аат. Туох эмэ (хол., тутуу, үлэ, уоппуска о. д. а.) былаанын, бырайыагын оҥоруу. ☉ Составление плана, планирование чего-л.
Үлэни былааннааһыҥҥа научнайдык сыһыаннаһыыны олохтуур, буолбуттара уобаластааҕы бэчээккэ бэлиэтэнэн турар. ПДИ КК
Ас биирдии холкуоска уонна сопхуоска былааннааһын бородууксуйаны атыылааһыҥҥа судаарыстыбаннай сорудахтан саҕаланар. ЭБТ

даҕ.
1. Бөдөҥ, көһөҥөтүҥү быһыылаах. ☉ Массивный, громоздкий
Талгы хайатын аннынан, хоннох бүккэ кэлим мууһу илдьэн туорайдатан кэбиһэрин кытта, харыы буолбутунан барар. Р. Кулаковскай
Халлаантан биэс уон киилэ ыйааһыннаах кэлим көһөҥө муус тыаһаан-ууһаан түспүтэ. ДьДьДь
Тимир рудатыгар — кэлим ыар тааска — ыраас тимирэ олус элбэх дииллэр. «ХС»
△ Арахсыбат, быстыгаһа суох, биир күдьүс. ☉ Цельный, сплошной, целостный
Икки кэлим сиргэ икки суол хаппыыста үүнэн логлоруһан турар сиригэр биһиги тиийэн кэллибит. Амма Аччыгыйа
Уҥуоргу тыалар, сыыйа тарпыт курдук, биир кэлим кэрэлэһэн, күн тумарыгы саба тардыммыттар. А. Федоров. Сири-сибиири сөҕүмэр халыҥ, кэлим хаар ыга түһэн кэбиспитэ. В. Яковлев. Биир кэлим курас хонуу куйаар… С. Федотов
2. Бэйэ бэйэтин ситэрсэн биэрэр; ситэри, толору. ☉ Полностью укомплектованный; полный, исчерпывающий, цельный
Оттуур кэлим механизациялаах сибэниэ сирин-уотун кыһамньылаахтык көрүнэр. Ходуһа х. Общественнай бэрээдэги көрүүгэ кэлим былааннар ылыллаллар. ПАК ЧОС. Улахан болҕомто электростанциялары биир кэлим оҥорууга туһаайыллыахтаах. «Ленин с.»
◊ Кэлим сэбирдэх — бүүрүгэ көнө эбэтэр бэрт кыра кэрдиистэрдээх сэбирдэх (хол., хатыҥ, тэтиҥ сэбирдэҕэ). ☉ Цельный лист (напр., березы, осины)
Сибэкки ойуулаах былаата, таҥаһа-саба куруук ып-ыраас буолаллара, хаамтаҕына хатыҥ кэлим сэбирдэхтэринии суугунуурга дылылара. И. Гоголев
Кэлим, кэтит сэбирдэхтэр силигирии сипсиһэллэр. Баал Хабырыыс
Бу иһэн хойуу кэлим сэбирдэхтээх лаглаҕар хатыҥ биир лабаатын таарыйбытыгар, саҕатыгар тымныы таммахтар биллэ түстүлэр. Л. Габышев
ср. др.-тюрк. тэлим ‘много; значительно, очень’, хак. килким ‘глыба; большой’

туохт. Былааны оҥор. ☉ Планировать
Быһата, биһиги онно субан сүөһүнү туоратан сайылатарга былаанныыбыт. Н. Заболоцкай
Кылаабынай инженер диэн үлэни тэрийэр, үлэ хаамыытын былаанныыр, суоттуур, тутуһар киһи. Н. Лугинов
Киппэ ньыгыл быһыты — Нуучча инженер былааннаан, Николай оҕо маастардаан, Тутан, айан таһааран, Туругурпут эбиттэр. С. Зверев

аат.
1. Туох эмэ үөскээн, улам салгыы үүнэн уларыйан, тупсан иһиитэ. ☉ Развитие, прогресс. Үөскэх сайдыыта. Харамай сайдыыта. Уопсастыба сайдыыта. Тыл сайдыытын сокуоннара
□ М.А
Шолохов килбиэннээх айымньылара, …… бүтүн киһи аймах уус-уран сайдыытыгар саҥа кэрдиис кэми арыйдылар. Софр. Данилов
Табаарыстаар, биһиэхэ сорукпут биир. Иннибит диэки саҥа сырдык суолунан сайдыы. М. Доҕордуурап
Ол тас уларыйыылар үүнээйи сайдыытын фазата диэн ааттаналлар. КВА Б
2. Туох эмэ үүнэн уларыйыытын, тупсуутун таһыма. ☉ Уровень развития. Билигин тиэхиньикэ сайдыыта үрдүк
□ Мунньахпыт итинтэн сылтаан уруккуну билиҥҥи сайдыыга тэҥнээн көрөн бэртээхэй кэпсэтиинэн түмүктэммитэ. Н. Лугинов
Тылга терминология сайдыыта, олоҕуруута наука, тиэхиньикэ, култуура, ускуустуба сайдыыларыттан тутулуктаах. АПС СТЛ
△ Киһи үөрэнэн билиилэнэн-көрүүлэнэн, өйүнэн-санаатынан, дьоҕурунан төһө үүммүтэ. ☉ Уровень сознания и умственных способностей человека, достигнутый образованием, развитие. Билиҥҥи ыччат сайдыыта улахан
□ А.И
Софронов, өлбүтүн кэннэ бэчээттэммит хоһоонноруттан көрдөххө, кини бэйэтин сайдыытын наһаа намыһаҕынан, айар үлэтин олус мөлтөҕүнэн ааҕынан муҥатыйар эбит. Амма Аччыгыйа

аат. Үөрэх тэнийиитэ, үөрэнэн олохтон хаалбат сайдыылаах буолуу. ☉ Развитие, достигнутое образованием, образованность
Ойуунтан-удаҕантан, үөрэ астан, торбос ыстаантан таас дьиэлэргэ, үтүмэн үөрэххэ-сайдыыга …… тиийэн кэллибит. Н. Габышев
«Мантан инньэ үөрэх-сайдыы улаатыаҕа, оскуолалар элбиэхтэрэ», — диэбитэ кини биһиги оҕобутун утары көрөн олорон. А. Кривошапкин (тылб.)

аат. Киһи өйө-санаата, үөрэҕэ, култуурата иннин диэки сайдан иһиитэ. ☉ Развитие просвещённости, культурности, умственной и духовной зрелости человека
[Үөрэх] Үрдүккэ киһини кынаттыыр, Үүнүүбүтсайдыыбыт биир бигэ тирэҕэ. Күннүк Уурастыырап
Күлүмүрдээ, үүнүү-сайдыы, Көҥүл норуот айан, тутан, Уйгу олох Дьоһун суола Дьулуһуйан турбутуттан! Эллэй

потребители товаров и услуг организаций коммунального комплекса

1) целостный, цельный; улахан кэлим муус большая цельная льдина; 2) массивный, увесистый, представляющий глыбу.

комплексная ревизия

организация коммунального комплекса

мониторинг комплексной программы социально-экономического развития

комплексное планирование социально-экономического развития

территориальное планирование

планировать; үлэни былааннаа = планировать работу; хаһаайыстыбаны былааннаа = планировать хозяйство.

муниципальные минимальные социальные стандарты

социальные нормы

социа!ьные стандарты

развитие; общество сайдыытын сокуоннара законы развития общества.

минимальный государственный социальный стандарт

социальный сектор перевозок

a. whole, integral