I уст.: таҥара сараабыт брезжи? рассвет.
II разг. умирать; околевать.

1) падать, упасть, валиться; мас охтубут дерево упало; иҥнэн оҕут = упасть, зацепившись за что-л., наткнувшись на что-л.; споткнуться и упасть; 2) пропадать, гибнуть, погибать; ойуурдаах куобах охтубат погов. заяц в лесу не пропадёт; 3) свалиться (в результате тяжёлой болезни); 4) доходить до крайнего истощения; дохнуть, околевать (о животных); охтубут таба крайне истощённый олень; охтон өлбүт сүөһү дохлая скотина.

сыһ.
1. Сирэйгинэн аллара диэки (хол., түс, сыт, бар). ☉ Лицом вниз к земле или полу, ничком (напр., лежать, упасть)
[Серёжа] күөх оттоох кырыска умса түһэн сытан, сэниэтэ эстиэр диэри ытаан-ытаан баран, устунан утуйан хаалбыт этэ. Н. Лугинов
Дьиэ ааныгар чугаһаан иһэммин, мастан иҥнэн умса баран түстүм. Н. Заболоцкай
Ипатий муоһатын мүччү харбаата, сирэйинэн буорга умса хоруйа түстэ. М. Доҕордуурап
2. Аллара, сир диэки хайысхалаахтык (хол., көр, туттан олор). ☉ По направлению к низу, к земле, вниз (напр., смотреть, опускать что-л.)
Дьон сирэй-сирэйдэрин көрсүһэн бараннар, умса көрөн кэбистилэр. Амма Аччыгыйа
Маппый киэпкэтин умса уурунна. А. Фёдоров
Кыыс итиниэхэ хап-сабар эппиэттээбэтэ, саарбаҕалаан умса тутунна. Н. Заболоцкай
△ Аһаҕас өттүнэн түҥнэрэн, саба, түҥнэһиннэри уур (хол., иһити). ☉ Вверх дном (опрокинуть, перевернуть — напр., посуду)
Икки дьааһык умса ууруллубуттар. Н. Габышев
Кини дьиэ туттуохха айылаах хатырык хастаан сиргэ умса уурталаабыта. М. Доҕордуурап
Ааныс тумуска быыкаа тыы умса ууруллан субу ууга бараары сытарын көрдө. Н. Заболоцкай
♦ Умса ас көр ас II
Ол эрээри, төрөппүт аҕам кыһарыйан умса анньан биэрбэтэҕэ буоллар, мин да үтүө олоҕу булуом этэ. Н. Неустроев
Харабыллар киирэннэр Мэхээһи хаайыыга умса анньан кэбиһэллэр. Биир харабыл таһырдьа тахсар. С. Ефремов
Дьэ онон, Онтоон, соҕотох оҕоҕун кыайан иитимнэ холкуос хотонугар умса анньаҕын дуо? Дьэ, тимир сүрэхтээх аҕаҕын. М. Доҕордуурап. Умса (умсары) көрдөр (баттаа, тэбис) — кими эмэ баһыйан бас бэриннэр, утарыласпат оҥор. ☉ Сломить кого-л., подавить, подчинить своей воле; сбить спесь с кого-л.
Саспыты арыйар саргыланаар, Куоппуту ситэр дьоҕурданаар, Уоттаах харахтарын Умсары көрдөрөөр, …… Дьайдаах тыыннарын Дьалбарыта хампарытаар. С. Зверев
[Охоноон:] Саҥардыы харахпытын өрө көрөн иһэн, эмиэ хараҥа батталга умса тэпсиллиэх муҥтут дуо? Софр. Данилов
Ити дьүһүннээх оҕонньорго аҕаҥ умса баттаан биэрэн эрдэҕинэ, биир тылы мин диэки көмөлөһө саҥарбатыҥ. Эрилик Эристиин. Умса (умсары) миин — кими эмэ харыстаабакка, аһыммакка көлөһүннээ. ☉ Нещадно, безжалостно эксплуатировать кого-л. «Айымньы» холкуоска холбостор эрэ үлэнэн умса мииниэхтэрэ. М. Доҕордуурап
Олору барыларын батталлаах баай кылааһа умсары миинэн олорор. Бэс Дьарааһын
Массыына суох буолан, атахтаах сылгыны былдьаһа сылдьан умса миинэн ырыаран кэбиһэллэрэ. «ХС». Умса сытый кэпс., үөхс. — өл. ☉ Подыхать, издыхать, околевать
Ээ, бүрүстүүпүнньүктэр бары да умса сытыйаллара буоллар син буолуох этэ. П. Ойуунускай
Бөтөстөрбүнэн сэймэктэтиэм диэн куттаабытыҥ... умса сытый! Пьесалар-1960. Умса (умса-төннө) түс — тохтоло суох тугунан эмэ дьарыктан; күүскүн-күдэххин харыстаабакка сүүр-көт, түбүгүр. ☉ Работать без продыху, усиленно заниматься чем-л., хлопотать, не жалея сил
Ол күннэргэ Кубаачалаах, Кунаакап Дьөгүөссэлээх Олорон баран турбатылар, Уруоктарыгар умса түстүлэр. С. Васильев
Сааһын тухары ыал хамначчыта буолан ыарахан үлэҕэ умса көлүллэ сырыттаҕа. Болот Боотур
Кэскили, сарсыҥҥыны умнан, күннээҕигэ умса түһэр курдукпут дии. «Кыым»
Умса түс (хоруй) көр түс I. Оҕом барахсан Умса түспүт сураҕыттан Уйадыйдым быһыылаах. П. Ойуунускай
[Сөдүөт:] Оок-сиэ, бу сылдьан ханна эмэ умса хоруйдахпына, кэннибэр хаалааччым суох дии. Н. Кондаков
Бэрт бэһиэлэй Виталий Седалищев эмиэ сэрии толоонугар умса түспүтэ. С. Федотов. Умса түстэҕинэ сүүһүттэн өйүүр, (тиэрэ түстэҕинэ кэтэҕиттэн өйүүр) <киһитэ> көр түс I — Умса түстэхпинэ сүүспүттэн өйүөх буоларыҥ, тиэрэ түстэхпинэ кэтэхпиттэн өйүөх буоларыҥ эбээт. Саха фольк. Умса (умсары) уур — 1) кими, тугу эмэ суох гын, эс, кыдый. ☉ Уничтожить, истребить кого-что-л.
Аан дойду иккис сэриитигэр Сэбиэскэй Сойуус норуоттара биир түмсүүлээхтик фашизмы утары охсуспуттарын уонна кинини умсары уурбуттарын курдук, уот курааны кытта охсуһуллуохтаах. М. Доҕордуурап
Икки атахтаах эйэлээх олоҕун иҥнэри үктээбит гитлеровскай Германия умса ууруллубут! Кыайыы! «ХС»
[Дыраамаҕа] өрөбөлүүссүйэ иннинээҕи саха эдэр дьахтарын сордоохмуҥнаах дьылҕата, умса ууруллубут таптала көрдөрүллэр. «ХС»; 2) кими, тугу эмэ атаҕастаа, түһэр, үлтү тэбис. ☉ Унизить, попрать, втоптать в грязь
Орто дойду баһылыга буолбут Оруос Баай обургу дьаалыны Умсары уурдум, тиэрэ тэптим, Уодьуганын туттум, Тэһиинин таттым. П. Ойуунускай
Коля диэн оҕо дьэ сатамматах киһи үөскээбит, дьону барытын умса ууран эрэр эбит. Болот Боотур
Ойоҕум миигин умса уураары, онон эрэ дьоллоноору кэлэн үҥсэ сылдьар. А. Бродников. Умса уур, тиэрэ (иттэннэри) уур (бырах) — үүт-үкчү, үүт-маас (кимиэхэ эмэ майгыннаа). ☉ соотв. точь-в-точь, как две капли воды
Ол көрдөһүү төрдө бу атырдьах ыйыгар биллэн хаалбыт: умса уур, тиэрэ уур — Оҕуурап Оҕуурабынан, үүт-маас Уоһук курдук оҥоччу көрбүт уол оҕо эбит. П. Аввакумов
Сирэйэ-хараҕа, туттара-хаптара, бэл, ымах гынара — үүт-маас эйиэнэ. Умса уур, тиэрэ бырах — Дойдокунов Дойдокуновынан. «ХС»

I
туохт.
1. Олох олорон бүт, быһын. ☉ Умереть, скончаться
Мин өлүөм — дьүһүнүм сүтүөҕэ, Мин буорум отунан үүнүөҕэ. П. Ойуунускай
Ойуулуом этэ эһиэхэ Оччотооҕу мин ыалларбын Суохтарынан туһанаммын: Сут дьыл балыктыы Кэбээйигэ Сорохторо көспүттэрэ, Сорохторо өлбүттэрэ. Дьуон Дьаҥылы
2. Охтон хаалан быһын, өрүттүбэт гына оҕун (сүөһүнү этэргэ). ☉ Околевать, издыхать (о скотине)
Итиччэ өрүттүбүт сүөһү өлүмээрэй дии саныыбын. Амма Аччыгыйа
Ол курдук икки аттара сотууҥҥа өлөн хаалбыттара. Эрилик Эристиин
3. Кууран-хатан дьүһүҥҥүн сүтэр, кубарый (охсуллубут от туһунан). ☉ Поблёкнуть, увянуть (о растениях, напр., о скошенной траве)
Күһүн от-мас хагдарыйар. Кыһын от-мас өлөр. Бу аан дойдуга туох барыта үөскүү-үөскүү өлөр, өлө-өлө үөскүү турар. П. Ойуунускай
Оппут өлө илик, тыбыс-тыыннаах сытар. Хайыыбыт? «ХС»
4. көсп. Халлаан атын эттигинэн хаххаланан, күлүктэнэн көстүбэт буол (ый, күн туһунан). ☉ Затмеваться, быть в затмении (о солнце или луне)
Былыргылар ыраахтааҕы сараатаҕына, күн өлөр диир буолаллара. А. Софронов
Биир ыйдаҥа киэһэ ый өллө. Амма Аччыгыйа
♦ Өлбөт мэҥэ уута миф. — 1) олоҥхоҕо, остуоруйаҕа баар дьикти күүстээх эмтээх (өлбүтү тилиннэрэр) ураты убаҕас (уу). ☉ Живая вода
Өр буолбата, Өтөр гыммата, Өлбөт мэҥэ уутун Өрө кылбатан таһаарда. П. Ойуунускай
Өлбөт мэҥэ уутун аҕалларгын, оҕоҕун төннөрүөм этэ. Амма Аччыгыйа; 2) өлбөт мэҥэ уутугар тэҥнэһэр суолталаах, абыраллаах туох эмэ. ☉ Что-л. равное по действию, свойствам живой воде
Үүт баар эбит икки атахтаахха өлбөт мэҥэ уута, үрүҥ илгэ, тыын уһатааччы, күүс эбээччи. П. Ойуунускай
Мумиё киһини ыарыыттан барытыттан өрүһүйэр өлбөт мэҥэ уута буолбатах диэн бары ааптардар кичэллээхтик сэрэтэллэр. «Кыым». Өл да төрөө — булгу, хайаан даҕаны, өлөргүн да кэрэйбэккэ. ☉ Обязательно, в любом случае, во чтобы то ни стало, хоть умри (но найди, доставь, сделай)
Өл да төрөө, кистэммит отут аты бул. «ХС»
Өл да төрөө, баран билэ охсон кэл. «ХС». Өллөхпүнэ сиэбит да суорум тириэрдэр үһүө түөлбэ. — киһи тиийбэт ырааҕа, онно мин (көннөрү киһи) хайдах тиийиэм буоллаҕай. ☉ Недосягаемая даль, до которой обычному смертному не добраться. Ол дойдуга өллөхпүнэ сиэбит да суорум тириэрдэр үһүө? Өлөн-охтон биэримэ — кыайтарыма, самнан, түһэн биэримэ. ☉ Не давать одолеть себя, не сдаваться, не падать духом
Бу бэйэлээх үлэһит дьон өлөн-охтон биэрбэт үйэтэ кэллэ. «ХС». Өлө оонньоотоҕун — туһата суохха, туһаммат суолугар эрэйдэннэҕин. ☉ Зря страдать, напрасно мучиться
«Били дьахтар Биир кэм мээрилээн, Сибиинньэтэ иитиэх дии-дии Силбиэтэнэн барбытыгар, Өс киирбэх кэлэн, бу Өлө оонньоотохпун», — диэн Адам Романович аналлаах хотунун «Абаансанан» мөҕөн айдааран барда. Р. Баҕатаайыскай
Ити санаанан салайтаран, бу өлө оонньоотохпун. С. Федотов. Өлөр андаҕар — тыын толуктаах андаҕар. ☉ Смертная клятва
Хайыахпыный, өлөр андаҕар биэрдэҕим дии. Өлөр атаһым көр өлөр доҕорум. Арай Көмөр Татаар өлөр атаһа, байан сүөһүтүн ахсаанын, харчытын сууматын билбэт буолбут Ньаамахтай Уйбаан туора туттара. Н. Босиков. Өлөр да соло (иллэҥ) суох — олус элбэх үлэлээхпин, онон тугу да гынар кыаҕым суох. ☉ соотв. хлопот полон рот, некогда даже умереть
Билигин аҕай адьас өлөр да иллэҥэ суох күннээҕи үлэ түбүгэр сылдьыбыт бары дьыалалара, доҕор иэдээнигэр тэҥнээтэххэ, адьас буоссата суох курдук бытарыйан көһүннүлэр. Н. Лугинов. Өлөр доҕорум — саамай истиҥ, чугас доҕор. ☉ Закадычный приятель, лучший друг
— Ханналаатыҥ, Вася? — Ээ, Амматтан биир өлөр доҕорум көтөн иһэр, ону көрсө киирээри. С. Руфов. Өлөр мөхсүү — тыын тахсыыта, быстыыта. ☉ Предсмертная агония. Дьиэ-буо! Өстөөх өлөр мөхсүүтүгэр өс номоҕо буолтун курдук Көстүбэт уолунуу Күөх сөлөгөйүнэн Күскүйдэ, Абааһы уолунуу Араҕас салыҥынан тыбыырда. Саха фольк. Өлөр охтуутун оҕутта — өрүттүбэт гына ыарыйда, өлөр ыарыытынан ыарыйда. ☉ Его сразила смертельная болезнь
Ол олорон саас ийэлэрэ, сэбиргэх анньарга ыалдьан, өлөр охтуутун охтубута. Эрилик Эристиин
Дьэ ол күннэргэ мин Аанчыгым өлөр охтуутун охтубута. Суорун Омоллоон. Өлөр өлүөхүмэ эргэр. — аһара кырдьаҕас, ыарыһах, өлөр турукка чугаһаабыт киһи. ☉ Дряхлый, больной человек, находящийся при смерти
Күрдүргүү-хардыргыы, Кыыкыныыхаахыныы Сыттаҕым ээ, Өҥкөөппүн өҥөйбүт Өлөр өлүөхүмэ. Өксөкүлээх Өлөксөй. Өлөр өстөөх (өстөөхтөр) — улаханнык, эйэлэспэттии (бэйэ бэйэни өлөрсүөх курдук) өстөөх (өстөөхтөр). ☉ Смертельный, заклятый враг
Ньукууһа этэр буоллаҕына, Луханы талымаҥ! Ньукууһа — эсер, оттон эсердэр кыһылларга өлөр өстөөхтөр. Амма Аччыгыйа
Кэлэйбит сирэ — кэлэктиип, Өлөр өстөөҕө — үлэ, Кэнийэр киһитэ — кэргэнэ, Ыстыыр ыаһа — ыаллара, Баар суох баҕата — барыс, Туохтан да ордороро — дуоһунас. Күннүк Уурастыырап
Кинилэр Соппуруон баай өлөр өстөөхтөрө. Н. Якутскай. Өлөр саҥатын саҥарда (саҥата иһилиннэ, таҕыста) — ыарыыланан, куттанан, өлөн эрэр киһи курдук куһаҕаннык саҥарда, хаһыырда, часкыйда. ☉ соотв. смертным криком (букв. завопил предсмертным воплем)
Кини күтүр [демон] угураабыта сүлүмэ буолан сүрэҕэр түстэ да, кыыс соҕотохто эрэ өлөр саҥата иһиллэн хаалла. Өксөкүлээх Өлөксөй
Кыыс өлөр саҥатынан өрө татынньахтыы түстэ, өлөр бэрт буолла. П. Ойуунускай. Өлөр үйэтигэр — кырдьан өлөр кэмигэр. ☉ На закате жизни
[Татыйаана:] Бу оҕонньор кырдьар сааһыгар, өлөр үйэтигэр баайдары кытта илин былдьаһара хаалбыт дии. Күндэ. Өлөрү утуйарга холоо — өлөртөн да куттаммат буол. ☉ Сражаться, бороться не на жизнь, а на смерть, биться, не жалея жизни (букв. смерть почитать за сон)
Өлөргүн утуйарга холообут киһигин дуо? Тохтоо, болҕой! Ньургун Боотур
Кини [Айыы бухатыыра] ханнык баҕарар өстөөхтөн чаҕыйбакка харса суох охсуһууга киирэр. Өлөрүн утуйарга холоон туран абааһы уолун ир суолун ирдиир. Эрчимэн
Кыргыһыыга буспутхаппыт, өлөллөрүн утуйарга холуур сэрииһит дьону дьулатар уустук этэ. Далан. Өлө сытар киһиттэн туһа (утурук) эрэйбиккэ дылы – туһалыа суоҕун көрөн туран туһа эрэйэр. ☉ Просит, зная, что пользы не будет. Тотон өлөн — таах сылдьартан эбэтэр аһара туолан. ☉ соотв. с жиру беситься
«Тотон өлөн» диэбиппин итэҕэйбэтиҥ быһыылаах. Софр. Данилов. Уутугар өлбүт (уубар өллүм) — олус утуктаабыт (хас да түүн аанньа утуйбакка). ☉ Одолел сон, смертельно хочется спать
Оҕо сылайбыта бэрт буолан, уутугар өлөн илииттэн илиигэ ылылларын, ороҥҥо сытыарбыттарын билэн да көрбөт. Н. Якутскай
Ааспыт олохпун толкуйдуубун… Уубар өлөммүн утуктуубун. Дьуон Дьаҥылы
◊ Ахтан өл — туохтан (кимтэн) эмэ ыраах сылдьан, суохтаан, чуҥкуй, тэһийбэт-тулуйбат буол. ☉ Сильно скучать, тосковать по кому-чему-л.
Мин бу билигин хоту дойдубун ахтан өлөн иһэбин. Н. Габышев. Аччык өл — олус аччыктаа, аһары аччыктаа. ☉ Оголодать
[Күлүк:] Тоҥноххо, аччык өллөххө баай наадалаах курдук буолар да, ол улахан буолбатах. А. Софронов. Көҕөрчү (көҕөрө) өл — аһара куттанан, уолуйан, атаххар нэһиилэ уйуттан тур, көҕөрөн таҕыс (үксүгэр сирэй туһунан). ☉ Позеленеть от страха (о лице)
Оҕонньор хаана көҕөрчү өлөн хаалбыт, оспуоччук ойоҕо уҥаары байааттаҥныыр, Орунбаевтар соннорун тэллэҕэ илибириир. Эрилик Эристиин
Куриль уоска оҕустарбыттыы сымыһаҕын быһа ытырбытыгар уостара көҕөрө өлөн таҕыстылар. С. Курилов (тылб.). Кубарыйа өл — олус куттанан кубарыйан хаал (сирэй туһунан этэргэ). ☉ Сильно побледнеть от испуга
Хабырыыс таһырдьа тахсаат, сирэйэ кубарыйа өлөн, аллараа сыҥааҕа титирээн, төттөрү ойон киирдэ. Амма Аччыгыйа. Кыбыстанкыпчынан өл — туохтан эмэ олус кыбыһын. ☉ Сильно засмущаться, застесняться кого-чего-л.. Өлбөт мэҥэ фольк. — 1) өлбөт-сүппэт уһун үйэ, уһун дьоллоох олох. ☉ Бессмертная, долгая счастливая жизнь
Өй, үлэ күүһүнэн Өлбөт мэҥэни аһыахпыт! Күннүк Уурастыырап
Сордоох соллоҥ үйэтэ, Соҥуй-ынчык түрмэҕэ Өлбөт мэҥэ бэйэҕин [Дьоллоох олоҕу] Сүрдээх өртөн күүппүппүт. Эллэй; 2) тыыны уһатар, үйэни салгыыр туох эмэ (хол., эмп-томп). ☉ Средство, способствующее долголетию (напр., лекарство)
Эһэ үөһэ — өлбөт мэҥэ тэҥэ. И. Гоголев
Онно билбитим уу, суох буоллаҕына, уһулуччу күндүтүн, өлбөт мэҥэҕэ тэҥин. Ф. Софронов. Өлөр быатыгар — кыһалҕатыгар, бу буолуох. ☉ К несчастью (букв. к смерти)
Абамсүптүм эбит!!! Өлөр быатыгар, өйбүн сүүйтэрэн, Суорума соруктаммыт Сорум эбит. П. Ойуунускай
Бу муҥнаах баара өлөр быатыгар хара маҥнайгыттан сигилитэ-майгыта холлон киирбитэ. Н. Заболоцкай. Өлөр өлүү — олох олорон бүтүү, туохтан эмэ өлүү-сүтүү. ☉ Неминуемая смерть
Таалар быарын, үллэр сүрэҕин, Таба түһэммин, дьөлө сүүрэммин Өлөр өлүүгэ умса оҕустаҕым, Өлөр өлүүгэ тиэрэ тэптэҕим. П. Ойуунускай
Күн үрдүгэр киһини өлөр өлүүттэн өрүһүйэр эмчиттэн ордук идэ суох диэн этэллэрэ. «ЭК». Ууга өл — ууга түһэн чачайан өл. ☉ Утонуть. Үстэ өлөн тилин — үс төгүл өлө сыһасыһа тыыннаах хаал. ☉ Трижды оказаться на волоске от смерти (букв. трижды умирая, воскресать)
Үстэ өлөн тиллэҥҥин, Үрдүк ааттанаҥҥын, Үтүө сурахтанаҥҥын, Өһүөннээххин дьакыйаҥҥын, Өрөгөйүҥ үрдүөхтүн. П. Ойуунускай. Хара өлүөр диэри — өлөр күнүгэр диэри. ☉ До последнего дня, до последней минуты жизни
Хара түөкүн, хара өлүөр диэри кини үөнэ бараммат, — дии-дии, муус анныгар анньан кэбиһэллэр. Суорун Омоллоон
др.-тюрк., тюрк. өл
II
өл (өллө) хап (киллэр, булун, ыллар) — аһыы түс, аһаан сэниэтэ ыл. ☉ Перекусить, заморить червячка
Мин бастаан өл хаба түстэхпинэ сатаныыһы. Болот Боотур
Бэйэтэ өл киллэрэ түһүөн уонна доҕорун мииннии түһүөн наада этэ. Н. Заболоцкай
Букатын быстан, соһуллан хаалбыт дьүөгэбин онтон [кус мииниттэн] өл ылларан, сэниэ киллэрэн сүһүөҕэр туруорабын. П. Тулааһынап
ср. монг. өл ‘питательность’
III
аат. Собо иһигэр, оһоҕоһун быыһыгар баар кытархайдыҥы болоорхой өҥнөөх убаҕас маасса (бустаҕына хойдор уонна бороҥ өҥнөнөр). ☉ Кашица (часть внутренностей карася: густая жидкость красноватого цвета, при варке становится гуще и приобретает коричневатый цвет)
Оҕонньор соботун өлүн мас ньуосканан баһан сиэн сыпсырыйар. Н. Якутскай
Биир оҕонньор собо өлүн сии олорор үһү (тааб.: моҕотой). Собо, кырдьык даҕаны, бастыҥ ас буоллаҕа. Киниэхэ туох тэҥнэһиэ баарай?! Өлө, миинэ. Багдарыын Сүлбэ
Собону хатырыктаан баран үөстэниллэр. Искэҕэ уонна өлө балык миинин амтанын тупсарар. Дьиэ к.
△ Ханнык баҕарар өрүс балыгын сиэниллибэт иһэ-үөһэ, оһоҕоһо. ☉ Внутренности речной рыбы (несъедобные)
Ити икки ардыгар Туотук бил балыгын төбөтүн быһан, иһин хайытан, төбөтүн уонна ис өлүн хотойдоругар өлүүлээбитэ. И. Федосеев
Балык өлүн, искэҕин үөстүүргэ хайытыллыбыт сиринэн ороон ылыллар уонна ынах арыытыгар соркуойданар. ТИИ ЭОСА
Уол туран хааһахтан хаппыт балык төбөтүн, сытыйбыт балык өлүн арбаҕаһын тэллэҕэр куттан ыттарга барбыта. «ХС»