яростный, гневный, неукротимый, ожесточенный, суровый. кыырыктаах кыргыһыы ожесточенный бой

1) большого роста, громадный (о человеке); 2) яростный, ожесточённый; дуолан охсуһуу яростная схватка.

даҕ. Хардарыта кимиилээх, киирсиилээх. ☉ Ожесточенный
Кимсиилээх хапсыһыыга биһиги уолбут кыайда. — Уот тымтар кимсиилээх сэриигэ Досуордьут бааһырда. А. Абаҕыыныскай

I 1) жаркий, горячий, палящий; суостаах оһох жаркая печь; суостаах күн палящее солнце; 2) перен. жаркий, ожесточённый; өстөөҕү кытта суостаах хапсыһыылар ожесточённые схватки с врагом.
II см. суос II.

1. киирис диэнтэн хай. аата. Ыһыы: «Ураа!..» Ыга киирсии Ыстыыгынан кэйсиһии. Баал Хабырыыс
   Биирдэ Саппырыан оҕо Сиип убайын кытта охсустулар — биир-икки бөрсүөгү киирсии буоллар эрэ уолаттар бурҕачыһа түһэллэр. А. Бэрияк
2. Икки өттүттэн кимэн киирэн тыҥааһыннаахтык күрэстэһии, охсуһуу; күрэхтэһии. ☉ Напряженная схватка, битва, драка; состязание
   [Буоксаҕа] чахчы сытыы киирсиини кэтэһэн, көрөөччүлэр сирэйдэрэ сэргэхсийдэ. Н. Лугинов
   Аны бөрөлөөх эһэ киирсиилэрэ саҕаламмыта. И. Федосеев
   Үөрүү буолла да — хабарҕа муҥунан үөрүү, кыыһырсыы буолла да — сутурук уйарынан киирсии. Э. Соколов
3. Кими эмэ кытта этиһии; улаханнык мөккүһүү. ☉ Ругань, ожесточенный спор с кем-л. [Маппый] бэҕэһээ киэһэ дайаарка кыргыттардыын «киирсиитин» санаан уоскуйан иһэн эмиэ кыйаханан кэлэр. В. Гаврильева
   — Куолуһут буолан баран, ынаҕы сылгыттан араарбат киһийдэх эбиккин, — Элэҥ Сэмэн уолу өтөрү-батары көрүтэлээтэ. — Дьэ, доҕоттоор, киирсии буолаары гынна! В. Протодьяконов
   Барыларын мунньан олорон дьэ, киирсии кытаанаҕа, тугу кистиэмий, дьоммун кэлтэй мөҕөөччү буоллум. «ХС»

возвр. от хабыалаа = 1) хватать зубами (от злости, напр. о собаке); 2) перен. разг. говорить запальчиво; ругаться ожесточённо, зло (о сварливом человеке); икки эҥил баһын хабыалана-хабыала-на саҥарар она яростно бранится (букв. она говорит, хватая зубами свой плечи).

даҕ. Өлүүлээх-сүтүүлээх, өлөрсүүлээх-өһөрсүүлээх; хараҥа дьайдаах. ☉ Кровопролитный; ожесточённый
Бу сэрии улахан баайдарга туһалаах, оттон кыргыс хааннаах толоонугар ким хаана тохторуй? М. Доҕордуурап
Ийэ дойдубутун хааннаах фашистартан көмүскүөҕүҥ! Ф. Софронов
Баанда салайааччыта, төһө да тоһуурга ытылыннар, хааннаах дьайыылара тохтооботоҕо. «Чолбон»
♦ Хааннаах андаҕар — кэһиллибэт, бигэ, халбаҥнаабат андаҕар (былыр сахалар эрбэхтэриттэн хаан таһааран, эппит тылларын бигэргэтэн андаҕайаллара). ☉ соотв. кровавая клятва
Кырдьыгынан сылдьыах буолаҥҥыт хааннаах андаҕары андаҕайбыккыт, мэктиэ тылгытын биэрбиккит. П. Ойуунускай
Чэ, сөп буолла, туруҥ. өйдөөҥ: ити аата хааннаах андаҕары биэрдигит. Болот Боотур
Эмиэ хааннаах андаҕар ылаары кытара сытыйан олороҕун дуо? «ХС»
Хааннаах баппыыска көр баппыыска. Хааннаах баппыыската да суох иэспитин төлөһөр инибит. «ХС»
Былыр өбүгэлэрбит хааннаах баппыыска бэрсэллэрэ үһү. «Чолбон»
Хааннаах илбис көр илбис. Күн түүн өлөрсүү сатата Өрө күүрэн өрүкүйэр, Хааннаах илбис иэнигийэн Хабыр кыргыһыы кытыастар. Күннүк Уурастыырап
Хааннаах илбиһинэн имэҥирбит хара дьайдаах сэрии бүтэн, кыайыы өрөгөйө үүммүтэ. «ХС». Хааннаах өһүөн кэпс. — аймаҕынан, ууһунан өстөһүү. ☉ Кровная вражда
Бу кэнниттэн хааннах өһүөн төлөрүйүөн сөп этэ. <Хааннаах> хара көлөһүн көр хара I. [Байбал:] Мин хааннаах хара көлөһүммүттэн хоро тастаран туһаммытыҥ балай эмэ буолуо. А. Софронов
Мин хааннаах хара көлөһүммүнэн муспут баайбын-дуолбун бараабыт кини баар. Н. Якутскай
Хамнаска сылдьан, хааннаах хара көлөһүммүнэн айахпын ииттэн баччаҕа тиийбитим. Дьүөгэ Ааныстыырап. <Хааннаах> хара ыт көр ыт II. Бу дьиккэр, хааннаах хара ыт саҥатын истибэккиэт, тыла сытыытын көрбөккүөт!? Саха сэһ
1977
Хааннаах ыт курдук көр көр ыт II. [Ньургуһун Ньукулай:] Туораттан кэлбити син биир хааннаах ыт курдук көрөллөр. Күндэ
◊ Хааннаах хааһы көр хааһы. Оҕо сылдьан хааннаах хааһы диэни амсайан турардаахпын

1. хабараан диэн курдук. Атыырдар утарыта көрсүһээт атахтарынан өрө турдулар, хабыр хатаннык хаһыытастылар, ыйыластылар. В. Протодьяконов
   Былыта суох хабыр соҕус тыыннаах күн үүнэн эрэр быһыылаах. В. Яковлев
   Арыт силлээбит силлэрэ сиргэ тиийбэккэ тоҥор хабыр тымныыта түһүтэлиир. КН ПБ
2. көсп. Ыгым майгылаах; куруубай, хаҕыс сыһыаннаах (киһи). ☉ Вспыльчивый, нетерпеливый; грубый, суровый, жёсткий (о человеке)
   Ол эрээри сорохтор кини төһө даҕаны хабыр, уолусхан буоллар, олус көнө майгылааҕын, дириҥ өйдөөҕүн эмиэ умнубаттар. И. Гоголев
   Олус туруору, хабыр майгылааҕын бэркэ диэн билэбин. И. Семёнов
   Туһаахап уруккуттан даҕаны бардам майгытынан, хабыр быһыытынан сураҕырара. СҮК
3. көсп. Ыарахан, ыар тыыннаах (хол., кэм). ☉ Суровый, тяжёлый (напр., о времени)
   Эдэр оҕо киһи олох хабыр чахчыларын тумнан улааттын диирэ. Софр. Данилов
   Кырдьан бүппүт диэмэҥ эһиги Сэрии, үлэ хабыр сылларын Кырдьаҕас хомсомуолун. И. Эртюков
   ♦ Хабыр сыана — олус ыарахан сыана. ☉ Очень высокая цена. Хабыр сыана диэн дьэ манна баар эбит. НАГ ЯРФС
   ◊ Хабыр хапсыһыы — 1) өлөрсүүлээх-өһөрсүүлээх, суостаах-суодаллаах кыргыһыы. ☉ Смертельный, ожесточённый бой
   Ханнык да хабыр хапсыһыы Хаан тохтуута суох буолбат. М. Ефимов
   Нэдиэлэ кэриҥэ хабыр хапсыһыы кэнниттэн аҕыйах хонукка сынньалаҥҥа тахсыбыттар. П. Чуукаар
   Онтон салгыы үйэ аҥаарын анараа өттүлэринээҕи сыллар хабыр хапсыһыылаах түгэннэрин өйгөр сааһылыы охсон ылаҕын. «ББ»; 2) улахан тыҥааһыннаах, эрийсиилээх күрэхтэһии. ☉ Напряжённая схватка (в состязании)
   Мартыын уонна Дуолан Хара тусталлар, хабыр хапсыһыы буолар, хайалара да сабырыппат. И. Гоголев
   Кинилэр хаһыыларыттаныһыыларыттан сылыктаатахха, көбүөргэ хабыр хапсыһыы бара турар чинчилээх. Е. Неймохов
   ср. халх. хавир ‘быть в ссоре, жить не дружно’