сыһ. Эмискэ, соһуччу, көһүппэккэ олордоххо. ☉ Вдруг, неожиданно
Онуохаҕа Хобороонньо Омос бааччы сэргэхсийэн, Хаҥас сототун таһыттан Хамсатын эмиэ хостоон, Күлүн күүскэ тэбээмэхтээн, Күө-дьаа буола олордо. Күннүк Уурастыырап

анат диэнтэн хай. аата. Бэһис куурустарга үлэҕэ анатыы бу тиийэн кэллэ
□ Баҕарбыт киһи барыта олоҥхоһут буолуон сөп дуу биитэр онуохаҕа айылҕаттан уратылаах анатыы, айдарыы наада буолар дуу? Г. Колесов

тэбээ диэнтэн тиэт
көрүҥ. Онуохаҕа Хобороонньо Омос-бааччы сэргэхсийэн, Хаҥас сототун таһыттан Хамсатын эмиэ хостоон, Күлүн күүскэ тэбээмэхтээн, Күө-дьаа буола олордо. Күннүк Уурастыырап
Хараҕа суох оҕонньор хап-сабар солоҥдо бэргэһэтин устан, түнэ этэрбэһин сототугар тэбээмэхтээтэ. И. Гоголев
«Ыаллар, кэпсээҥҥит?» — суруксут Мэхээлэ кырыарбыт бэргэһэтин устан тэбээмэхтээтэ, онтон уҥа ороҥҥо тиийэн олорунан кэбистэ. Уустаах Избеков

уларый-тэлэрий диэнтэн дьаһ
туһ. Онуохаҕа баара дуо, Ньургуйаана доҕоро Уларыта-тэлэритэ, Оннук-маннык диэн этэ, Утарылаһа олордо. Эллэй
Уларытан-тэлэритэн сылдьан суруйарга бэрт мэһэйдээх. Эрилик Эристиин
Саха бэйэтин эйгэтигэр сөп түбэһэр гына уларытан-тэлэритэн айбыт элбэх бэрт үгүс остуоруйалара билигин ситэ хомуллубакка умнуллан хаалбыттар. «ХС»

эгэ-дьаҕа буолар көр эҕэ-дьэҕэ
Эдэр киһи быһыытынан, эйэргэһэр санаанан, эгэ-дьаҕа буолан, ону-маны кэпсэтэн, оонньоон-күлэн бараары гыммытыгар дьахтар муннунан да, айаҕынан да тыыммата. Болот Боотур
«Дьэ, билигин ытык кырдьаҕаспыт Андрей Иванович кэпсиир», — диэтэ Сэмэнньэ, онуохаҕа бары сэргэҥнэһэ, эгэ-дьаҕа буола түстүбүт. Р. Кулаковскай

даҕ., поэт.
1. Үчүгэй, олус бэрт. ☉ Прекрасный, чудесный, дивный
Утатан-утатан бараммын Уот куйааска кымыһы Биир тыынынан иһэрим Минньигэһэ дьиктикэйин! В. Миронов
Бэйэтэ хаамар от охсор, Бэттиэмэни хотор Маннык массыына Баар буолар диэн Баҕарар да этибит, Дьэ кэллиҥ Дьиктикэйдээх массыынабыт. К. Туйаарыскай
Кини [В. Маяковскай] айбыт дьиктикэйдээх хоһоонноро уонна поэмалара өссө ордук киэркэйэн иһэллэр. В. Маяковскай (тылб.)
2. Киһини дьиктиргэтэр, дьиибэргэтэр. ☉ Вызывающий удивление, необычный, поразительный. «Дьиктикэйин көр!»- диэтэ Дьиибэргээбит оҕонньор. Онуохаҕа уол эттэ: «Артыал саҥа олоҕор Сарсын көһөбүт бүттүүн. Былыргыны өйдөтөр Былаҕайдаах өтөхтүүн Бырастыылас, оҕонньор!» Эллэй

союз онуоха, онуоха эбии.

көбдьүөр диэнтэн хай
аата. Онуоха Мандаарап көбдьүөрүү бөҕө. В. Протодьяконов

I
1.
хатаа I диэнтэн бэй. туһ. Настя …… хоһугар киирэн хатанан кэбиһэр. Н. Якутскай
Күүлэ айаҕа хатаммыта өр буолла. Эрилик Эристиин
Ытырыык эрбэһин сотобор сөрөнөр, ыстааммар хатанар. Суол т. Күтүөт Ньукулай ол балык уҥуоҕар харбыта, бэлэһин төрдүгэр иһирдьэ хатанан арахсыбатах. ФДМ БМК
2. Туохха эмэ (хол., тыҥырахтаргынан, тиистэргинэн) сыста, хатааста түс (кыыл-сүөл, көтөр, үөн-көйүүр туһунан). ☉ Цепляться чем-л. (когтями, зубами, иглами) за что-л. (о животных, птицах, насекомых)
Тоҥсоҕой обургу тииттэн тииккэ суптурута көтөн тиийэн, хатана түһэр. «ХС»
Иннэ тириилээхтэр — муора түгэҕэр олохтоох харамайдар, бэрт кыратык сыҕарыйаллар биитэр наар хатанан олороллор. ББЕ З
Кутуйах оҕото кураанах хатырыкка хатаныаҕынан хатанан баран төрүт хамсаан да көрбөт. В. Бианки (тылб.)
Ыт, бастаан чугурус гынан иһэн, ырдьыгыныы түһээт, сытыы аһыыларынан бөрө уһун түүлээх кулгааҕар хатанна. Тэки Одулок (тылб.)
3. Кимиэхэ, туохха эмэ сыста, ыйааста түс. ☉ Прижаться, прильнуть к комучему-л.
Сардааҥка аҕатыгар сыста түспүтэ, оттон Ленкалаах Ньургун миэхэ хатаммыттара. Далан
Мариса …… Бурхалейга хатана түһэн …… сүүһүттэн сыллаан-уураан ылла. Эрилик Эристиин
Маня түннүккэ хатана түһэн, тоҥмут өстүөкүлэни тыынынан ириэрэ-ириэрэ, батыһа көрдө. А. Фёдоров
4. Туохха эмэ (хол., акка, сыарҕаҕа) эмискэ кэлэн олоро түс, оннугун булунан кэбис. ☉ На бегу, на ходу вскочить, запрыгнуть на кого-что-л. (напр., на коня, телегу)
Эр киһи обургу атын үрдүгэр хап гына хатана түстэ. Ньургун Боотур
Мэхээлэ өрө тэйэн кэлэн сыарҕатыгар хатана түһэр. Амма Аччыгыйа
Далла атын үрдүгэр тыҥырахтаах кыыл курдук хатана түстэ. М. Доҕордуурап
5. көсп. Тугу эмэ олус сэргээн, интэриэһиргээн, болҕомтоҕун кимиэхэ, туохха эмэ уур. ☉ Сосредоточить всё своё внимание на чём-л., прилипнуть к чему-л. (напр., к книге)
Сардаана дьиэни көрөрүн, астыырын быыһыгар элбэх тапталлаах арамааннарга дьөлө хатаммыта. Болот Боотур
Оҕолор хосторугар туохха да аралдьыйбакка тэлэбиисэргэ хатаммыттар этэ. Далан
Почтаны аҕаллаллар эрэ хаһыакка хатана түһэрим. П. Степанов
♦ Болҕомтото хатанар — кими, тугу эмэ өйдөөн-дьүүллээн көр. ☉ Замечать кого-что-л., обращать внимание на когочто-л.
Тас бэлиитикэ туһунан сабаҕалааһыннары тэҥинэн, ити кэмҥэ судаарыстыба салалтатын бары салааларыгар оҥоһуллан эрэр ис уларыйыыларга нуучча уопсастыбатын болҕомтото ордук сэргэхтик хатаммыта. Л. Толстой (тылб.). Куйахаҕа хата- нар — туох эмэ ынырык тыаһа-ууһа киһини дьулатар. ☉ соотв. ухо (уши), слух режет
Хайа эмэ дойдуттан Хатан тыас хабырыйар хаһыыта Куйахабар хатаннаҕын да, оҕолоор! Саха нар. ыр. II
Бааһырбыт аттар киһи куйахатыгар хатанар гына ынырыктык аймаммыттара. Д. Таас
Аллаах ат түргэн-түргэнник чыбырҕаччы үктүүр боккуоптаах атаҕын тыаһа киһи куйахатыгар хатанна. «ХС». Кулгааҕар хатанар — киһи кулгааҕар олус чуолкайдык иһиллэр (хол., ким эмэ саҥата, туох эмэ тыас). ☉ Засесть в ушах, будучи громким, звонким (о чьём-л. голосе, каком-л. звуке)
Бу оҕус өлбүтүн кэннэ хас да сылга кини айаатыыр сытыы чыҥкынас куолаһа Маайа кулгааҕар хатанан сылдьыбата. Эрилик Эристиин
Били сордоох …… уҥан охтуохча байааттаҥнаан эрдэҕинэ бандьыыт хамандыыра хаһыытыыр саҥата кулгааҕар хатанна. П. Филиппов. Мэ- йиитигэр хатанна — умнуллубат гына киһи өйүгэр сырыт. ☉ соотв. засесть в голове
Ньукуолускай дэриэбинэтигэр бууска, сөмөлүөт тыаһа мэйиибэр хатаммыта төрүт ааспат. Суорун Омоллоон
Ыт буоллаҕына, киһи мэйиитигэр хатаныах курдук сып-сытыытык часкыйа түһээт, баҕалыы, түөһүнэн сыылан хаалла. Эрилик Эристиин
Мотуор бирилиир, орулуур, улуйар тыаһа мэйиитигэр хатанан хаалбыкка дылы. Н. Лугинов. Өйгөр хатан — умнуллубат гына, кытаанахтык өйдөнөн хаал. ☉ соотв. врезаться в память
Доҕорум үөрбүт харахтара өйбөр умнуллубаттык хатаммыттара. Далан
Биир эмэ түүл киһи өйүгэр хатанар. БРИ ТТ
Биэс уонтан тахса сыллааҕыта көрбүт киһим уонна онно истибит кэпсэтии мин өйбөр хатанан хаалбыт. «Кыым». Санаа хатанар — туох эмэ санаа киһиэхэ эмискэ киирэр, тугу эмэ өйдүү түһэр. ☉ Мысль, догадка пришла на ум
Сэмэн өйүгэр «сыыһабын дуу?» диэн санаа хатана түстэ. Н. Якутскай
Оҕолорго: «Үлэ чэпчэки, оонньуу-көр кэриэтэ эбит ээ», — диэн санаа хатанар. Н. Габышев. Сүрэҕэр хатанна — өйүгэрсанаатыгар умнуллубаттык сылдьар. ☉ соотв. врезаться в сердце
Дьикти тыл сүрэхпэр хатаммыт. Эллэй
Хоргуппут, мунчаарбыт хараҕа Сүрэхпэр хатанан иҥмитэ. Күннүк Уурастыырап. Төбөтүгэр хатанна — умнуллубакка ким эмэ өйүгэр сырыт. ☉ соотв. застрять в голове. Кыракый Эллэйгэ ити кэпсэтии ис хоһооно дириҥник иҥэн-тоҥон өйдөммөтөр да, …… төбөтүгэр син хатанан хаалбыта. Н. Лугинов
«Ууга түстэҕэ, бу иэдээни!» — диэн ынырык санаа төбөтүгэр хатаммыта. И. Федосеев
Ханна эрэ сир анныгар киһи төбөтүгэр хатанар ыйылас тыас өрө быыгынаан эрэрэ баара. П. Филиппов. Тыл (тылөс) хатанар — ким, туох эмэ туһунан хоп-сип тарҕанар, кимиэхэ эмэ тыл-өс сыстар. ☉ Стать объектом слухов, сплетен, пересудов
Ханныгын да иһин бэйэ иннин көрүнэр, сэрэнэр сөп этэ. Дьон тыла-өһө хатаммыта сүрдээх. «ХС»
Эн, Кыһыл болуоссат, Киэҥ-куоҥ уоруккар Күүлэйдииллэр, Холкутук туттан Хоп-сип тыллара Хатана сатаан Халтарыйан түһэр Дьиҥнээх үлэһит дьонноро. Чэчир-76
Хараҕа хатанна — хараххын хатаа диэн курдук (көр хатаа I). Хараҕа хатаммытын барытын «миэнэ» диэһин — бииргэ кырдьыбыт кыдьыга. М. Ефимов
Кини эмискэ, хараҕа туохха эрэ хатанан, ааһа баран иһэн, чинэрис гынаат, тохтообута. В. Гаврильева
Киниэхэ хараҕым хатаммыта балачча буолла. И. Семёнов
◊ Уот хатанар — умайан барар. ☉ Загореться, вспыхнуть, заняться
Онуохаҕа [умаппытыгар] кураанах мутук бэйэлээх, уот хатанарын аҕай кытта үөрэ-көтө бачыгыраабытынан барда. Р. Кулаковскай
Эн сэтиэнэҕи өртөөһүнү ыыппыккын, ол уотуҥ тыа саҕатыгар эмэх маска, эбэтэр көппөххө хатанан, кыратык умайа-умайа, сыппыт, оттон хаһан күүстээх тыал түһэн, кинини күөртээбит да, кини өрө күөдьүйэн, тыаны сиэн барбыт. В. Протодьяконов. Хам хатанна — биир сиргэ хамсаабакка олор, тур, сыт. ☉ Засесть, запереться где-л. надолго
Уола билигин аҕай үөрэн-көтөн кэлбитэ дии, хоһугар киирэн хам хатанан хаалла, тоҕо тахсыбат? Тумарча
Оттон бу эн манна аҕаҥ дьиэтигэр тоҕо хам хатанан олордуҥ? Пьесалар-1956. Мин …… прицелгэ хам хатанан олоробун. «ХС»
II
даҕ.
1. Хатарыылаах, хабараан (тимир оҥоһуктары этэргэ). ☉ Обработанный посредством каления, закалённый (о металлических изделиях)
Кутаа уокка хатан ыстаал Хатарыллар эбээт! И. Гоголев
Кыра уус эрэйдээх тимири хатарыыны сааһыгар кыайбат: эбэтэр, ситэ хатарбакка, күөх уйан гыныахтаах, эбэтэр наһаа ыытан, тостор хатан оҥоруохтаах. Күннүк Уурастыырап
Лоҥкууда үрэх логлоруттаҕас дулҕаларын ыраастаан, тоҥ буортан хаптаҕай баһымньы, хатан биилээх сүгэ чыҥырҕаан тэйдэ. М. Доҕордуурап
Уһаарыллыбыт тимир хаачыстыбатынан үс көрүҥҥэ арахсара: хатан тимир, атыыр тимир уонна бырыы уйан тимир. ИЕВ СУу
△ Олус кытаанах, киил, бөҕө, чоруун. ☉ Твёрдый, крепкий, прочный
Хайдыбат хатан хардаҕас баар үһү (тааб.: силгэ). Оннооҕор өргөс кылааннаах хатан мутуктан сынтарыйар буолбаат, эһиги да хара дьай быһыыгыт-майгыгыт сэтэ туоллаҕа дии. Н. Якутскай
Халыҥ буруйу оҥорбуккар Хатан дэгиэ тыҥырахпынан Хайыта тыыта кэллим мин! П. Тобуруокап
Хас бары омук тылынан Хаҥкыначчы ыллыы сытар Хатан кыллаах гитара, Хайа, манна баар эбит. С. Васильев
2. Олус чуордук иһиллэр, лыҥкынас, чаҥкынас (хол., саҥа, күлүү); хабырыттар, хабараан (хол., тыас). ☉ Высокий, пронзительный (о голосе); резкий, громкий, оглушительный (напр., о звуке выстрела)
Дьөгүөрдээн көнө түстэ, хатан куоластанна. Амма Аччыгыйа
Айдар балтын хатан күлүүтүн истэн, эмиэ иһигэр кыыһыра санаата. Н. Лугинов
Хатан тыас хабылла түстэ: Хас да кус хаптаччы бэрдэрдэ. Р. Баҕатаайыскай
Эһэ хатан баҕайытык кыланна. Т. Сметанин
3. Олус күүстээх, хабараан (тымныыны этэргэ). ☉ Трескучий (о морозе)
Хатан дьыбар халбарыйар, Күүстээх дьыбар күлгэдийэр, Ахсым дьыбар ахсыыр, Бастыҥ дьыбар манньыйар. Саха фольк. Халлаан халлан хабырыттар, Хата саха үөрэр: Кини хатан дьыбарыттан Киһи чэбдигирэр. Дьуон Дьаҥылы
Аан балаһа туманынан тыынан, хабырыттар хатан тымныынан хам ылан чысхааннаах кыһын хотун торолуйда. М. Доҕордуурап
[Кыһын] Хаары хачырҕас оҥорор Хатан дьыбарданар. И. Эртюков
4. Киһи төбөтүгэр тахсар, уохтаах, аһыы (амтан, сыт). ☉ Крепкий, терпкий, острый (на вкус и запах). Хатан да табах эбит
□ Хатан арыгы кутулунна. С. Зверев
Сылгы суор холото тастаах эмис этин, субайын, хартатын, суон саалын, уохтаах хатан кымыһын санаатахпына, сыҥааҕым уута сүүрэр. В. Протодьяконов
[Сэппэрээк] Аһыы хатан сытынан Арай былыр эмээхситтэр Алаһа дьиэлэрин Алгыыр, ыһаарар эбиттэр. М. Тимофеев
Наһаа тото (ыга) аһааһын, хатан амтаннаах астарынан үлүһүйүү, аһыырга режими тутуспат буолуу ыарахан содуллаахтар. АВТ ГСЭ
5. кэпс. Тулуурдаах, күүстээх, кыахтаах. ☉ Крепкий, сильный физически
[Чоочо:] Хатан иҥиирдээхтэр, бүдүрүйбэт сүһүөхтээхтэр манна бааллар, дьэ онон бэртэр бэртэрин көрдөрөн биһигини саататтыннар. И. Гоголев
Оҕонньор хатан кырдьаҕас, бэйэтэ этэригэр диэри эҥини тулуйан, туораан баччаҕа кэллэҕэ, үтүөрүөҕэ. Н. Лугинов
Уҥуоҕунан кыратын көрүмэ, хатан бэйэлээх кыыс. «ХС»
Урут итинник бэртээхэй албастары үчүгэйдик баһылаабыттар, айылҕаттан күүстэрэ да суох буоллар, хатан хапсаҕайдьыттар ахсааннарыгар киирсэллэрэ. «Кыым»
Кэннэ урут холлор сылгы баар буолар. …… Оннук сылгы хатан буолар. АНП ССХТ
6. көсп. Тыйыс, кытаанах (хол. дьылҕа, майгы). ☉ Суровый, твёрдый, жёсткий (напр., о характере)
Харыс да сири хамсаабакка, Хааннаах хатан санаанан Аптамаат ардаҕын анныгар Сытта бойобуой хамаанда. Баал Хабырыыс
Хара буруй хаймыылаах Хатан дьылҕа ыйааҕа Маҥан акка баҕалаах Хаҥыл куккун хаайбатах. Сайа
Хатан хапсыылар саҕаланнылар. И. Данилов
Света — хатан майгылаах кыыс. Э. Соколов
◊ Хатан киһи кэпс. — эт-хаан өттүнэн кыахтаах, кыайыылаах, күүстээх киһи. ☉ Физически крепкий, закалённый, сильный человек
Оҕонньору кытта тугу эрэ кэпсэтэ түһээт, хатан киһи бэрдэ, Денис эриллэ түһэ-түһэ кыдамалаан киирэн барда. А. Сыромятникова
Гаврил Романович тас көстүүтүнэн улахан дьоннор ахсааннарыгар киирсибэт. Кини орто уҥуохтаах, дьарамай көрүҥнээх, бэрт хатан, доруобай киһи. ПАК БЫа. Хатан харах — олус кытаанахтык көрбүт харах. ☉ Суровый взгляд, злые глаза
Дьалаан тойон …… эһэ курдук хатан харахтаах, хабыр күүстээх, сыыдам сырыылаах киһи. И. Данилов
Уол түөһүн толору өтөппүтэ, хатан харахтара уоттаммыта. А. Олбинскай
Баҕарабын арыт хатан хараххынан Уордайа самнары көрүөххүн. «ХС». Хатан ыйаах — олус ыарахан анал, дьылҕа. ☉ Суровая, тяжкая участь, судьба
Эн баар эбиккин Мүлтүрүйбэт бүтүн оҥоруулаах, Халтарыйбат хатан ыйаахтаах киһи. Ньургун Боотур
Букатыннаах буҕа сор бу буулаата, Хаайтарыылаах хатан ыйаах бу хаайда. Өксөкүлээх Өлөксөй. Хатан эрэһэ (эҕэһэ) — көрдөххө хатыҥыр, көтөх курдук эрээри, бэйэтин кыанар, өлөн-охтон биэрбэт. ☉ Худой, но физически крепкий
Хата, хачаайытын аанньа хатан эрэһэ киһи быһыылаах. И. Данилов
[Даайыс] хатыҥыр, кыра да, хата, хатан эҕэһэ диэн кини. А. Сыромятникова
Олус хатыҥыр буолан балачча үрдүк уҥуохтаах курдук көстөр. …… Ол гынан баран бэйэтин олус кыана туттар хатан эрэһэ. «ХС»
монг., тюрк. хатан

м., ж. үрүҥ илии (хара үлэттэн куотааччы эбэтэр онуоха үөрэммэтэх киһи).