быһаар диэнтэн атын
туһ. Кини [Тогойкин] сырыыта, кырдьык, сатаан быһаарыллыбат омнуолаах эбит. Амма Аччыгыйа
Сир түҥэтигэ итэҕэстэрдээҕэ — кулаактар тутан олорбут сирдэриттэн, дьиэлэрэ-сэптэрэ баар аатыран, талбыт өлүүлэригэр илдьэ хаалбыттара быһаарылынна. Эрилик Эристиин
Ыраах үрэххэ ыытар дьаһал оҥоһуллан, кимнээх бараллара быһаарылынна. М. Доҕордуурап

1. сыһ. Сүөһү курдук. ☉ Как скотина, подобно скоту
   «Былыр помещиктар кулут бааһынайдарын народник дьоҥҥо сүөһүлүү атыылыыллара үһү», — диир [аргыс киһим]. Амма Аччыгыйа
   Эһэ, дьабарааскы, чыс, таарбаҕан уонна уу күтэрин тириитин өрөҕөтүнэн хайытан сүөһүлүү сүлүллэр. Булчуттарга к.
2. даҕ. суолт. Сидьиҥ, мөкү. ☉ Скотский, низменный, грубый. Амма Аччыгыйа омнуолаах геройдарын ойуулууругар кинилэр сүөһүлүү, кыыллыы сигилилэрэ киһилии майгыны баһыйарын ордук чорботон көрдөрөр. СЛ-9 – 10

даҕ.
1. Кимниин эмэ тэйсэ, кыыһырса сылдьан баран түргэнник эйэлэһэ охсор, өр өстүйэ, кыыһыра сылдьыбат. ☉ Легко и быстро успокаивающийся после вспышки гнева, раздражения, отходчивый
Сергей хараҥа майгылаах, бу Женя курдук аһарымтыа, эйэлэһимтиэ буолбатах. ПБН БЭДь
2. Олоххо буолар туох эмэ омнуолаах быһыылары кытта эйэлэһэр, утарылаһар кыаҕа суох (үксүгэр буолб. ф-ҕа тутлар). ☉ Способный противостоять, оказывать противодействие трудностям жизни (преим. употр. в отриц. ф.)
Ньукулай эргиэҥҥэ төһө даҕаны өр, ис сүрэҕинэн ылынан үлэлээтэр, сыыһаны элбэхтик тутуһарын, итэҕэһи таһаарбыт дьоҥҥо эйэлэһимтиэтэ суоҕун иһин сорохтор соччо ытыктаабаттар этэ. М. Попов
С.С. Яковлев Амма оройуонугар түбэспит иэдээнин кистээбэт этэ, аһаҕастык кэпсиирэ уонна ыччат оннукка эйэлэһимтиэтэ суох буолуохтаах диирэ. «ХС»
ГАИ иниспиэктэрэ Дмитрий Павлович Ефремов суол быраабылатын убаастаабат дьоҥҥо эйэлэһимтиэтэ суоҕун бары билинэллэрэ. ДьИэБ

I
туохт.
1. Ханнык эмэ предмет, көстүү о. д. а. аатын эт. ☉ Говорить, произносить название, имена предметов, явлений и т. д. Ньуоҕуһут таба диэн уҥа өттүгэр көлүллэр, көнө сүрүннээх, муоһаланар табаны ааттыыллар. А. Софронов
Саха норуотун кэтит кэскилин, тэбэр сүрэҕин ииппит, хорук тымыра буолбут өрүс диэн ааттыахтарын да ааттыыллар эбит. П. Ойуунускай
2. Кимиэхэ, туохха эрэ аат биэр, ааты иҥэр (анал ааты, эбэтэр уопсай метафора курдугу). ☉ Давать имя (собственное или нарицательно-метафорическое); нарекать кого-что-л. [Күлүк:] Хантан да кээлтим-баартым биллибэккэ, күлүк курдук сырыттаҕым дии, киһи обургу сыыһан да ааттыа дуо? А
Софронов. Аҕабыыт ааттаабыт аата кумааҕыга эрэ сылдьара, кини ааттаабыт аата үс дойдуну бүрүүкүү барара, устуллубат тирии буолара, суоруллубат сыбах буолан сыстара. П. Ойуунускай
Биир саамай оччугуй кутуйах баар. Күөрэгэй кинини, олус кыратын иһин «Туораах» диэн ааттаата. Т. Сметанин
Чульманы Саха сирин саамай соҕурууҥҥу салгынын аартыгынан ааттыахтарын ааттыыллар. «ХС»
3. кэпс. Ханнык эрэ чопчу санааны үөскэт, тылы тарҕат (үксүгэр сөбүлээбэт, омнуолаах). ☉ Распространять, укреплять какое-л. мнение, слух о комчем-л. (обычно отриц., предосудительное)
Биһигини отой үлэлээбэт күүлэй дьонунан ааттыылар. С. Данилов
Быыпсай кинээс Александр ытыллыан үс хонук иннинэ «дойду түүлэһэ» диэн ааттаан баран, нэдиэлэ кэриҥэ буолан төннүбүтэ. М. Доҕордуурап
4. Ким, туох эрэ туһа диэн, анаан сорук оҥостон (кэл, бар эҥиннээ -ан сыһыарх туохт. ф-гар). ☉ Делать что-л. со специальной целью, заниматься чем-л., поставив перед собой целью достичь именно чего-л. (в ф. деепр. на -ан)
Эн биһикки кыыспытын ааттаан, ыраах улуустан ойох ыла кэлэллэрэ биллибэт. Сороххо Күтэр Уйбаан уола баҕалаах буолсу. Н. Неустроев
Дьону көмүү нөҥүө күнүгэр Каландаришвили этэрээтэ саха норуотугар ааттаан суруйбут суруга бэчээттэннэ. Амма Аччыгыйа
◊ Ааттыыр этии тыл үөр. — предмет аата эрэ ааттанар, хайааһына ситэриллэрэ наадата суох, биир эрэ тутаах чилиэннээх этии. ☉ Номинативное предложение. Ааттыыр этии төрүт түһүккэ турар биир тылынан эбэтэр субуруччу ааҕыллар интонациялаах хас да тылынан бэриллиэн сөп
□ Ааттыыр этиилэр уус-уран айымньы саҕаланыытыгар уонна драматическай айымньылар ремаркаларыгар үксүн баар буолааччылар. ЧМА СТҮөТ. Албан ааттаа — ким эмэ аатын-суолун киэҥник биллэр, сураҕырт. ☉ Прославлять, давать громкую славу, знаменитое имя
Киһини үлэ көтөҕөр, албан ааттыыр (өс хоһ.). Айыылаах киһини таҥара баара буоллар байытыа, барҕардыа, албан ааттыа, чыынныа-хаанныа суох этэ. И. Гоголев. Хос ааттаа — киһини быһыы быһан, дьүһүннээн ааты иҥэр. ☉ Давать прозвище кому-л.
Кини ньилбэгэр соттору уурунан олорон, чэйдиир үгэстээх, ол иһин сахалар кинини «Соттордоох Дудаар» диэн хос ааттаабыттар. Л. Попов
Дьонноро Уйбааны Хос ааттаан «Күүрээннээх Уйбаанчык» диэбиттэр. Эрилик Эристиин
II
туохт.
1. Иэйэн-куойан, айманан күүскэ көрдөс. ☉ Молить, умолять, заклинать (часто со слезами)
[Маайа:] Доҕоор, ааттыыбын, көрдөһөбүн, эн миигин итэҕэй, эрэн, сымыйаҕа охтума, мин туох да буруйум, айыым суох. А. Софронов
Ааттыыбын, аҕаккам оҕотоо! Өлөрүмэ, өһөрүмэ. Н. Неустроев
[Күннэй:] Тыый даа, аҕам оҕотоо... Туох буоллуҥ? Охсоору гынныҥ дуу? Ааттыыбын. Суорун Омоллоон
2. Уоскут, саатат (хол., оҕону таптаан, эйэҕэс тылынан). ☉ Успокаивать, утешать (напр., ребенка). Оҕону ытатымаҥ, ааттаан, уоскутан утутуҥ
□ Хас оҕом кыҥкыйын уйабын Ардыгар аҕалыы ааттыыбын. Р. Баҕатаайыскай
△ Санаатын табан сөбүлэһиннэр, тылгар киллэр. ☉ Делать уступчивым, покладистым, сговорчивым (своими ласками, уговорами)
Ый отут хонугун тухары салгылатыҥ: этэ-хаана ыраастаннын. Ыраастанан баран кэргэнин ааттаан ылан кэллин. Саха фольк. «Тукаам, ааттаама, араас буолан, — диэтэ кини. — Соҕуруу барыа буоллар бардыын-бардын, олох да кэлбэтин». Далан
Арай биирдэ Сүөмэ Аҕатын туут хайыһарын, Ааттыынааттаан уларсан ылла. С. Данилов