и. д. от кырааскалаа= 1) окраска; крашение; 2) перен. приукрашивание.

прил. араҥаччылыыр, аһынар; говорить покровительственным тоном араначчылыыр тонунан саҥар; # покровительственная окраска биол. араҥаччылыыр өҥ, көмүскэнэр өҥ.

защищаться, беречь себя; ыарыыттан көмүскэн = уберечь себя от болезни; бэйэҕин көмүскэн = защититься; көмүскэнэр өҥ биол. покровительственная окраска.

прил. көмүскүүр, көмүскэл, хахха; защитные лесные полосы ойуур хахха балаһалара; защитные очки хахха ачыкы; # защитная окраска зоол. көмүскэнэр өҥ, араҥаччылыыр өҥ.

1) ограждать, оберегать кого-л.; покровительствовать кому-л.; 2) охранять; защищать; ийэ дойдуну араҥаччылаа = защищать родину; араҥаччылыыр өҥ биол. покровительственная окраска.

сов. разг. 1. (потерять окраску) кубарый; 2. (потерять шерсть, перья) түүлээ, саар.

I 1. достаток; өҥҥө олор = жить в достатке; 2. плодородный; урожайный; өҥ почва плодородная почва; өҥ дьыл урожайный год.
II 1) цвет, окраска; таҥас саһархай өҥө ткань жёлтого цвета, жёлтая ткань; кустук араас өҥүнэн оонньоо = играть, переливаться разными цветами радуги; 2) масть (животных).
III 1) мездра; 2) изнанка (дохи, заячьего одеяла и т. п.) # өҥөр киир = а) войти во вкус чего-л.; пристраститься к чему-л.; б) домогаться чего-л.

несов. разг. 1. (подвергаться окраске) кырааскалан; 2. (подкрашивать волосы, лицо) кырааскалан; 3. разг. (пачкать краской): эта материя красится бу таҥас кырааската биһиллэр (кырааската барар).

туохт.
1. Кимтэн, туохтан эмэ быыһанар миэрэни тутун. ☉ Защищаться от кого-чего-л.
Бандьыыттар манна киирдэхтэринэ, биһиги да сэриилэһиэхпитин, көмүскэниэхпитин сөп. Н. Якутскай
Көйүүртэн көмүскэнэн, ытыстарын хаптаҕайынан «тэс» гына сырбатыналлар. Н. Заболоцкай
Үһүс периодка харса суох албастары субурутан очукуо ыллым, киһим олус көмүскэнэн, сэрэттилэр. НЕ ТАО
2. Ыарыыттан харыстан, утарсыс. ☉ Беречься, защищаться от болезни
Сэллигинэн ыалдьааччыны кымыһынан эмтээһин түмүгэр ыалдьааччы организмын ыарыыттан көмүскэнэр күүһэ үрдүүр. ЩМФ ККЭБС
3. Буруйа суоххун, кырдьыккын дакаастаа. ☉ Доказать свою невиновность, правоту, оправдаться
Онтон Семен Романович, иккиһин тыл көрдөөн, бэйэтин көмүскэммитэ. Н. Лугинов
Буруйданааччыларга көмүскэнэр быраап хааччыллар. ССРС К
◊ Көмүскэнэр өҥ — от-мас, сир-дойду дьүһүнүгэр дьүөрэлэһэн, таба көстүбэт буолан, саһан көмүскэнэр өҥ (хол., куобах хаарга дьүөрэлэһэр маҥан өҥө, бочугурас ойуурга таба көстүбэт эриэн өҥө). ☉ Защитная окраска. Айылҕаҕа көмүскэнэр өҥнөөх кыыллар, көтөрдөр үгүстэр

1) сгущаться, свёртываться (о крови); 2) разг. наливаться кровью, темнеть (о лице); 3) принимать тёмно-коричневую окраску, становиться тёмно-красным, чёрным с красным отливом; буруо өһөҕүрэн тахсар клубится густой тёмно-коричневый дым; 4) перен. разг. проявлять особо злое упрямство, зло противиться кому-л.