биирдэм тыас туохт. Ууну бырдаҥалаппакка эрэ тимирчи киирэн умсан хаал. ☉ Окунуться, погрузиться, нырнуть в воду без шума и всплесков
Аһылыккын бэлэмнии тур. Мин чолум гына түһэн тахсыам. Э. Соколов. Ниэрпэ ууга умсан чолум гынан хаалар
эвен. фольк. Ол олорон [көтөр] эмискэ үлүгэр ууга умсан чолум гынан хаалла. В. Арсеньев (тылб.)

1. ж. бас, тебе; повернуть голову налево төбөҕүн хаҥас диэки хайыһыннар; 2. ж. (единица счёта скота) тебе; сорок голов рогатого скота түөрт уон тебе ынах сүөһү; 3. ж. перен. (рассудок, ум) бас, ей; человек с головой бастаах киһи; 4. м., ж. перен. разг. (начальник, руководитель) бас, баһылых; он всему делу голова кини бары дьыалаҕа баһылык; 5. ж. перен. (передовой отряд) бас, илин; голова колонны колонна баһа; 6. ж. (пищевой продукт) холомо; голова сахара холомо саахар; # выкинуть из головы олох умун, саныы да барыма; повесить голову төбөҕүн санньыт, сукуй, санаарҕаа; ручаться головой баскынан мэктиэлээ; намылить голову мөҕөн биэр; быть головой выше кого-л. моонньоох баскынан бык, быдан орт, быдан үрдүктүк тур; голова кружится мэйиим эргийэр; не выходит из головы өйтөн тахсыбат; ломать голову над чем-л. төбөҕүн сыс, өйгүн сыс; в головах баска, баһык-уһукка; в первую голову аан бастаан; с головой бастаах, ейдеех; окунуться (или погрузиться или уйти) с головой во что-л. төбөлүүн түс; уити с головой в работу үлэҕэ төбөлүүн түс; с головы до ног или с ног до головы баһыттан атаҕар диэри; на свою голову бэйэ ньочоотугар; с больной головы на здоровую погов. буруйгун буруйа суохха түһэр.

I
туохт. Сэрэйэ, уорбалыы санаа. ☉ Подозревать кого-л. в чём-л.
Сыыйа-сыппайа биллиэҕэ, тыыннаах киһи ханна да баран хаалыа суоҕа, мин хайдах эрэ ити дьахтар баҕайыны оройо саныыбын. А. Сыромятникова
II
аат.
1. Киһи төбөтүн саамай үөһээ өттө. ☉ Темя, макушка
Чэчэгэйбин тэһиэх, Оройбун оҥуох, Күүспүн мөлтөтүөх Ким баар буолуой! Өксөкүлээх Өлөксөй
Төбөтүн оройунан буулдьалар тойон ыҥырыа курдук дооҕунаан ааһаллар. Н. Якутскай
Куриль хайыы-үйэ баттаҕа маҥхайбыт, оройугар тараҕайданан эрэр. С. Курилов (тылб.)
2. Хайа, томтор саамай үрдүүр сирэ, чомчоҕойо. ☉ Макушка, верхушка, вершина (горы, возвышенности)
Арыы оройугар тахсан баран, тохтоон туран күөлү көрдө. Амма Аччыгыйа
Очуос хайа чочур таас Оройунуун куотуһар Куупаллардаах төрдүс этээс Төбөтүгэр күн тыгар. Р. Баҕатаайыскай
♦ Орой мэник — дьээбэлээх, тиэхэлээх мэник. ☉ Озорник, сорванец. Орой мэник уол оҕо этэ
□ Орой мэник, Оскуолаҕын умнума, Үөрэххин өйдөө. ДВ О
Оройунан оонньообут Орой мэник уолаттар. Суорун Омоллоон
Онуоха эбии окко-маска ыйаастар орой мэник уонна олус тэбэнэттээх муҥнаах этим. И. Никифоров. Оройун аллар <тобул> — кырбаан, таһыйан кэһэт. ☉ соотв. настучать по голове
Оҕо-уруу өттө Оройо тобулунна, Чэчэгэйэ тэһиннэ, Дэҥ элбээтэ. П. Ойуунускай
Иһирдьэ туох буоларын көрөөрү өҥөлдьүспүттэрин, «оройдорун аллараары» гыммытыттан дьулайан, мэлийэн хааллылар. Болот Боотур
Ол-бу сылтаҕы була-була хотуна Маарыйа үөҕэр-мөҕөр, оройун алларар, кулгааҕын эрийэр. «ХС»
Оройунан <төбөтүнэн> көрбүт көр көр I. Оччолорго Үрэкииннээх уоллара Сүөдэкэ чороччу улаатан эрэр, оройунан көрбүт, оҕо бөҕөнү ытаппыт, мэник бэдик этэ. Болот Боотур
Ыстыыктаах саалаах, оройунан көрбүт саха саллааттара, ааҥҥа кэлэн туора турунан кэбистилэр. П. Филиппов. Оройун аһа толбонноммут — сааһырбыт, кырдьыбыт. ☉ Стареть, состариться
Ойохэр буолан, оройбут аһа толбоннонон, кэтэхпит аһа киргиллэнэн, уол оҕобут уһук тутан эрдэҕинэ… Кэннибититтэн сайыһыылаах дьон буолуохпут. «ХС». Төбөҥ оройунан түс — туох эмэ үлэҕэ (дьарыкка) атыҥҥа аралдьыйбакка ылсан үлэлээ. ☉ Окунуться с головой (в работу)
Кыһыйан-абаран туран үөрэххэ төбөтүн оройунан түспүтэ. Н. Лугинов
Кини иискэ төбөтүн оройунан түспүтэ. Н. Заболоцкай
◊ Кыһын <кыс, ый, күн, сайын> оройо — кыһын (кыс, ый, күн, сайын) ортото, саамай үгэнэ. ☉ Середина зимы (месяца, лета)
Кулун тутар ый оройо… О, ааҕааччыам, соһуйума. Кулун тутар ый кубулҕата-дьибилгэтэ суох сирдэрэ элбэхтэр. Амма Аччыгыйа
Ол иһин сайын оройугар өрүсүһэн, ырааҕы, чугаһы ыҥыртаан, улахан күүлэйи тэрийэн, от бөҕөнү оҕустаран, мустаран ылааччылар. А. Сыромятникова
Дьыл оройугар ыччат сүөһү барыта үчүгэй туруктаахтык иитиллэн турар. «Кыым». Халлаан оройо — халлаан саамай үөһээ өттө, ортото. ☉ Небесная высь, зенит
Ханна да кыырпаҕа суох ыраас халлаан оройуттан күн уота күөх истиэп уорҕатын угуттуур. Эрилик Эристиин
Этиҥ халлаан оройугар эмискэ дэлби ыстанна. М. Доҕордуурап
бур. орой