I аат. 1) глыба; сплошная масса чего-л.; кэлимсэ буол превратиться в сплошную массу; таас чох кэлимсэтэ глыба каменного угля; 2) глыба||партия мёрзлой рыбы.

II даҕ. суолт. нераздельный, сплошной, цельный; кэлимсэ сир цельный участок земли; кэлимсэ холбоһуктааһын сплошная коллективизация.

прил. 1. (один) биир, соҕотох; ни единой минуты биир да мүнүүтэ; 2. (цельный, нераздельный) биир, биир уопсай; единый хозяйственный план биир хаһаайыстыбаннай былаан; единым фронтом биир фронунан; 3. (общий, одинаковый) биир, биир тэҥ; единые государственные цены биир государственнай сыана; # все до единого биир да хаалбакка, бука бары.

1. аат. Биир арахсыспат кэлим, сомоҕо. ☉ Глыба, сплошная, цельная масса чего-л.
   Буровой массыыналар таас чох кэлимсэтин, Дьөлө үүттээн, кыымнаах кыырпаҕынан бурҕайаллар. Л. Попов
   Үөһэттэн хаар кэлимсэлэр быстан түһэн суолларын мэһэйдээн, [айанньыттар] кыайан тиийбэтэхтэр эбит. Х АаКА
2. даҕ. суолт.
3. Арахсыбат гына бииргэ сылдьар, холбуу. ☉ Нераздельный, цельный, сплошной
   «Бу биир кыбартаал, биир кэлимсэ дьиэҕэ барыта биэс тыһыынча кэриҥэ киһи олоруохтаах», — диэн оҕонньорго быһааран биэрдэ. Н. Лугинов
   Табаҕа диэн баһаатаҕа биллибэт айааны солоон, сирин таҥастаан, тыһыынча гектардаах биир кэлимсэ сонуогу оҥордулар. И. Данилов
   Халлааны …… кэлимсэ былыттар саппыттар. Н. Габышев
4. Бүттүүн, толору. ☉ Всеобщий, полный
   Өрөбөлүүссүйэ кэнниттэн кэлимсэ үөрэхтээһин күүскэ ыытыллыбыта. Эрчимэн
   Кэлимсэ механизациялаах сибиниэлэр отчуттара бука бары кылаастаах тырахтарыыстар, суоппардар. «ХС»
   Өймөкөөн оччолорго олус хараҥа, кэлимсэ үөрэҕэ суох сиринэн ааҕыллара. «ХС»
5. сыһ. суолт. Кэлимник, бүтүннүү. ☉ Сплошь, целиком
   Биир кэлимсэ тунаарыйан турбут сис саҕатыгар мастар биирдии араарыллан көстөр буолбуттар. Амма Аччыгыйа
   Күрэнэн, кэлимсэ күрдьэн устар хойуу собо ити бэлиэ талаҕы хайаан да таарыйыахтаах. И. Гоголев
   Салгын халыҥ араҥата сир шарын кэлимсэ бүрүйэр. СМН АҮө

даҕ.
1. Арахсыспакка, бытарыйбакка бүтүннүү кэлим сылдьар (туох эмэ модьуну, кэлимсэни этэргэ). ☉ Цельный, неотделимый, нераздельный (о чём-л. крупном)
Сомоҕо суорба таас ньыгылын Ама уот күллүө үһү дуо? И. Эртюков
Куһаҕан сурах …… хайаттан төкүнүтүллүбүт ириэнэх сомоҕо хаар курдук ыраатан, аллара түһэн истэҕин аайы улаатар быһыылаах. Э. Соколов
Баҕалар хоруоптан ыстанан түһэн, иин эркиннэригэр ойуоккалаатылар, сомоҕо буордар кинилэри иин түгэҕэр баттыы түстүлэр. М. Горькай (тылб.)
2. көсп. Хайдыһыыта, ыһыллаҕаһа суох, ыга түмсүүлээх. ☉ Сплочённый, хорошо организованный
Үлэһит кылаас биир сомоҕо буола түмсүүтэ туругурдун! Амма Аччыгыйа
Биһиги дьоммут Биир сомоҕо буолан бастаан киирбит [фашист] Баламат күүһүн тулуйбуппут. Саха нар. ыр. III
[Михаил:] Ол кини барбытыттан биһиги мөлтүөхпүт суоҕа, хата, ордук сомоҕо буолуохпут. С. Ефремов
♦ Сомоҕо көмүс — сиртэн хостонор кыһыл көмүс бөдөҥ куһуоччуга, туорааҕа. ☉ Самородок золота
Сиртэн-буортан сомоҕо көмүстэр, күндү таастар өрө көтөллөрүн курдук, талааннар норуоттан үөскүүллэр. Суорун Омоллоон
Эһиги билэн эрдэххит дии, сир үрдүгэр төһө улахан сомоҕо көмүстэр көстөллөрүй? Тумарча
Мин хайам Аҕыс хос кырыылаах Сомоҕо көмүстээх. С. Васильев. Сомоҕо мас — хайытыллыбатах, бөкүнүк дүлүҥ мас. ☉ Обрубок бревна, чурка
Били өлөрбүт табаларын тириитин сомоҕо маска иилэ бырахпыттара. Далан
Сааба олорор суон сомоҕо маһын мөкүнүҥнэтэр. «ХС». Сомоҕо олоппос — олорорго сөптөөх төгүрүк кэтит сирэйдээх дүлүҥ. ☉ Широкий круглый чурбан, служащий сиденьем
Хаара суох кылгас тыс этэрбэһин, атаҕын атаҕар охсуолаан, тэбэммитэ буолла, бэлэмнэммит сомоҕо олоппоско кэллэ. Болот Боотур
Дарыбыан икки өттүнэн уһуктаах хойгуону тобугунан сомоҕо олоппоско ыбылы баттаан, улахан игиинэн аалан кирдиэхтии турда. В. Яковлев
Александрдаах эмээхсин аттыгар баран, сомоҕо олоппоско олорон кэбистилэр. М. Доҕордуурап. Сомоҕо сирэй- дээх — дэгдэгэр имнээх, толору эттээх сирэйдээх. ☉ Со скуластым, мясистым лицом
Биир салгыҥҥа хараарчы сиэппит сомоҕо сирэйдээх, модьу көрүҥнээх, төрөл уҥуохтаах киһи тугу эрэ күөдьаа кэпсии олорор. Болот Боотур
Көнө, үрдүк уҥуохтаах, хара бараан сомоҕо сирэйдээх …… көрсүө-сэмэй көрүҥнээх киһи. С. Окоёмов
Уһун соҕус сомоҕо эттээх сирэйдээх, арыы саһыл хааннаах …… уҥуоҕунан орто улахан киһи. МНН
Сомоҕо тыл (домох) тыл үөр., көр домох. Холбуу да, сомоҕо да тыллар икки эбэтэр хас да тыл ситимнэһиитинэн үөскүүллэр. АПС СТЛ
Сомоҕо тыл уус-уран литератураҕа айар үлэ ньыматын быһыытынан туттуллар. ННН СТМО. Амма Аччыгыйа бу [«Сааскы кэм»] айымньытыгар сомоҕо домоҕу үгүстүк туттар. «ХС»
ср. алт. сом ‘форма; контур; контурный; статуя; обтёсанное дерево’