несов. см. обосноваться.

1) обосновываться, проживать (постоянно); пребывать; куоракка олохсуй= обосноваться в городе; 2) быть в наличии (постоянно); манна былырыыҥҥыттан уу олохсуйбут с прошлого года здесь есть вода.

сов. 1. (наладиться) оҥоһулун, ыбыс; всё устроилось хорошо барыта үчүгэйдик ыбыста; 2. (обосноваться, расположиться) олоххун бул, олохто булун, олохтон; устроиться на новой квартире саҥа квартираҕа олохтон; 3. (поступить) киир; он устроился на работу кини үлэҕэ киирдэ.

сыһ. Олохсуйар курдук, олохсуйар былааннаахтык. ☉ С намерением обосноваться, осесть
Омоҕой сорох дьоно ону таптаан, онно [үрэххэ] олохсуйардыы оҥостон кэбиһэллэр. Саха сэһ. I
Иккис сурук баар, ол сурукка холкуоска олохсуйардыы тэринэриҥ туһунан эҕэлээхтик этиллибит. М. Доҕордуурап

туохт.
1. Атын сиргэ барбакка-кэлбэккэ биир сиргэ уһуннук олор. ☉ Обосноваться, поселиться где-л. (на постоянное местожительство)
Төрөөбүт буорум тардан бу кэллэҕим дии. Манна олохсуйуом. Н. Лугинов
Биһиги, саха омук үрэх бастарын аайы тус-туспа олохсуйан олорон, тус-туспа хайдыһыылара үөскээбиттэрэ. Эрилик Эристиин
2. Үөскээ, үөдүй, муһун уонна мэлдьи баар буол. ☉ Возникнуть, появиться, образоваться (о водоёме). Бобууттан хоруунан уу тахсан, бу Кураанах алааска күөл олохсуйда
□ Аатырар Араат муорабыт Олохсуйан үөскээбит эбит — Олоҥхо номоҕо эргийбит. Болот Боотур
3. Олоҕур, олоххун бул, тэрилин. ☉ Разместиться, расположиться
Саҥа тэриллибит «Якуталмаз» трест салалтата …… балааккаҕа олохсуйбут этэ. И. Данилов
Үрүҥнэр ыстааптара ойуччу дьиэҕэ олохсуйбута. П. Филиппов

туохт.
1. Киһи илиитигэр үөрэн, киһиттэн куттаммат буол (дьиикэй харамайдар тустарынан). ☉ Становиться ручным, приручиться, одомашниться (о животных)
Тугу эмэни бэриһиннэрээри туртастар оскуола оҕолорун батыһа сылдьар гына дьиэтийбиттэр этэ. Далан
Суорбут оҕото сотору дьиэтийбитэ. И. Федосеев
Бу күннэргэ Горнай оройуонугар сылдьан айан суолун адьас чугаһыгар биһиги хаста да тайахтары көрдүбүт. Дьэ ити аата дьон-сэргэ кинилэргэ үтүө сыһыаныттан айылҕа маанылаахтара аарыма лөкөйдөр киһиэхэ дьиэтийэн эрдэхтэрэ. ДьДьДь
2. Саҥа быһыыга-майгыга сөп түбэс, үөрэн (киһи туһунан). ☉ Обживаться, свыкаться с новой обстановкой (о человеке)
Устудьуоннар бастакы куурустарга үөрэнэр сылларыгар дойдумсах, дьонумсах буолаллар. Биир оройуонтан киирбит оҕолор үксүн үөрдүһэн сылдьааччылар. Кэнники, билсиилэрэ кэҥээтэҕинэ, дьиэтийдэхтэринэ, арҕам-тарҕам барааччылар. Софр. Данилов
Нарыйа түргэнник дьиэтийбитэ, хотунунуун бэрт дөбөҥнүк тапсыбыттара. В. Яковлев
△ Атын быһыыга-майгыга үөрэн (эт-хаан, өй-санаа өттүнэн). ☉ Приспособиться к новым условиям (об организме, психологии человека)
Хайыүйэҕэ дьиэтийбиттэр. Ким даа тымныырҕаппыт быһыыта суоҕа. А. Софронов
Ол курдук, Сэриигэ киһи «дьиэтийэр», онтон атын, сатаан сэриилэһиэҥ суох этэ. Күннүк Уурастыырап
3. поэт. Олохсуй; биир сиргэ өр кэмҥэ сөбүлээн тохтоо. ☉ Привыкать; поселиться, обосноваться надолго на одном месте. Оо, төрөөбүт дойдуом! Бырастыы гын миигин - Улдьаа мэниккин, Быралгы уолгун, Атыны эккирэтэн Эйиигиттэн тэлэһийэн Эн чөҥөлөк алааскар Дьиэтийбэтэх буруйбун. С. Данилов
Сата-буурҕа сиригэр Дьикти сайын диэлийбитэ, Саха киһи сүрэҕэр Дьиҥнээх үөрүү дьиэтийбитэ. Күннүк Уурастыырап
Сүрэх үөрэн ыллыы туруон баҕарда Сүүс үөрүү дьиэтийбит бу кэрэ дойдутугар! С. Васильев

туохт.
1. Дьикти, кистэлэҥ күүстээх (тыыннаах) гын; иччилээх гын. ☉ Наделять духом
Оччотооҕу дьон олус куттанар, дьиксинэр айылҕаларын амырыын күүстэрин иччилээн, аҥаар харахтаан, аҥаар атахтаан, ыйдаҥатааҕы тиит күлүгүн саҕа оҥорон илэ хаамтарбыт буолуохтаахтар. Эрчимэн
Норуот айымньытын мифическэй уобарастара былыргы кэнэн киһи айылҕа күүстэрин иччилээн өйдүүллэриттэн үөскээбит. «ХС»
2. Хаһаайыннаа; көһөн киир, олохсуй. ☉ Стать хозяином; поселиться, обосноваться
Айыы оҕото, Аан дойдуга тахсаҥҥын, Аал уоту оттунаҥҥын, Алаһа дьиэни иччилээ! П. Ойуунускай
Иччитэх Сиинэ сиһин Иччилиэхпит дэһэллэр. С. Данилов
Дириэктэр ааттаахпын ээ. Аатыгар эрэ бу хоһу иччилээн олорор эбиппин дии. Н. Лугинов
Иччитэх куораттарбытын иччилээҥ! М. Джалиль (тылб.)
3. Тугу эмэ туохтаах эмэ гын (кураанах хаалларыма - хол., иһити астаах хааллар). ☉ Класть, насыпать, наливать что-л. в посуду, в мешок и т. п., не оставлять их пустыми
Ол [дьол] туһугар көтөҕөргө Бакаалбытын иччилиэҕиҥ, Эһиил эмиэ көрсөргө Үлэсиһэн кэбиэҕиҥ. Күннүк Уурастыырап
Ити хоппону толору иччилээбит буор көмүһү, импэрийээллэри бар дьонтон сүһүйэн ылбыттара. Л. Попов
Киһим улар аҥаар бөтүөнүн иһиккэ иччилээн ордорон кэбистэ. Н. Заболоцкай
[Күндэйэ үрэҕэ] Элгээйи күөллэрин элбэх балыгынан иччилиир. И. Данилов

туохт.
1. Ис дууһаҕыттан тартаран, сөбүлээ; манньыйан умсугуй. ☉ Проявлять, испытывать искренний, душевный интерес, тягу к кому-л.; тянуться, стремиться всей душой к кому-чему-л.
Мин Киэҥ Күөрээйи эбэ иччитэ буолабын, бу эбэҕэ кэнэҕэс киһисүөһү үөскүүрүн көрөн-билэн иэнигийэн эрэбин. Саха сэһ. I. Ньургун Боотур диэн Илэ бэйэбинэн Иэнигийэн кэлэммин, Үс бараан хара күлүккэр Үҥэнсүктэн сүөдэлдьийэн эрэбин. П. Ойуунускай
Айыыһыт хотун Илэ чахчы иэнигийбит үһү. П. Ядрихинскай
Дьэ, нохоо, бэркэ иэнигийдиҥ, арай биир оҕус төбөтүнэ ыл. А. Сыромятникова
2. Тэнийэн, тарҕанан, сабардаан кэл. ☉ Распространяться, растекаться, расползаться; накрывать собой
Хаар уута халыйда - иҥнэстигэс диэки иэнигийдэ, Таҥнастыгас диэки таласта, Сүнньүн булан сүүрүктэннэ. Өксөкүлээх Өлөксөй
Төһө даҕаны Ийэ сирбитигэр иэдээн илбиһэ иэнигийбитин иһин, олох силиһэ быстыа суохтаах. Софр. Данилов
Эрдэҕэс улар кыылым Эрбийэтин түүтүн курдук, Эбир дьаҕыл былыт Иэнигийэ тэнийэн таҕыста. П. Ядрихинскай
△ Тохтоо, олохсуй. ☉ Останавливаться (временно расположиться, поселиться где-л.); обосноваться, селиться
Оройум үүтүнэн Оһол олохсуйдун! Илиим иһигэр Илбис иэнигийдин! П. Ойуунускай
Бааллара хайыыүйэ Парнаска ыттыбыт Иэйии таптаан иэнигийэр Имэҥнээх поэттарбыт. С. Тарасов
3. Ыараханнык унаарыйа дуораһый (саҥа, дорҕоон, тыас). ☉ Разноситься, доноситься громко, протяжно (о звуке, речи, смехе и т. п.)
Кыргыс кыыһа кыланна, Илбис кыыһа иэнигийдэ, Хамсык уола хаһыырда, Аймалҕаннаах-алдьархайдаах сэрии буолла. Саха нар. ыр. III
Үгүс тыас Өрө ньиргийэн иһилиннэ, Элбэх тыас Ийэ сиргэ иэнигийдэ. С. Зверев
Дойду иччитэ Аан Алахчын хотун аҥаатынна, Иэйэхсит хотун иэнигийдэ, Айыыһыт хотун алынна, Ынах айыыта ыҥыранна, Сылгы дьөһөгөй иҥэрсийдэ. П. Ядрихинскай

туохт.
1. Уйалаах буол, ханна эмэ ордууланан олор. ☉ Гнездиться, иметь своё гнездо (нору)
Бу дойду тойон кыыла, мохсоҕоло, кырбыйа, хараҥаччыта барыта онно мустан уйаланан төрүүр-үөскүүр. Күннүк Уурастыырап
Аллараа, үрэх аппатыгар, охтон сытар мас анныгар сур бөрө уйаланар. Н. Якутскай
Мохсоҕоллор томтойбут, кураанах, чыыкыр кумах буордаах сири оҥхоччу тэпсэн уйаламмыттар. «Чолбон»
2. Ханнык эмэ сиргэ сөбүлээн, санааҥ кэлэн олор, олохсуй. ☉ Облюбовать какое-л. место (обитания), поселиться, обосноваться где-л. Сэттэ кылааһы эрэйинэн бүтэрбитим
Бу балыксыт ойоҕо буолан, хоту дойду уйаланнаҕым эбээт. Н. Габышев
Отучча сыл тухары уйаламмыт сириттэн кэлэн-кэлэн бу тымныыга (аата, ыччатын!) хайдах көһө охсуох бэйэтэй? Н. Заболоцкай
Онно баай Эверстов сайыымкатыгар отут биэс киһилээх бандьыыттар уйаланан сыппыттара. «ХС»
3. көсп. Сүрэххэ, санааҕа үөскээ эбэтэр олохсуй (ханнык эмэ иэйии, таптал, санаа туһунан). ☉ Найти пристанище, поселиться в душе, сердце кого-л. (о чувствах)
Сүрэхтэргэ уйаламмыт ырыа саҥа саҕахтары арыйыа. С. Данилов
Катюк, эн сүрэххэр, бу бүгүн түһэр хаар курдук сырдык, бэйэҕэр дьүөрэлии ыраас, күүстээх да таптал уйаламмыт эбит. Э. Соколов
Тулалыыр дьоҥҥо-сэргэҕэ сырдыгы, кэрэни ыһа сылдьар киһиэхэ хаһан да куһаҕан санаа уйаламмат, хара дьай иҥмэт. НБФ-МУу СОБ

туохт.
1. Туспа, бэйэҥ бас билэр, олорор тутуулан. ☉ Обзавестись собственным жильем (жилым помещением)
Муҥ саатар, өлөр үйэбэр, кырдьар сааспар бас билэр дьиэлэнэн көрүүм. Софр. Данилов
Ыраах үрэхтэринэн бултуурга, үүтээннэргэ дьиэлэнэргэ кини, Тогойкин, бэйэтэ төлөннөөхтүк аҕытаассыйалыыр этэ. Амма Аччыгыйа
Хас саҥа ыал туспа дьиэлэнэргэ кыһанар. И. Аргунов
2. Кэргэннэн, туспа ыал буол. ☉ Обзаводиться семьей, жениться или выходить замуж
[Дьаакып:] Үчүгэй суол буоллаҕа дии - хата тыыннаахпар эн дьиэлэммиккин көрөн хаалыам! А. Софронов
Эттээх бууппун эрэнэммин Эргэ барбатах иэдээммин, Улаан ньуурбун улаатыннаран Олохпун булбатах муҥмун. Сирискэн өлүүгэ сиэтэммин Дьиэлэммэтэх эрэйбин. С. Зверев
3. Кэпсэтии быһыытынан эбэтэр куортамнаһан дьон дьиэтигэр олор. ☉ Снимать жилье у кого-л., квартировать
Өлөксөй оскуола аттынааҕы ыалга дьиэлэнэн олороро. В. Протодьяконов
Арыылаахтан Миитээ дьиэлэнэр Хоптолооҕо икки биэрэстэ сир. Е. Неймохов
[Уол] аҕата, ийэтэ нэһилиэккэ олороллор үһү. Оттон билигин куоракка убайын аахха дьиэлэнэ сылдьар эбит. М. Попов
4. көсп. Олохсуй. ☉ Обосноваться, проживать
Өтөр сүүрбэ сылын туолуо - түрмэ дьиэлэммитэ. Эллэй
Хонор хос анна да көстүмнэ, Хоргутар куоракка түһүмнэ, Холорук да буолан көстүмнэ Хоруобуйа хоонньо дьиэлэннэ. Эллэй
Оччоҕо ийэ тылым, ордук сэтэрэн, Олоҥхотун дойдутугар дьиэлэнэрэ, Ордук барҕаран, ордук киэркэйэн Алаастарым аайы дьиэрэйэрэ. С. Данилов
5. Ордуулан (кыыл туһунан). ☉ Вырыть, обустроить логово, нору (о зверях)
Бэл диэтэр бэдэр дьиэлэммит Бэс чагдаларбыт эниэлэригэр Дьэҥкир таас түннүгүнэн килэдийбит Дэриэбинэлэр дэлэйдилэр. С. Зверев
6. Тула тэйиччинэн сырдык иилэн (ый, күн туһунан). ☉ Быть окруженным светлым ореолом (о солнце и луне)
Ыйбыт дьиэлэммит. Уһун былыт кэлээри, хаардаары гынар быһыылаах. И. Никифоров
Үрүҥ күн барахсан дьиэлэнэр, Күн көнөтүк кыыһар буоллаҕына кураанныыр. Ардаары гыннаҕына күн дьиэлэнэр. «Кыым». «Ый дьиэлэммит, - диир булчут, - ол аата буурҕа түһээри гыннаҕа». Т. Одулок (тылб.)