өй-төй буол = начать терять сознание; өй-төй өйдөө = а) помнить смутно; б) понимать смутно; өйө-төйө хайдаҕый ? в здравом ли он уме? (о тяжелобольном); өйгүн-төйгүн булун= образумиться, остепениться.

1) страд. от өйдөө = быть понятным, вразумительным, пониматься; ити барыта өйдөнөр всё это понятно; 2) приходить в себя; приходить в сознание; ыарыһах киэһэнэн өйдөннө больной к вечеру пришёл в себя; 3) трезветь; 4) браться за ум, образумиться.

өй-төй буолла — 1) өйүн сүтэрэн барда. ☉ Начать терять сознание
Ычатын ыга ылларда Ыар ыарыыга Хабырылла, Өй-төй буолан барда, Өйө өлбөөдүйэн ылла. «ХС»; 2) онуманы аанньа арааран өйдөөбөт буолла (хол., олус үөрэн, куттанан). ☉ Впадать в невменяемое состояние (напр., от испуга, большой радости)
Икки-үс эмээхсин хоппо аттыгар түбүгүрэллэр, онно үөрүүтүттэн өй-төй буолбут [Даулет] хотуна эмээхсин баар. «Кыым»
♦ Өйгүн-төйгүн бул (булун) — 1) туох баар өйгүн түмэн болҕой, өйгүн түмүн. ☉ Сосредоточиться, собраться с мыслями
Микиитэ өйүн-төйүн булунаары, ордук кыһанан кырыбыайканы одуулаһа турбахтаата. Амма Аччыгыйа
Бэйи, тукаам, өйбүн-төйбүн буллар. Болот Боотур; 2) дьоһуннан, түспэтий. ☉ Остепениться, образумиться. Ньукулай кэргэн ылан дьэ өйүн-төйүн булунна
□ Онон эһиги өйгүтүн-төйгүтүн булунуҥ, сайыҥҥы күөхтэн матымаҥ. Д. Очинскай
Итинтэн сылтаан сорохтор миигин өйбүн-төйбүн булунарбар, бэйэм дьулуһуубун мөлтөтөрбөр уонна сыһыйарбар сүбэлээбиттэрэ. «ХС». Өй-төй өйдүүр — бүдүк-бадык өйдүүр. ☉ Помнить смутно
Кэннибиттэн кэлэн оройго охсубуттара. Ол кэнниттэн туох буолтун өй-төй өйдүүбүн. НАГ ЯРФС II

туохт.
1. Киһилии олохтоох, киһи сиэринэн буол. ☉ Очеловечиваться, принимать человеческий облик
Айанньыт дэриэтинньиги баанньыкка дэлби сууйбут, баттаҕын, тыҥыраҕын кырыйбыт, киһилии таҥыннарбыт. Кини …… онтон ыла киһитийбит үһү. И. Гоголев
Эбисийээнэҕэ маарынныыр дьон бэрт бытааннык, мөлүйүөнүнэн сыллар усталарыгар, киһитийэн испиттэр. БИГ ӨҮөС
2. Киһи-хара буол, үчүгэй киһи буол. ☉ Стать человеком, выйти в люди
[Кытыгырас Барааччы үрүҥ Уолаҥҥа:] Хата биһигини эн өлбөт өттүбүтүнэн сүбэлиэ, киһитийэр өттүбүтүнэн кэпсиэ. ПЭК ОНЛЯ I
[Манчаары:] Ким да миигин Киһи-хара буолан, киһитийэн чэчирээ дииллэрэ биллибэт. Суорун Омоллоон
3. кэпс. Көнөн, өйдөнөн киһилии буол; сиэрдээх олохтон. ☉ Становиться порядочным, вести себя пристойно; образумиться
Ойох ыллар, баҕар, өйүн-төйүн булунан киһитийиэх этэ. П. Ойуунускай
Эрбит тойон киһитийиэҕин өйүм хоппот. Софр. Данилов
Сэриигэ ньиэрбэтин сиэтэн кэлбит оҕоҕун аһара ыгыма, Сыыйа кини да киһитийэн иһиэ дии. У. Ойуур
4. көсп. Ыарахан ыарыыттан өрүттэн, сэргэхсий. ☉ Оправиться от тяжелой болезни
Мин ити курдук балтараа ый балыыһаҕа сытан, балачча киһитийэн таҕыстым. П. Тобуруокап
Өксүөнтэй арыый киһитийэн истэ. Урут кэпсэттэххэ мэнээк килээриччи көрөн кэбиһэр бэйэтэ, ыйытыыга биир-икки тылынан хардарар буолла. «Чолбон»

туохт.
1. Дэбигис өйгө түс, араарыллан биллэр буол, билин. ☉ Быть понятным, доступным для понимания, вразумительным. Ити барыта өйдөнөр
□ Хантан охсор тыаллааҕа Хайдах эрэ өйдөммөт. Күннүк Уурастыырап
Кини төлөннүрэн, сайдан кэпсээтэҕинэ, Өйдөммөт да чэпчэкитик өйдөнөрө. С. Данилов
Олоруллуо, охсуһуллуо! Биллибэти билиллиэ, Өйдөммөтү өйдөннүллүө, Бэл адьаһын кыаллыбаты. П. Тобуруокап
Сөп, өйдөнөр. Н. Лугинов
2. Туймааран, уҥан, өйү сүтэрэн баран, ону-маны арааран билэр буол. ☉ Приходить в себя (после обморока, потери сознания). Ыарыһах киэһэнэн өйдөннө
□ Балай эрэ өр буолан баран, оҕо өйдөнөн кэллэ. Суорун Омоллоон
Өр соҕус буолан баран Болугур оҕонньор өйдөнөр, Ханна баарын, туох кинини бу курдук хам туппутун билбэт. Н. Якутскай
Бэһис палаатаҕа сытар Ыстапаанап сордоох билиҥҥэ диэри өйдөнө илик. Н. Лугинов
3. Аһара итирэн баран, ону-маны арааран билэр буол, итирбиккин аһар. ☉ Трезветь, протрезвляться после сильного опьянения
Урут аҕата бу курдук олус элбэхтик истэҕинэ, тамаат эбэтэр тууһаммыт оҕурсу ороһуолун иһэн чэпчиир, өйдөнөр этэ. Н. Якутскай
4. Урукку быһыы, сырыы куһаҕанын билэн, көнөр суолга киир. ☉ Взяться за ум, образумиться
Өлөн баран өйдөммүт диэбиккэ дылы (өс хоһ.). [Баһылай:] Ол аата өйдөннөҕө, буруйун билиннэҕинэ, чэ, үчүгэй, оннук эрэ буоллун, аат эрэ алдьамматын. А. Софронов
Орто дойду олоҕо тупсуоҕа, икки атахтаах өйдөнүөҕэ. П. Ойуунускай
[Кууһума:] Дьэ, арыый өйдөнөн эрэбин, онон саҥа олох олорон көрүөхпүн баҕарабын. Суорун Омоллоон
Өйдөн, алҕаскын, сыыһаҕын көннөрүн, бириэмэ баар. С. Ефремов
ср. др.-тюрк. өглэн ‘приходить в себя, брать в толк’

1. тобул диэнтэн бэй., атын. туһ. [Бэлисипиэт] Оҥоһуутун көрөбүн: Хаамырата тобуллубут, Саарыктара тостубут. Р. Баҕатаайыскай
   Уулаах оройунан тобуллубут чомпой бэргэһэни сүүһүн диэки умса ууруммут. Эрилик Эристиин
   Хайаатар да ханнык эмэ ньыманы тобулунуо этэ. И. Федосеев
2. Өйүҥ-санааҥ аһыллан, быһыынымайгыны, олоҕу билэр буол. ☉ Стать благоразумным, рассудительным, образумиться
   Хаһан өйдөнөр, тобуллар муҥнаахтар буолла? И. Гоголев
   Ити боппуруоска санаам тобулунна. Далан
   Биригэдьиирдээ. Эдэр киһи сайдан тобуллан иһиэҥ буоллаҕа. А. Данилов
3. көсп. Куолаһыҥ чөллөрүйэн, иҥнибэккэ ыллаа. ☉ Раскрываться (напр., о голосе), литься, разливаться (напр., о песне)
   [Николай] кэнникинэн куолаһа улам тобуллан, тохтообокко туойар буолбута. Н. Степанов
   Дьэ, улам тобуллан Тарҕаата Дорҕоонноох ырыата. Н. Рыкунов
   Үчүгэй ырыаһыт туойан доллоһутан истэҕин аайы күөмэйэ ордук тобуллар диэн этэллэрэ кырдьыктааҕын Александр Самсонов бу киэһэ бигэргэттэ. «Кыым»
4. көсп. Уруккугунааҕар ордук табыллан тугу эмэ гын (хол., кэпсээ). ☉ Делать что-л. лучше, чем раньше, раскрываться в чем-л., в каком-л. деле, занятии
   Оҕонньор уутугар-хаарыгар киирэн, сэһэнэ улам тобуллан барда. Болот Боотур
   [Салайааччы дьахтар] Дьону түмэргэ Дьоҕура тобуллар. Р. Баҕатаайыскай
   Галина Васильевна сэһэргэһэн истэхпит аайы улам тобуллан улгумнук кэпсии-ипсии олорбута. «ХС»
   ♦ Өйө тобуллар көр өй
   Арай, үлэҕэ эмиэ ити курдук өйдөрө тобуллара, арыллара буоллар, тугу тулутуо этилэр! «ХС». Өһө тобуллар (тэстэр) суола көр өс II. Булт туһунан кэпсэтиигэ, эһэм, дьэ, өһө тобуллар суола. Өһө тобулунна (тэһиннэ) көр өс II. Оҕонньор өһө тобуллан кэпсээн барда. Сэһэнэ тобулунна — өһө тобулунна (тэһиннэ) диэн курдук (көр өс II). Эмээхсин үөлээннээхтэрин кытта сэһэнэ тобулунна

I
аат.
1. Киһи куйахатын саба үүнэр, кэмиттэн кэмигэр кыргыллар түү. ☉ Волосы
Даша икки хараҕын быһа симэн баран, баттаҕа бураллаҥныы түһүөр диэри эрчимнээхтик илгистиммэхтээн кэбистэ. Амма Аччыгыйа
Нарынчай тарбахпар Тарааххын ылыаҕым, Ньалҕархай, сымнаҕас Баттаххын тарыаҕым. Күннүк Уурастыырап
Валерий Иванович хоноччу туттубут, көбүс-көнө уҥуохтаах киһи. Өрө тарааммыт кугас баттахтара чанчыгын диэкинэн кырыарбыттар. Л. Попов. Тэҥн. суһуох
ср. тув. баш дүчү ‘волосы’
2. Кыыл, көтөр төбөтүгэр баар хойуу чөмөх түү. ☉ Густая шерсть на голове животного или перья на голове птицы
Куобах баттаҕа истээх сон. —Күөх баттахтаах Көҕөнүктүүр куһум. Өксөкүлээх Өлөксөй
Таба баттаҕа бэргэһэ. Амма Аччыгыйа
Баҕанаҕа кус баттахтара сыһыарыллыбыттар, саа ыйанан турар. И. Гоголев
♦ Баттаҕа да тиийиэ суоҕа кэпс. – наһаа элбэх, элбэххэ турар (төлөбүр), онно тиийэр үбэ суох. ☉ Расплатиться невозможно (настолько залез в долги), платить не в силах (букв. не хватит волос на голове)
Дьэкиимдэ өбүгэтин саҕаттан хамначчыттарын, чаҕардарын хамнаһын төлүүр буоллаҕына, үүнэр баттаҕа да тиийиэ суоҕа, төһө да баай буоллун. А. Сыромятникова. Баттаҕа маҥхайыар диэри – улаханнык сааһырыар диэри (акаарытынан хаалбыт, өйдөммөтөх) ☉ До седых волос (не образумиться)
Бу оҕонньор баттаҕа маҥхайыар диэри дьээбэтэ тоҕо сүрэй доҕор! «ХС». Тэҥн. бытыгын быһа үктүөр диэри. Баттаҕын үргээ – кими эмэ үчүгэй аҕайдык үөрэтэн, кэһэтэн биэр. ☉ Проучить как следует кого-л., дать выволочку (букв. оттаскать кого-л. за волосы)
Мин, кыра уол, бу ходуһаны ортотунан хортууспунан дэйбиирдэнэн истэхпинэ, [баай эрэ киэбирбит бэйэтэ] отууттан тахсан: «Оту тоҕо тэпсэҕин?!» – диэн ыга көбүөлээн баран, туттаран ылан баттахпын үргээбитэ. Амма Аччыгыйа
Ыраахтааҕы баарына кини аҕатын Уйбааскы аҕата Бүөтүр оҕонньор баттыырын, кини баттаҕын үргүүрүн өйдөөтө. «ХС». Баттаҕыҥ маҥхайарыгар тиий – кырдьар сааскар тиий. ☉ Дожить до седин (при этом заниматься чем-л., не подобающим возрасту)
Аччыгый киһини күлүү гынан эрдэххит дии! Мин курдук баттаххыт маҥхайарыгар тиийдэххитинэ этэрбэскитин харсыһыннараҥҥыт, дьон көрөн күлүөхтэрэ. «ХС»
Оннук дьиктини бу баттаҕым маҥхайарыгар тиийдим да көрө иликпин. М. Доҕордуурап
◊ Баттах кырыйааччы (кыргааччы) – баттаҕы кырыйар, бүрүчүөскэни оҥорор идэлээх киһи. ☉ Парикмахер
Дьоҥҥо-сэргэҕэ биллэринэн, дэриэбинэҕэ суох баттах кырыйааччы. Н. Босиков
Кавуцкай Дьокуускайга олохсуйан баттах кыргааччынан үлэлээбитэ. П. Филиппов
Биир суолу чуолкайдык өйдөөтүм – баттах кырыйааччы буолартан мүччүрүйбэт буоллахпыт. «ХС». Туой баттах – туой курдук араҕастыҥы дьүһүннээх баттахтаах, умсаах кус бииһин ууһа. ☉ Желтоголовка (вид утки)
Булка Жирков …… үйэтигэр биирдэ тыһы туой баттах куһу күөрэтэн түһэрэн хайҕаммыттаах. Н. Габышев
Туой баттах, судьу, туотаайы – туох кус суорда бары кэлбит. Күннүк Уурастыырап
II
баттах сарын – кэтит, модьу сарын. ☉ Широкие, могучие плечи (косая сажень в плечах)
Быыра быччыҥнаахтарым, Баттах сарыннаахтарым, Даарда буурайдарым Бэттэх буолуҥ эрэ. Саха фольк. Баттах сарыннаах, Ньыгыл борбуйдаах …… Оҕуруктаах куораан далай ытыстаах. Ньургун Боотур
ср. тюрк. балдак ‘клюка, на которую опирается хромой’

I
1. аат.
1. Сис тоноҕоһун ис ханаалын устун мэйииттэн барар ньиэрбэлэр суон сүүмэхтэрэ. ☉ Спинной мозг
Сис тоноҕоһо туспа тоноҕостортон турар. Тоноҕос ханаалыгар сүрүн сытар. Ыанньыксыт с. Баҕа ньиэрбэтин систиэмэтэ мэйииттэн, сис сүнньүттэн итиэннэ олортон салаатыйар ньиэрбэлэртэн тутуллар. ШВФ З
Мэйии уонна сүрүн араас дэҥтэн уҥуохтарынан харыстаныллыбыттар. ШВФ З
2. Киһи моонньун кэтэх, көхсүн диэки өттө. ☉ Затылочная сторона шеи
Харытыана сүүрэн кэлэн уолу бобо кууһан ылан көтөхпүтүнэн эмээхсин диэки дьулуруйда. Уол тэбиэлэнэн көрдө да, такымнарыттан уонна сүнньүттэн ньохчоччу харбатан хаалбыт эбит. Амма Аччыгыйа
«Үчүгэй, үчүгэй эбит», — дии санаабыта тириэньэр, тута уолу сүнньүттэн умса садьыйан иһэн атахха тэппитэ. НЕ ТАО
3. көсп. Өрүс, үрэх саамай дириҥ уулаах үөс өттө. ☉ Русло реки, речки
Чапаев аатынан холкуос бөһүөлэгин аннынан Суола диэн үрэх сүнньэ оргуйа сүүрэр. Амма Аччыгыйа
Чууралаах Тороев түгэҕэ кууран эрэр, бу дойдулуу эттэххэ, дьороон үрэх сүнньүн батыстылар. Л. Попов
Борохуот майаагын үрдүгэр Лаампа уота сандаарда, Өрүс уутун сүнньүгэр Сырдык тыган сыдьаайда. С. Васильев
Алдан өрүс сыл аайы икки кытылын быһыта хадьырыйталаан, сүнньүн кэҥэтинэр. А. Фёдоров
4. көсп. Өрүс, үрэх орто сүүрүгүн хочотугар сытар сир-дойду. ☉ Земля, местность, находящаяся в долине среднего течения реки, речки
Халыма өрүс сүнньэ тыа, күөл, үгүс үрэх дойдута. Н. Габышев
Чөркөөхтөн, Ытык-Күөлтэн ураты Таатта сүнньүгэр Уолба, Уус-Таатта (уруккута Байаҕантай улууһа) диэн нэһилиэктэр бааллар. Бэс Дьарааһын
Хаандыга сүнньэ бүтүннүүтэ оччолорго иэгэйэр икки атахтаах олохсуйан көрбөтөх, иһиллээбит курдук, ибис-иччитэх, кубус-кураанах дойду этэ. Н. Заболоцкай
5. көсп. Туох эмэ ис дьиҥэ, ис чахчыта. ☉ Суть, сущность, основное содержание чего-л.
Михаил Иванович, мунньахха сыһыана суох гынан баран, киһини көрсөөрү хойутаан киирбит буолан, боппуруос сүнньүн өйдөөбөтөр даҕаны, Таня этиитин олус биһирии истибитэ. Н. Лугинов
Дьыала сүнньэ маныаха буолбатах, адьас атыҥҥа сытар. Ону эһиги өйдөөбөккүт, олус хомолтолоох. «ХС»
△ Туох эмэ сүрүн өттө, тутаах хайысхата (хол., үлэ). ☉ Основное направление, приоритетная сторона чего-л. (напр., работы)
Аны, үлэ сүнньүн көрдөхпүт аатыран, кыраны аанньа ахтыбат буолабыт, кыра итэҕэстэри этэр киһини бириинчик, мээри киһи диэн да турардаах буолабыт, доҕор! Амма Аччыгыйа
Сопхуос дьарыгын сүнньэ: табаны уонна күөх кырсаны иитии, балыктааһын, кыыл кырсалары бултааһын. Н. Якутскай
Күндү миньэрээли көрдүүр үлэбитин быйыл өссө күүһүрдүөхпүт, үлэ сүнньэ өрөспүүбүлүкэ хоту оройуоннарыгар туһаайыллыа. «К»
6. Туох эмэ эргийэр киинэ, ханнык эмэ тэрили эргитэргэ аналлаах үөс. ☉ Стержень какого-л. вращающегося механизма
Сүрүҥҥэ олордуллубут подшипнигы буолтанан ыстаныакка ыбылы ылларыллар. ТСР
7. мат. Геометрическэй эттиги курдары ыытыллар эбэтэр бэйэтэ ураты хаачыстыбалардаах хамсаабат көнө сурааһын. ☉ Ось (проходящая через геометрическую фигуру или неподвижная прямая линия, обладающая только ей присущими свойствами)
Сүрүҥҥэ киин туочука икки өттүгэр тэҥник тэйэн сытар чыыһылалар утарыта чыыһылалар диэн ааттаналлар. БАН А
Ханнык эмэ сүрүҥҥэ сыһыаннаан симметричнэй буолар ханнык баҕарар икки бөгүүрэ бэйэ-бэйэлэригэр тэҥнэр. КАП Г
2. даҕ. суолт. Тутаах, туохха эмэ төрүт буолар. ☉ Основной, главный. Олоҥхоҕо Аллараа дойду бухатыырдара Орто дойду бухатыырдарын сүрүн утарылаһааччылара. Саха фольк. Күндэ сүрүн айымньылара барылара кэриэтэ сүүрбэһис сылларга суруллубуттара. Софр. Данилов
Ханнык баҕарар дьыаланы, ордук уорууну силиэстийэлииргэ дьэҥдьиир сүрүн дакаастабыллары арыйан таһаарааччы. М. Попов
♦ Көнө сүрүннээх (сүнньүлээх) көр көнө I
«Абааһы киһи» диэҥҥит баттаамаҥ маннык көнө сүрүннээх эрэйдээҕи! ПЭК ОНЛЯ II
Бу көнө сүрүннээх киһини күрэт, сирдээ диэн тылга киллэрэ сатыыр наадата суоҕун Хабырыыс өйдөөтө. И. Гоголев
Иннибин-кэннибин көрүннэхпинэ, билигин тутатына улууска кулубалаан барыах көнө сүнньүлээх киһи даҕаны аҕыйах. Ойуку
Кинини [Николай Ивановиһы] туоһапкатын курдук көнө сүнньүлээх киһинэн ааттыыллар. С. Окоёмов. Ол кэриэтэ сүнньэ быстыа — сүнньэ быстыа да буоллар диэн курдук. Петя биир итэҕэстээх — кини мөккүһэн баран иннин биэрээччитэ суох, ол кэриэтэ сүнньэ быстыа
□ [Власий Порфирьевич] «өйдүөхтээххит», «билиэхтээххит» диэнтэн атыны билиммэт
Кини дьүккүйбүтүн кэнниттэн ону хайдах даҕаны төнүннэрбэккин. Ол кэриэтэ сүнньэ быстыа. Н. Лугинов. Сүнньүгэ астарбыт курдук (оҕун- на) — тута барбыт, өлбүт курдук (буолла). ☉ Замертво, как подкошенный (упасть, свалиться) (букв. будто его укололи в спинной мозг). Охсуллубут киһи сүнньүгэ астарбыт курдук оҕунна. Сүнньүгэ биэр — кэһэтэ түһэн биэр. ☉ соотв. дать по шее. Эн кинини тоҕо бодьуустаһаҕын? Сүнньүгэ биэр — начаас көнүө. Сүнньүн ас — кыылы, сүөһүнү өлөр (урут сахалар сүөһүнү билиҥҥи курдук сүгэнэн сүүскэ биэрэн буолбакка, саха быһаҕынан сүнньүгэ анньан өлөрөллөрө). ☉ Заколоть, зарезать (животное) (букв. уколоть в спинной мозг)
Тыаҕа лаппа таһааран баран, били эриэн муос уктаах быһаҕын атаҕыттан сыыйан ылбыт да, [Манчаары] биэни сүнньүн анньан кээспит. МНН
[Оҕоуруу дьон] Суол айаҕар суру суоһарбыттар, Үрүҥ-хара сүүрүгү Үлтү үүрэн аҕалан, Сүүрдэ сылдьан Сүүскэ охсон, Сүнньүн аспыттар. П. Ойуунускай. Сүнньүн булла — 1) түспэтийдэ, дьоһуннанна. ☉ Остепениться, образумиться. Уйбаанчык быйыл сүнньүн булбут, чыҥха атын киһи буолбут
□ Өрүүсэ Маратик туһунан саныы олордо
Кини, сүнньүн буллаҕына, барыларын да баһыйар киһи буолуоҕа. А. Сыромятникова; 2) оннугар түстэ, олоҕун булла. ☉ Войти в колею, вернуться в привычное русло
Билигин да олох дьиҥнээх сүнньүн була илик, киин сирдэргэ тахсар долгуйуулар ордук күүрдүллэн да иһиллиэхтэрин сөп. Амма Аччыгыйа. Күндэ айымньытын сыаналааһын билигин сөптөөх сүнньүн булла. Күндэ
Мин маны бэрт былдьаһан, тыл сырыһыннараары суруйбатым, дьиҥ литература сүнньүн булуон баҕарбычча соҕотох бэйэм санаабын этэбин. Эрилик Эристиин
Сүнньүн көннөр — 1) көр көннөр. Соня быраатын мөҕөн сүнньүн көннөрдө — утары эппэт оҥордо. «ХС»; 2) сыһыт, уоҕункүүһүн мөлтөт, салайары истэр оҥор (үксүн айаас, өһөс сылгыны). ☉ Сделать более кротким, ручным, заставить повиноваться, укротить, усмирить (обычно необъезженного, строптивого коня)
Кирилэ сиргэмсэх оҥорбут соноҕоһун, сүнньүн нэһииччэ көннөрөн, суолга киллэрэн испитэ. Н. Заболоцкай. Сүнньүн үүттээ — өлөр, суох оҥор. ☉ Прикончить, убить кого-л. (букв. просверлить спинной мозг). Дьулуруйар Ньургун Боотур обургу …… Сүгүнүнэн сүктүбэт Сүдү ыал оҕото, Аанньанан аттаммат Айыы-хаан оҕото Адаҕыта оонньоотоҕуна — Сүнньүбүтүн үүттүөҕэ, Сүрэхпитин булкуйуоҕа, …… Умса ууруоҕа. П. Ойуунускай
О, оннук эрэ буолара буоллар, ол-бу буолан чолоҥолоспуккутун ситиһэн, сүнньүгүтүн үүттээн, ээххитин этиттэрэн тэйиэм этэ. П. Аввакумов. Сүнньэ быстыа да буоллар — тугу эмэ оҥоруон кэриэтэ өлүө. ☉ Он скорее свернёт себе шею (чем что-л. сделает)
Сүнньэ быстыа да буоллар барсан да бэрт. «ХС»
Сүнньэ көннө көр көн. «Дьэ дуу, Лука Иванов сүнньэ дьэ көннө ини», — дии-дии Авксентий киэҥ-киэҥник хардыылаата. М. Доҕордуурап
Ипатий туһунан аҕыйах тылы аҕыннахха, үлэттэн үлэҕэ сиэттэрэн арыый сүнньэ көнөн сылдьар курдук. Н. Степанов
Ол кэннэ бастакы салалта, олохтоох ыстаарыста диэн киһи талыллан үлэлиир буолбута …… тахсыыбыт-киириибит намыраан, …… сүнньүбүт дьэ көнөн барбыта. «ХС». Сүнньэ көнө (киһи) — көнө сүрүннээх диэн курдук (көр көнө I). Киниэхэ эрэниэххэ сөп, сүнньэ көнө киһи
□ Учуутал Чахов — сүнньэ көнө киһи. «ХС». Сүнньэ көһүйүөр диэри — наһаа уһуннук, сылайыар диэри. ☉ Очень долго, до того, что шея затекла (стоять, ждать). Сеня ытын сүнньэ көһүйүөр диэри күүттэ — ыта кэлбэтэ
□ Сэмэн сүнньэ көһүйүөр диэри туран истэ-көрө сатаата, онтон салҕан, кэлэн утуйан хаалла. Күндэ
◊ Сүрүн үүтэ — киһи сиһин тоноҕоһун саҕаланыытыгар баар кэтэх аннынааҕы кыракый оҥхой. ☉ Затылочная впадина, шейная ямка. Табаны ардыгар сүнньүн үүтүгэр анньан өлөрөллөр
ср. ДТС йулун, уйг. жулун ‘спинной мозг’
II
аат эб. Саҥарааччы үксүн сөбүлээбэт сыһыаннаах сөҕөрүн-бэркиһиирин көрдөрөр. ☉ Выражает изумление говорящего с оттенком неодобрения
Тыал тыаһа сүрүн, эбии бэргээбит дии. Софр. Данилов
Үрдүк таҥараҕа айыы, бар дьоҥҥо саат да буолбата сүрүн ньии! М. Доҕордуурап
Онуоха эбии аппыт бытаана, суолбут куһаҕана сүрүн! «ХС»

аат.
1. Киһи толкуйдуур, ол-бу ис дьиҥин ырыҥалыыр, билэр дьоҕура, кыаҕа. ☉ Ум, разум, рассудок человека
Микиитэ өйө сырдаан иһэргэ дылы буолла. Амма Аччыгыйа
Үөрэх бөҕө үрдүгүн Манна өйдөөтүм, Икки атахтаах өйүн Манна биһирээтим. С. Зверев
2. Киһи истибитин, билбитин-көрбүтүн умнубакка илдьэ сылдьар дьоҕура. ☉ Человеческая память
Тоҕо, Унаарар күөх кыраайым Өйбөр көстөн элэҥниир, Үрдүк кырыы мырааным Дьэргэлгэнэ дьиримниир! Күннүк Уурастыырап
Бу алдьархай буолбута алта сыл ааһыаҕар дылы Бурхалей өйүгэр күҥҥэ хаста да киирэн тахсар. Эрилик Эристиин
♦ Өй аҥаардаах — акаары, иирээкитиҥи (киһи туһунан). ☉ Полоумный, сумасшедший (о человеке)
Дьикти баҕайы, өй аҥаардаах киһиэхэ дылы, ханна кэпсэтэргэ тоҕоос түбэстэҕинэ, тибис-тиэрэни тылласпытын кулгааҕа эрэ истэн хаалара. А. Сыромятникова
Биир биллэр соҕус баай ыал өй аҥаардаах кыыстарын куолаһынан саҥарда Болот. Н. Заболоцкай
Өй аҥаардаах киһиттэн тугу булан ылыаҥый?! НАГ ЯРФС II. Өйбөр киирбэт — киһи өйүгэр кыайан тутуллубат, хатаммат. ☉ То, что плохо запоминается
Олурҕа араспаанньалаах киһи төрүт өйбөр да киирбэт. Д. Очинскай. Өйбүт кыл- гаан — билэр-көрөр, толкуйдуур кыахтаах эрээри, ситэ толкуйдаабакка хаалан. ☉ Из-за своего недомыслия
Тээтэ, [Сэмэн өлбүтүгэр] эн буруйдаах буолуоҥ дуо? Биһи бэйэбит өйбүт кылгаан биэрэн, таҥара кэскилиттэн бокуонньукпутун матардахпыт дии. Эрилик Эристиин. Өйгө баппат — киһи кыайан өйдөөбөт. ☉ соотв. уму непостижимо, в голове не укладывается
Ааныс эн этииҥ өйгө баппат, кыаллыа суоҕа. У. Нуолур
Баар киһини матары аһыыры кини хайдах да өйүгэр батаран өйдөөбөт этэ. «ХС». Өйгөр хатаа — умнубат гына өйдөөн кэбис. ☉ соотв. намотать на ус
Таба истэн, үчүгэйдик өйүгэр хатаан хааллаҕына, Дьэллик киһи киэнэ муудараһа. Н. Заболоцкай
Хаһыат быһыытынан, кэпсээн наадалаах, сонун өттүлэрин өйүгэр хатаан истэ. С. Никифоров. Өйгүн сыс — тугу эмэ быһаараары, билээри олус элбэхтик толкуйдаа. ☉ соотв. ломать голову над чем-л.
Хас да сыл устата өйүн сыспыт, утуйар уутун көтүппүт үлэтин дьэ бүтэрдэ. Кустук. Өйгүн-төйгүн (өйгүн) бул (булун) — 1) уоскуй, айманыма, ыксаама, тугу гынаргын бастаан толкуйдаан көр. ☉ Успокоиться, собраться с мыслями, сосредоточиться
Сөдүөт дьэ «һуу» гынан, сынньанан, өйүн-төйүн булунан, дьиксинэн барда. «ХС»; 2) мэниктик, акаарытык, чэпчэкитик быһыыланаргын уурат, тохтот. ☉ Образумиться, опомниться, остепениться
Онон эһиги өйгүтүн-төйгүтүн булунуҥ, сайыҥҥы күөхтэн матымаҥ. Д. Очинскай
Өй киирэр көр өйүн туппут. Хата өй киирэн дьэ киһитийиэ. У. Нуолур
Оо, хаһан эрэ өй киирэр буолла? Амма Аччыгыйа
Өй көтөн түстэ көр санаа көтөн түстэ. Аны дьоммуттан хаалыам — диэн өй көтөн түстэ. Суорун Омоллоон
Бурхалей эр хаанын ылынна, хайаттан үлтү түһэн өлүө суох курдук бардам өй көтөн түстэ. Эрилик Эристиин. Өйө бааллар — туохха эмэ аралдьыйан, бутуллан, урут өйдүүрүн, билэрин булан эппэт, өйдөөбөт эбэтэр сыыһа өйдүүр. ☉ соотв. ум за разум заходит
«Биһиги манна уолуйан, өйбүт бааллан хаалла дии», — диэтэ Илларионов. М. Доҕордуурап
Боростуой да суолу булбакка, киһи өйө бааллар эбээт. В. Яковлев. Өйө көтөр (көтөн хаалар) — өйдүүр, толкуйдуур кыаҕын сүтэрэр (кутталыттан, соһуйууттан). ☉ Опешить, прийти в замешательство, потерять способность ясно мыслить (на краткое время — напр., от неожиданной душевной встряски)
Дьэргэ ити тыллартан өйө субу көтүөх курдук буолуталаата. Болот Боотур
Тыаҕа таҕыстаҕына дьэ өйө көтөр эбит. Соҕуруута-хотута ханан баарын умнан кэбиһэр. Далан. Өйө өһүлүннэ — кыайан быһаарбат, тобулбат буолла, эргитэн, олохтоохтук толкуйдууртан ааста. ☉ Ослабеть умом (от старости, болезни), перестать разумно мыслить
[Чыычааҕым оҕото] Саныыр санаата сабылыннаҕа, Өйдүүр өйө өһүлүннэҕэ, Этэр тыла мэлийдэҕэ. Өксөкүлээх Өлөксөй
Санаа эрэ саллыах, өй эрэ өһүллүөх үлүгэрин үөһүгэр сылдьар сүрэх сындалыйан да ылара ханна барыай? С. Федотов. Өйө суох буол (сыт) — тугу да билбэт буола туймаар, уҥ. ☉ Терять сознание, лишаться сознания
Кэлин билбитим дойдуларыгар киирбит дьоммут икки хонугу эрдэ кэлэн, тымныы балааккаҕа өйө суох сытар киһини булбуттар этэ. Г. Колесов. Өйө сынньылынна — сылайан кыайан быһаарбат, буккуллар, сыыһар буолла. ☉ Отупеть, перестать соображать (от усталости, шума)
Суруктан өйө сынньыллыбыт киһиэхэ эбэ чэбдигирдэр, сынньатар кылбархай иэнин көрүөххэ кэрэтин, сөрүүнүн уонна киэҥин. Н. Заболоцкай
Кини үлэтигэр киһи өйө сынньыллара суох. А. Сыромятникова. Өйө тобуллар — өйө сайдар, түргэнник уонна сөптөөхтүк быһаарар. ☉ В голове прояснилось, просветлело
Арай, үлэҕэ эмиэ ити курдук өйдөрө тобуллара, арыллара буоллар, тугу тулутуо этилэр! «ХС». Өйө туймаарда — олус күүстээх тыастан-уустан, саҥаттан-иҥэттэн о. д. а. дөйүөрбүт курдук буолла. ☉ Ум (рассудок) помрачился у кого-л.. Күнү-ыйы кытардар Өһөх хааны… о, сүрүн… Көрдүм, өйү туймаардар Өлөр өлүү мөккүөрүн… А. Абаҕыыныскай. Өйө (төбөтө, мэйиитэ) хамсаабыт — иирбит, буккуллубут. ☉ Помешаться, сойти с ума
Туох оннук сүрдээх суолун оҥорбуппун билэн этэҕин? [Дьаамнаах:] бу эмээхсин кутталыгар буолан өйө хамсаабыт. С. Ефремов
Чахчы өйө хамсаабыт буоллаҕына, нэһилиэк сэбиэтигэр илдьэн дьаһайтарыан наада. «ХС». Өйө хоппот — ситэри кыайан өйдөөбөт, билбэт. ☉ соотв. ума не приложит
Ким да бэрэссэдээтэл буоллаҕына, бу холкуоска сири баар оҥорорун өйүм хоппото. М. Доҕордуурап
Өйө хоппот буоллаҕына ханнык да тылынан саҥарара көмөлөһүө суоҕа. Нэртэ
Кыһыны быһа дөйө тоҥон турбут сир аҕыйах хонуктаах ириэриигэ бэринэрин өйүм хоппот. «Кыым». Өйтөн (өйүттэн) көт — таһыччы умнан кэбис. ☉ соотв. забыть начисто; вылетело из головы
Итирдэҕинэ өйүттэн көтөр. Далан. Өй ук — 1) туохха эмэ үөрэт, тугу эмэ быһааран биэр. ☉ Надоумить кого-л.
Мин кинилэргэ орооспоппун, эдэр дьон билэллэринэн олордуннар, аны кэлэн биһиги өй угар үһүбүөт. Н. Лугинов
Муҥура суох кыахтаах таҥара тоҕо эрэ Курилга өй укпатах, салгыы тугу гыныахтааҕын этэн биэрбэтэх. С. Курилов (тылб.); 2) тугу эмэ өйдөт. ☉ Напоминать о чём-л.
Суумкабын төрүт да умнан барыахпын, хата уолум өй уган абыраата. НАГ ЯРФС II. Өйүгэр көтөн түстэ — эмискэ өйдүү биэрдэ, эмискэ саныы түстэ. ☉ Вдруг пришло на ум, вдруг осенило
«Кэбис, аньыы-хара элбии илигинэ, эрдэтинэ мантан барыахха!» — диэн санаа уол өйүгэр көтөн түһэр. Н. Якутскай
Түһээн баттаппатах суола өйүгэр көтөн түспүтүттэн куттанан Лөчүөк… таҥара диэки хайыста. Д. Очинскай
Өйүгэр оҕустарбат (оҕустарбакка) көр оҕустар. Бэдигиҥ баара киһини хомоттум диэн өйүгэр оҕустарбат да быһыылаах. Софр. Данилов. — Итинник аат туохха эбээһинэстиирин өйдүүгүн дуо? — Бу туһунан өйбөр оҕустарбаппын ээ. Доҕордоһуу т. Өйүгэр түһэр — өйдөт (үчүгэйдик көрдөрөн, кэпсээн, быһааран). ☉ Втолковать, вбить в голову, разъяснить кому-л. что-л. Кэскил туһа диэн кэпсэтэн көрбөтүлэр, Өлүү-сүтүү диэн Өйдөрүгэр түһэрбэтилэр. Өксөкүлээх Өлөксөй
[Баанньыска:] Дьэ үчүгэйдик киһи эрэ өйүгэр түһэр гына ыпсаран кэпсииргэ үөрэммит киһи эбиккин. А. Софронов. Өйүм сыстыбат — аанньа өйдөммөт, киһи өйүгэр баппат, киирбэт. ☉ Не доходит до сознания. Итиннэ мин өйүм сыстыбат. Өйүн буллар — үөрэт, киһи оҥор. ☉ Вразумить, образумить кого-л., сделать человеком. Уолуҥ өйүн буллар. Өйүн сүтэрэр — 1) ыалдьан, атын да төрүөттэн туймаарар, тугу да билбэт буолар, уҥар. ☉ Потерять сознание
Онтон өйүн сүтэрэн, Онно тута, охтон түһэн, Дьабадьыта күүгэн аллан, Налбыһахпыт уҥан хаалла. Күннүк Уурастыырап
Хорсун пограничник ыараханнык бааһыран өйүн сүтэрэр. Софр. Данилов; 2) уолуйа куттанан, айманан, тугу гынарын өйдөөбөт. ☉ Лишаться рассудка от страха или волнения, не давать отчёта в своих поступках, совершать безрассудные действия
Туохтан ити айылаах айманан өйбүн сүтэрбит бэйэм буолла. НС ОК; 3) кими эмэ олус таптаа. ☉ Сходить с ума по ком-л. (из-за большой любви, привязанности). Уоллара кыыстанан өйүн сүтэрбит. Өйүн сүүйтэрэр — атын киһи санаатынан барар, ким эмэ сабыдыалыгар түбэһэр, албыннатар. ☉ Попадать, подпадать под чьё-л. влияние, становиться зависимым от кого-чего-л.
Арыгыга өйбүн сүүйтэриэм, Санаабын сабырыттарыам диэбэт этим. А. Софронов
Абам-суптум эбит!!! Өлөр быатыгар өйбүн сүүйтэрэн, Суорума соруктаммыт Сорум эбит. П. Ойуунускай. Өйүн туп- пут — 1) өй-санаа өттүнэн сиппит. ☉ Созреть умственно, стать зрелым. Сааһын сиппит, өйүн туппут киһи, бэйэтэ билиэ буоллаҕа; 2) дьэ өйдөммүт. ☉ Взяться за ум, набраться ума. Киһибит дьэ өйүн туппут быһыылаах. Өйүн ыһыктыбыт — өйдүүр, билэр дьоҕурун сүтэрбит (ыалдьан, олус кырдьан). ☉ Утратить умственные способности, потерять память (напр., от старости, в результате тяжёлой болезни, перед смертью)
[Миисэ:] Ы… хаан-өһөх байҕал долгуна долгуйан… Уу-уу. [Силиэн Силиппиэн:] Доҕоор, тугу саҥараҕын?.. Бу муҥнаах өйүн ыһыктаахтаабыт. Күндэ
Дьэ, кырдьык хаар бөҕө баттаабыт. Буолумуна. Баһаам ээ, доҕор, тоҕус уон икки диэн! Ити да буоллар өйүн дуостал ыһыктыбакка сытар. Багдарыын Сүлбэ. Өйүттэн таҕыста — куттанан, уолуйан иирбит курдук өй-мэй буолла. ☉ соотв. выжить из ума; потерять рассудок
Кини [Чубуку Дьэкиим] ууга түһээт, уолуйан өйүттэн тахсан хаалбыта. Д. Таас
Иэдээн буолуо, кутталларыттан өйдөрүттэн тахсыахтара. «ХС». Өй хаата күл.- ооннь. — өйдөөх киһи (сүнньүнэн оҕо туһунан). ☉ Умница, ума палата (обычно о детях)
Аҕыйах саҥалааҕын иһин, өй хаата уол дииллэрэ. А. Софронов
Иринньэх оҕо киэбинэн «Өй хаата уолчаан» диэтим. С. Данилов
Бэл оннооҕор кырдьаҕас геологтар, өй хаалара, кыһаллыбатахтар. «ХС». Өй ыл — эмискэ сөптөөх санааҕа киир, умнубуту өйдүү биэр. ☉ Найти верную мысль, вспомнить забытое
Маайа таҥараҕа үҥэ-үҥэ муостаҕа сөһүргэстии түһэн, бокулуоннаан барда, онтон өй ылан, Бүөтүр эмиэ бокулуоннаата. Эрилик Эристиин
Өлөксөй өй ылан, сохсо сиһинэн сүүрэн тахсыбыт да, сигэтин быһыта сынньан барбыт. М. Чооруоһап
◊ Өйгөр иҥэр — өйдөөн хаал. ☉ Запомнить
Бу кэпсээни киһи умнарыгар сатаммат. Ыраас халлааҥҥа этиҥ эппитин курдук, эппит сааһынан киирдэ, өйбүтүгэр иҥнэ. П. Ойуунускай. Ойуун кылырҕас кыаһаана, дирбийэр дүҥүрэ, ол-бу эмэгэтэ өйбөр иҥэн хаалбыттар. В. Протодьяконов. Өйтөн аах — көрбөккө эрэ (нойосуус) аах. ☉ Читать на память, наизусть
[Айаан] Өйүттэн ааҕар таптаан Үгүс поэт хоһоонун. И. Гоголев
Кинигэттэн көрөн турар курдук, арааһы өйдөрүттэн ааҕаллара. Х. Андерсен (тылб.). Өйү (эрэ) биэримиэххэ — соһуйбутун, өмүрбүтүн кэннэ, онтун аһарар кыах биэрбэккэ. ☉ Не дать опомниться, прийти в себя
Хайыахха? Суох, өйү эрэ биэримиэххэ, фашистары туһаайбытынан, ытыалыы-ытыалыы ойон турда. «ХС». Өй үлэтэ — өй күүһүнэн, өй көмөтүнэн толоруллар үлэ. ☉ Умственный труд
Өй үлэтинэн үлэлээһин кэҥээн истэҕин аайы үрдүк таһымнаах үлэһиттэр улам ордук наада буолан иһиэхтэрэ. СГПТ. Өйүнэн ыалдьыы — төбөтүнэн буккуллан ыалдьыы, иирэн ыалдьыы. ☉ Помешательство, душевная болезнь
Улахан уол Кууһума, эмискэ өйүнэн ыалдьыбыт. Күннүк Уурастыырап
ср. др.-тюрк. өг, тюрк., монг. ой ‘ум, разум, память’