«Үҥкүрүс-күөлэһис» гына түстэ, Хотой хара дьаҕыла буола түстэ, Харалаабыт анньыы курдук Уһун ньургун тумсун Буруустаан күкүрүйдэ. Ньургун Боотур
Харалаабыт хатыыр курдук, Хардастыгас тыҥырахтаах Хаҥыла быһыылаах …… Өргөстөөх тумустаах. Д. Говоров
II
даҕ. Харааран тахсыбыт, буспут (сир аһын, отону этэргэ). ☉ Потемневший, созревший (о ягодах)
Онно [дьааһыкка] тобус-толору харалаабыт моонньоҕон кутуллубут этэ. Далан
Хайы-сахха тыа саһарбыт, кыһыл көтөҕө санньыардык тохтор, хойуу ук быыһыттан харалаабыт уулаах отон оҥой-саҥай одуулуур. И. Гоголев
Бу кэмҥэ [алтынньыга] ойуурга сылдьар, харалаабыт бөдөҥ отону үргүүр олус үчүгэй. «ББ»
III
даҕ.
1. Улаатан бороохтуйбут, түүлээбит (кыыл, сүөһү, көтөр). ☉ Поменявший шерсть, оперение, полинявший (о птицах, животных)
Көрбүтүм, түүлээн харалаабыт, муоһа суох мултугур төбөлөөх, даллайбыт улахан кулгаахтаах кыыл …… мас быыһынан биирдэ-иккитэ күлүкүс гынан хаалбыта. Н. Заболоцкай
2. Сэбирдэҕэ түспүт, харааран көстөр (мас, тыа, ойуур туһунан). ☉ Обнажённый, без листьев и хвои (о дереве, лесе)
Ханан эрэ ырааҕынан Хаҥыл аттар тыбыырдылар, Харалаабыт хатыҥнарым Хараҥанан таҥыннылар. С. Данилов

I
эргэнэ бэйэлээх фольк. — улахан, бөдөҥ (киһи). ☉ Рослый, крупный (о человеке)
Эргэнэ бэйэлээх түктэри бэрт дьон! ПЭК СЯЯ
[Кыыс Ньургун — Буура Дохсуҥҥа:] Эн саҕа эргэнэ бэйэлээҕи иҥнэрбитим, дьороҕоно сотолооҕу тоһуппутум. Эрилик Эристиин; эргэнэ муостаах фольк. — тайах. ☉ Лось
Кэнэҕэс даҕаны иннибитигэр Эргэнэ муостааҕы эргитэ туруҥ, Дьороҕоно сотолооҕу тохтото туруҥ! Далан. Баай Байанай аһаа-сиэ! Дьороҕоно сотолооххун тосхойо тур, эргэнэ муостааххын элиэбэр эргитэ тур. И. Федосеев; эргэнэ <хара> тыа — мутукчата түспүт тыа; үрдүк, бөдөҥ мастаах халыҥ ойуур, сис тыа. ☉ Обнажённый, без листвы, тёмный лес; с крупными деревьями, густой лес
Киэҥинэн эҥсиллибит улуу нүөллээҕинэн эргэнэ хара тыатын хонноҕор кыбынан, аҥаар эрэ муннугун быктарбат. Амма Аччыгыйа
Адаар таас хайалары, эргэнэ хара тыалары, …… бүүс-бүтүннүүлэрин таптыаҕыҥ. И. Никифоров
Айаан чугас турар эргэнэ тыаны бүтүннүүтүн биир тиитигэр тиийэ кэрдиэх уохтаах курдуга. Н. Габышев
ср. монг. эргэнэ ‘отвесный, крутой’
II
аат.
1. эргэр. Үрдүккэ ыттарга аналлаах быа үктэллэрдээх эбэтэр кэрдиистээх уһун мас, кирилиэс. ☉ Лестница из длинной жерди с круговыми верёвочными ходами или две лиственничные жерди, приставляемые к дереву, для лазания на высокие лесины
Оннооҕор орулуос сымыытын Эргэнэ оҥостон ылаҕын. Айталын
Эргэнэнэн тиит кумалааныгар, кэбиһиилээх окко эҥин ытталлара. СГФ СКТ
2. түөлбэ. Дүлүҥү олуктаан оҥоһуллубут кирилиэс. ☉ Лестница из одного бревна с вырубленными на нём ступеньками. Эһэм эргэнэ оҥордо

даҕ.
1. Харыстыыр, хаххалыыр таҥаһа суох, эт бэйэтинэн. ☉ Нагой, голый
Бу икки ардыгар мин сиргэ ууран олорор сыгынньах атаҕым аһый гына түстэ. Суорун Омоллоон
Кубарыйбыт уҥуох сирэйдээх, харбыччы хаппыт кыракый эмээхсин сыгынньах ньилбэгэр иҥиир сап хатан будьуктаһар. Болот Боотур
Биһигиттэн чугас икки быыкаайык, ырбаахы сыгынньах уолаттар сүр кыһамньылаахтык күөгүлүүллэр. Н. Заболоцкай
2. көсп. Туох да үүнээйитэ, маһа-ото суох, халтаҥ. ☉ Лишённый растительности, голый (о местности)
Күөл уҥуоргу өттүгэр чараас титирик тыа улаҕатыттан сыгынньах хайа төбөтө чөмчөйөн көһүннэ. Амма Аччыгыйа. Туоллума илин баһыгар Мохсоҕоллоох диэн сыгынньах сирэйдээх буор хайа. Күннүк Уурастыырап
Тула өттө барыта сыгынньах, халтаҥ сир. Н. Заболоцкай
3. көсп., кэпс. Хаатыттан, кыыныттан ылыллыбыт, таһаарыллыбыт (хол., быһах). ☉ Обнажённый, вынутый из футляра ножен (напр., о ноже)
«Эһиги бостуой күрээн, айдааны тардаҕыт», — Кыһыллаай бу Абыраамап сиэбигэр сыгынньах бэстилиэти тутан олорорун сэрэйдэ. Л. Попов
Полиция начаалынньыга, сыгынньах сааскатынан далбаатыы-далбаатыы, демонстраннары ытарга хамаанда биэрэр. Эрилик Эристиин
Полкуобунньук ойон туран Щедрини кэлгийтэрэн баран сыгынньах саабыланан таһыйбыт. П. Филиппов
♦ Ийэттэн төрүү сыгынньах көр ийэ
Ол туран өйдөнөн көрүммүтүм: ийэттэн төрүү сыгынньах турар эбиппин. Н. Неустроев
Кус сыгынньах — 1) көр кус I. Хойуу талах иһигэр, Үрэх үөһэ сыттахпына — Сол үрэхпэр тиийэн кэлэн, Суос-соҕотох, кус сыгынньах Суунан барда кэрэ кыыс. С. Руфов
Аҕам буолуохсут уолуйан, ийэттэн төрөөбүтүнэн кус сыгынньах оҕону сыыһа-халты харбаан хаалбытыгар, холумтан кэннинэн, хотон иһигэр түспүтүм. Н. Заболоцкай; 2) дьадаҥы, таҥнар таҥаһа суох. ☉ Неимущий, нищий, голый. Эллэй баайа-дуола суох, кус сыгынньах Омоҕой олохсуйбут сирин булар уонна …… Омоҕой көйгө кыыһын кэргэн ылан саха бииһин төрдө буолар. Саха сэһ
1977
Кус сыгынньах, туос аччык кулут-кумалаан аймаҕа өрөгөйдүөхтээх. С. Никифоров. Сыгынньах илиинэн — туох да сэбэ (хол., саата, быһаҕа) суох. ☉ Голыми руками, без оружия
Ол эрээри хорсун быһыыны оҥорууга мээнэ дьулуһан, ол-бу кутталлаах сырыыларга бэлэмэ суох, сыгынньах илиигинэн кииртэлиир улахан сэрэхтээх ээ. Р. Баҕатаайыскай
Сэрии өссө бүтэ илик, өстөөҕү сыгынньах илиигинэн ылбаккын. Н. Босиков
◊ Атах сыгынньах көр атах
Атах сыгынньах тахсан, мин сайылыгым оҕуруотун баата курдук кырсынан хаамыталыыбын. Далан
Киэсэ маайканан турар, бүрүүкэтин тобугар диэри ньыппарыммыт, атах сыгынньах. Н. Габышев
Бас (төбө) сыгынньах көр бас II. Дьөгүөрсэ ыалдьытын бас сыгынньах тахсан көрсүбүтэ, дьиэтигэр киллэрбитэ. Н. Якутскай
Остуорас Охоноос икки илиитэ кэдэрги кэлгиэлээх: бас сыгынньах, атах сыгынньах. Күндэ
Арай көрдөхпүнэ, бас сыгынньах эмээхсин уҥуоргу биэрэги одуулаһан хохоллон турар. Н. Габышев. Илии сыгынньах көр илии. Илии сыгынньах хаарынан оонньоото. Сыгынньах салыҥ биол. — моллюска көрүҥэ: уратыта диэн раковината суох. ☉ Род моллюска, не имеющего раковины. Үөрэх тиэрминин тылдьытыгар сыгынньах салыҥ диэн киирэ сылдьар. Сыгынньах сиэмэлээхтэр бот., э. ахс. — хахтаммат, соҕооччуга суох үүнээйилэр. ☉ Голосемянные
Сыгынньах сиэмэлээхтэр сиэмэлэригэр иҥэмтэлээх бэссэстибэлэр саппаастара баар. КВА Б
ср. ДТС чыҕан ‘бедняк, неимущий’, тув. чанагаш ‘нагой’

даҕ.
1. Аһыылаах, сабыыта суох, тугунан да бүөлэммэтэх. ☉ Открытый, ничем не прикрытый
Дьон тахсан аһаҕас аанынан көрбүттэрэ. Амма Аччыгыйа
Яков дежурка аһаҕас аанын өҥөс гынабын диэн, эмискэ тохтуу түстэ. Н. Заболоцкай
Аһаҕас иллюминатордарынан күн уота чаҕылыччы тыкпыт. И. Данилов. Утар. сабыылаах, бүтэй
2. Көстө сылдьар, нэлэккэй. ☉ Открытый, обнаженный, оголенный
Хойуу, тымныы салгын мин аһаҕас моонньубун кууспахтыыр, таныыбын кычыгылатар. Амма Аччыгыйа
Оҕонньор аһаҕас уолугун тарбанна. Болот Боотур
Күн уота оҕолор илиилэрин, атахтарын, аһаҕас уолуктарын ууруур. Дьүөгэ Ааныстыырап
3. Тугунан да хааччаҕа суох, нэлэмэн. ☉ Ничем не загражденный, не закрытый, открытый. Аһаҕас хонуу. Аһаҕас истиэп. Аһаҕас сир
□ Онон, уҥа учаастак аһаҕас, үрдүк сир буолан, күнүһүн биир поһу, түүнүн патрулларын эрэ ыытан манаталлар. Н. Якутскай
4. көсп. Ким баҕалаах кыттар кыахтаах. ☉ Доступный для всех желающих, открытый. Аһаҕас мунньах. Аһаҕас уруок. Аһаҕас көбүөр
□ Ол ааспыт атааннаах олоххо Ананан төрөөбүт оҕолор Өстөөхтүүн аһаҕас мунньахха Уоттаах тылынан хапсаллар. С. Данилов
др.-тюрк. ачыҕ, ачыг
тюрк. сачыҕ
♦ Аһаҕас айахтаах көр айах
Байбаралаах Малаанньа төһө да аһаҕас айахтааҕын, ордук-хоһу тыллааҕын иһин оннук акаары дьахтар буолбатах. Л. Попов
[Василиса] хас билсэр дьахтарын аайы кэпсии сылдьар аһаҕас айахтааҕа. Н. Якутскай. Аһаҕас дууһалаах — тугу саныырын, толкуйдуурун иһигэр тута сылдьыбат, кистээбэккэ санаатын атастаһар. ☉ С открытой душой, с открытым характером
Василий Васильевич киһи кырдьык да үөрдэ диир гына үөрэр, хомойдо диэн хомойор, өтө көстө сылдьар, аһаҕас дууһалаах киһи этэ. ВВМ. Аһаҕас сарыннаах, үүттээх өттүктээх киһи — киһиэхэ аламаҕай, сайаҕас сыһыаннаах киһи. ☉ Чуткий, отзывчивый к людям человек. Аһаҕас халлаан анныгар — үөһэттэн туох да хаххата суох, таһырдьа. ☉ Под открытым небом, ничем не прикрытый
Ол эрээри, бу маннык кыра оҕолордуун таһырдьа, аһаҕас халлаан анныгар хаалар сүрэ бэрт. Н. Якутскай
Аһаатыбыт уонна сорохпут балааккаҕа, сорохпут бэс төрдүгэр, аһаҕас халлаан анныгар сулустары одуулаһа сытан утуйан хааллыбыт. И. Данилов
Инньэ гынан, холкуос бурдугун аһаҕас халлаан анныгар таах хаалларан, ардахха сытытыаҥ дуо? П. Аввакумов. Аһаҕас эттээх — саха итэҕэлинэн, абааһыны, сибиэни билэр, көрөр, истэр киһи; бүтэй эттээх киһи билбэтин-көрбөтүн билэр-көрөр киһи. ☉ По якутскому верованию — человек, который чувствует, видит сверхъестественные существа
Тиһэҕэр, Куйаха ойоҕо диэн аһаҕас эттээх өмүрэх эмээхсин этэ сэлээр буолан, мэнэрийэн бараары гыммытыгар дьэ тохтоотулар. Болот Боотур
«Сир ийэ айыллыбыт ырыатыгар» былыргы импровизатор бэйэтин көннөрү дьонтон ураты аһаҕас эттээх, өйдөөх киһи быһыытынан ойууланар. Эрчимэн
◊ Аһаҕас дорҕоон көр дорҕоон
[Хуор салайааччыта] эйэҥэлиир куоластаах толорооччулар аһаҕас дорҕооннору, тыл сорох сүһүөхтэрин уһуннук тардалларын модьуйар. АҮ
Начаалыньык, остуолун үрдүгэр сытар паапканы аста, сорох аһаҕас дорҕооннору эҥээриччи соҕус тардан, саҥаран барда. М. Попов
Аһаҕас дорҕооннор дьүөрэлэһиилэрэ көр дьүөрэлэһии. Кини [Софронов] аллитерацияҕа — строкалар иннилэригэр, истэригэр аһаҕас, бүтэй дорҕооннор дьүөрэлэһиилэригэр олоҕурдар да, уларыйбат эпитеттэртэн аккаастаммыта. Софр. Данилов
[Кулаковскай Якутскай педтехникумугар] ордук чорботон аһаҕас дорҕооннор дьүөрэлэһиилэригэр тохтуура. Суорун Омоллоон. Аһаҕас сүһүөх көр сүһүөх. Аһаҕас сүһүөхтээх тылларга холобурда бул эрэ
□ Оҕолор маннык түмүккэ кэлэллэр: аһаҕас уонна төттөрү сүһүөхтэр наар тыл иннигэр тураллар эбит. КИИ МКТТҮө. Аһаҕас сэллик — үөннээх сөтөллөөх сэллик (сэллик бактериялара киһи силигэр булуллар буоллаҕына маннык этэллэр). ☉ Туберкулез открытой формы (так говорят, когда болезнетворные бактерии туберкулеза обнаруживаются в мокроте больного)
Сэллик микробтарын сүрүн тарҕатааччыларынан аһаҕас сэлликтээх (үөннээх сөтөллөөх) дьон буолаллар. АЕН КСНСХ
Ыарыһах силиттэн сэллик палочкалара (бациллалар) булуллар буоллахтарына, сэллик оннук формата аһаҕас (бациллалаах) сэллигинэн ааттанар. НСЕ ТСЫаКРЭ