туохт. Кустук өҥүнэн оонньоо. ☉ Играть разными цветами, отсвечивать, как радуга
Халлааны кустуктуур Москва, Эн үтүөҥ хоһооҥҥо холбонно. Эллэй
[Саас] Эн уран илии ойууһуккун: Эҥин да өҥү кустуктуугун. Сандаархай дуйунан соппуккун Сып-сырдык сыа хаары, күөл мууһун. С. Спиридонова

аат. Мээнэ куолулуурун сөбүлүүр киһи. ☉ Человек, речь которого напыщенна, красива, но лишена внутреннего содержания, фразёр; болтун
Суруксут суолтата тугуй? Олоххо ырыа кэриэтэ дойҕохсут дуу, Оонньуукүлүү ойууһут дуу? А. Софронов
Виктор Павлович утопист, кумахтан салгын замоктарын тутар кураанах дойҕохсут курдук көстүмээри, урут хаһан да эппэтин эттэ. Ю. Чернов (тылб.)

сылгылаа 2 диэнтэн дьаһ
туһ. Туох үлүгэрэй бу сибилиҥҥэттэн, быыкайкаан эрдэҕиттэн, дьиэттэн түүнү быһа сүтэн хаалар, дьэллик торбос кэриэтэ сылгылатар диэн! Софр. Данилов
Дьаакыбылап кулуба маҥнай утаа кыра уол күрээбитин соччо кумаардаабатаҕа, сылгылаппатаҕа даҕаны. Н. Якутскай
Болооччу Дохсун, Муос Ойууһут диэн Икки уоллаах эмээхсин Кэлэн булбутун Улахан уолга сылгы сылгылаппыт, Уонча сылгы ууга түһэн өлбүт. С. Зверев

даҕ.
1. Намчы, нарын. ☉ Нежный, изящный, тонкий
Түүл курдук уран ойуулаахтар Түүн кырыарбыт түннүктэр. С. Данилов
Бу хамныыр хараҕы, Бу хара хаастары, Бу уран уостары Умнуохпун билбэппин. А. Бэрияк
Олус үөрдүм бу бүгүн Уран ньуургун көрөммүн. «ХС»
2. Тугу эмэ, киһи сөҕүөн курдук, олус намчытык оҥорор, сатыыр. ☉ Очень умелый, искусный
Уран оһуордьут Ойуута буолан Хаар устун субуйбут Кырса кыыл суола. С. Данилов
Биригээдэ үрдүнэн Биллибит маляр, Уолаттар тэҥнэринэн Уран штукатуркаһыт …… Кини буолар эбит. Р. Баҕатаайыскай
Номоҕон дьүһүннээх, уран муосчут кыыл муоһунан эҥкилэ суох чочуйан оҥорбутун курдук ыраас сирэйдээх-харахтаах Мэхээлэм дьүһүн-бодо бөҕө буолбут. «ХС»
3. Этигэн, хомоҕой. ☉ Выразительный, искусный, красноречивый
Өйүттэн ааҕар таптаан Үгүс поэт хоһооннорун, Уран тылга абылатан Арыт умнар уруогун. И. Гоголев
Кини уран кэпсээнинэн Тыалы намыратар: Ытаабыты күллэрэр, Аһыылааҕы саататар. С. Данилов. Оччотооҕу оҕо санааҕа Олоҥхо уран хоһооно Олоххо кырдьык баар курдуга. Доҕордоһуу т.
◊ Уран тарбахтаах (илиилээх) — тугу эмэ ордук үчүгэйдик сатыыр, оҥорор, сатабыллаах. ☉ Имеющий золотые руки (букв. имеющий искусные пальцы (руки))
[Анньыһар Боотур:] Бу маннык оноҕоһу тойоммутугар уран тарбахтаах Бөҕүл Бөҕө эрэ оҥорон биэрээччи. И. Гоголев
Кини саҕа модьу-таҕа тутуулаах, уран, сытыы илиилээх ууһу чугаһынан булбаккыт чахчы. Күннүк Уурастыырап
[Аграфена Дмитриевна] үчүгэй иистэнньэҥ, уран тарбахтаах ойууһут. «ХС»
ср. монг. уран ‘искусный; искусство; мастер’

1. даҕ.
2. Икки хараҕынан көрбөт буолбут, хараҕа суох. ☉ Слепой, незрячий
   Балай оҕонньор. Балай эмээхсин. —Уонна баар манна кыната суоҕу кынаттыыр, Балай киһини көрбүөччү харахтыыр Харахха көстүбэт Кыайыы өрөгөйө, Сүрэх өлбөөдүйбэт Үөрүүлээх өйө. С. Данилов
   Ийэтэ икки хараҕа суох, киһи дьүүл-дьаабы аахсыбат балай эмээхсинэ. Эрилик Эристиин
3. көсп. Үөрэҕэ, сайдыыта суох, хараҥа. ☉ Необразованный, невежественный
   [Нуучча биэлсэригэр] Хайыай! Биһиги харахпытын аһымынаҕын. Суох, доҕоор, биһиги балай дьоммут. Амма Аччыгыйа
   Ойууһут улдьаа доҕорум миэнэ Олорбута дьахтар таһаатынан. Ону өйдөөбөт дьону – биһигини – Аһынара, ааҕара балай дьонунан. К. Кулиев (тылб.)
4. көсп. Киһи кыаҕар бас бэриммэт, кыайтарбат; баламат (айылҕа күүһэ). ☉ Неудержимый, неукротимый (о силах природы)
   [Соҕотох киһи] Айылҕа балай күүһүгэр улам-улам бэйэтэ ылларан, бэйэтэ буорайар. Күндэ
   Сэбиэскэй наука айылҕа балай күүһүттэн киһи аймаҕы босхолуурга туһалыыр. БИД
5. аат суолт.
6. Икки хараҕа суох киһи, сирдэппэт, көрбөт киһи. ☉ Слепой, незрячий человек
   Эн одуруунуҥ үүнэрэ бараммат Харахтааҕыҥ даҕаны, балайыҥ даҕаны син биир. Амма Аччыгыйа
   [Ойуун] арай балай буолан эрэр эмээхсиҥҥэ кыырда да кыайбата. И. Гоголев
   Балай буолбут циклоп, барааннарын уонна козаларын таһаартаары, сарсыарда туран били ааны бүөлээбит тааһы сыҕарыппыт. КФП БАаДИ
7. үөхс. Тугу да быһаарбат акаары, сирдэтэрэ суох киһи курдуккун диэн үөхсэр тыл. ☉ Употребляется как бранное слово: глупец, дурень. Манабыл саҥата ыраахтан киҥкиниир: «Ааны үчүгэйдик хатаатыҥ дуо, балай?» Н. Якутскай
   «Били балай эмиэ хайа үөдэҥҥэ дьөлө түстэ! Нохоо! Ийэҥ ханна барда?» – диэбитинэн Холлой Мэхээлэ уот иннигэр кэлэн илиитин ититэ турда. Амма Аччыгыйа
   Онуоха эмээхсинэ Оҕонньору мөҥүтүннэ: «Балай ааргы, далай акаары! Балыктан муҥ саатар Харыыта ылбытыҥ буоллар Хаалыа суоҕа этэ». А. Пушкин (тылб.)
   ♦ Атах балай көр атах
   Мин турдум да атах балай сүүрдүм. Тайах эмиэ ыстанна. Т. Сметанин
   Аултан сүүһүнэн бааһынай, хоргуйан өлөөрү гынан, оҕолорун-ойохторун быраҕа-быраҕа атах балай бараллар. Эрилик Эристиин
   Айылааҕын оннук буоллун. Кутталыттан атах балай барбыт сордоох буоллаҕа дуу? «ХС».
   ◊ Балай акаары көр далай акаары
   [Үрүҥ Тойон Кулун – Куллустуурга:] Анабыллаах туһааннаах хотун ойоххун ойох ылымнаҕын бургунас ынаҕы ойохтоноору гынаҕын дуо – маска баппат балай акаарыгар? ПЭК ОНЛЯ I
   Балай мэник көр мэник. [Ата – Оҕо Тулаайахха:] Мин иччим буолан бараҥҥын – баскар ньуоскаҕа мэйиитэ суох, көхсүгэр хамыйахха хаана суох, баһыҥ саллайбытын тухары балай мэник эбиккин! ПЭК ОНЛЯ III
   Балай хаан көр хаан. Таҥаһын-сабын туппахтаан көр-бүппүт – сып-сылаас балай хаан. «ХС»
   Балай хараҥа көр хараҥа. Бу балай хараҥаҕа Оннооҕор буулдьалар Биһигини, бадаҕа, Булбакка муналлар. И. Эртюков