1) твёрдой закалки, твёрдый; бытарыйар буор хатан хрупкое, перекалённое (о железе такой закалки, при к-рой оно не гнётся, а крошится); хатан игии хрупкий напильник; 2) перен. крепкий, сильный; хатан табах крепкий табак; хатан арыгы крепкая водка; хатан киһи сильный человек; хатан дьыбар трескучий мороз; 3) перен. высокий, режущий слух (о женском голосе).

тощать, худеть (напр. от болезни).

I нареч. снова, повторно, вторично; хат оҥор сделай заново, переделай; хат кэллэ он вторично пришёл; хат-хат ыйытыма не переспрашивай.
II беременная (о женщине).

I 1) сохнуть, высыхать; тирии хатта кожа (снятая) высохла; хаптаһын хайа хатта доска рассохлась; ардах түспэккэ, сир хатан хаалла земля высохла, потому что давно не было дождя; хам хат = совсем засохнуть; присохнуть; 2) черстветь; килиэп хаппыт хлеб зачерствел; 3) перен. разг. долго ждать, заждаться; хаппытым хас да хонно жду долго, несколько дней; 4) перен. худеть; дэлби хатан хаалбыт он совсем исхудал.

II сучить, вить; сап хат = сучить нитки; кыһыл кумаҕынан өтүү хатар йогов, из красного песка верёвку вьёт (говорится о красноречивом человеке).

возвр.-страд. от хатаа = I 1) вонзаться, втыкаться; тоһоҕо хатанна гвоздь закрепляется (лёгкими ударами, прежде чем быть вколоченным окончательно); хатыы хатанна заноза вонзилась; 2) перен. разг. закрепляться, укрепляться; куоракка хатаммыт он осёл в городе; үчүгэйдик хатан хорошенько заперись (на все замки).

a. hard, firm, strong

a. extra, additional

v. to become dry; хатыр= v. to become dry (of skin)

v. to twist, weave (a rope)

I
1.
хатаа I диэнтэн бэй. туһ. Настя …… хоһугар киирэн хатанан кэбиһэр. Н. Якутскай
Күүлэ айаҕа хатаммыта өр буолла. Эрилик Эристиин
Ытырыык эрбэһин сотобор сөрөнөр, ыстааммар хатанар. Суол т. Күтүөт Ньукулай ол балык уҥуоҕар харбыта, бэлэһин төрдүгэр иһирдьэ хатанан арахсыбатах. ФДМ БМК
2. Туохха эмэ (хол., тыҥырахтаргынан, тиистэргинэн) сыста, хатааста түс (кыыл-сүөл, көтөр, үөн-көйүүр туһунан). ☉ Цепляться чем-л. (когтями, зубами, иглами) за что-л. (о животных, птицах, насекомых)
Тоҥсоҕой обургу тииттэн тииккэ суптурута көтөн тиийэн, хатана түһэр. «ХС»
Иннэ тириилээхтэр — муора түгэҕэр олохтоох харамайдар, бэрт кыратык сыҕарыйаллар биитэр наар хатанан олороллор. ББЕ З
Кутуйах оҕото кураанах хатырыкка хатаныаҕынан хатанан баран төрүт хамсаан да көрбөт. В. Бианки (тылб.)
Ыт, бастаан чугурус гынан иһэн, ырдьыгыныы түһээт, сытыы аһыыларынан бөрө уһун түүлээх кулгааҕар хатанна. Тэки Одулок (тылб.)
3. Кимиэхэ, туохха эмэ сыста, ыйааста түс. ☉ Прижаться, прильнуть к комучему-л.
Сардааҥка аҕатыгар сыста түспүтэ, оттон Ленкалаах Ньургун миэхэ хатаммыттара. Далан
Мариса …… Бурхалейга хатана түһэн …… сүүһүттэн сыллаан-уураан ылла. Эрилик Эристиин
Маня түннүккэ хатана түһэн, тоҥмут өстүөкүлэни тыынынан ириэрэ-ириэрэ, батыһа көрдө. А. Фёдоров
4. Туохха эмэ (хол., акка, сыарҕаҕа) эмискэ кэлэн олоро түс, оннугун булунан кэбис. ☉ На бегу, на ходу вскочить, запрыгнуть на кого-что-л. (напр., на коня, телегу)
Эр киһи обургу атын үрдүгэр хап гына хатана түстэ. Ньургун Боотур
Мэхээлэ өрө тэйэн кэлэн сыарҕатыгар хатана түһэр. Амма Аччыгыйа
Далла атын үрдүгэр тыҥырахтаах кыыл курдук хатана түстэ. М. Доҕордуурап
5. көсп. Тугу эмэ олус сэргээн, интэриэһиргээн, болҕомтоҕун кимиэхэ, туохха эмэ уур. ☉ Сосредоточить всё своё внимание на чём-л., прилипнуть к чему-л. (напр., к книге)
Сардаана дьиэни көрөрүн, астыырын быыһыгар элбэх тапталлаах арамааннарга дьөлө хатаммыта. Болот Боотур
Оҕолор хосторугар туохха да аралдьыйбакка тэлэбиисэргэ хатаммыттар этэ. Далан
Почтаны аҕаллаллар эрэ хаһыакка хатана түһэрим. П. Степанов
♦ Болҕомтото хатанар — кими, тугу эмэ өйдөөн-дьүүллээн көр. ☉ Замечать кого-что-л., обращать внимание на когочто-л.
Тас бэлиитикэ туһунан сабаҕалааһыннары тэҥинэн, ити кэмҥэ судаарыстыба салалтатын бары салааларыгар оҥоһуллан эрэр ис уларыйыыларга нуучча уопсастыбатын болҕомтото ордук сэргэхтик хатаммыта. Л. Толстой (тылб.). Куйахаҕа хата- нар — туох эмэ ынырык тыаһа-ууһа киһини дьулатар. ☉ соотв. ухо (уши), слух режет
Хайа эмэ дойдуттан Хатан тыас хабырыйар хаһыыта Куйахабар хатаннаҕын да, оҕолоор! Саха нар. ыр. II
Бааһырбыт аттар киһи куйахатыгар хатанар гына ынырыктык аймаммыттара. Д. Таас
Аллаах ат түргэн-түргэнник чыбырҕаччы үктүүр боккуоптаах атаҕын тыаһа киһи куйахатыгар хатанна. «ХС». Кулгааҕар хатанар — киһи кулгааҕар олус чуолкайдык иһиллэр (хол., ким эмэ саҥата, туох эмэ тыас). ☉ Засесть в ушах, будучи громким, звонким (о чьём-л. голосе, каком-л. звуке)
Бу оҕус өлбүтүн кэннэ хас да сылга кини айаатыыр сытыы чыҥкынас куолаһа Маайа кулгааҕар хатанан сылдьыбата. Эрилик Эристиин
Били сордоох …… уҥан охтуохча байааттаҥнаан эрдэҕинэ бандьыыт хамандыыра хаһыытыыр саҥата кулгааҕар хатанна. П. Филиппов. Мэ- йиитигэр хатанна — умнуллубат гына киһи өйүгэр сырыт. ☉ соотв. засесть в голове
Ньукуолускай дэриэбинэтигэр бууска, сөмөлүөт тыаһа мэйиибэр хатаммыта төрүт ааспат. Суорун Омоллоон
Ыт буоллаҕына, киһи мэйиитигэр хатаныах курдук сып-сытыытык часкыйа түһээт, баҕалыы, түөһүнэн сыылан хаалла. Эрилик Эристиин
Мотуор бирилиир, орулуур, улуйар тыаһа мэйиитигэр хатанан хаалбыкка дылы. Н. Лугинов. Өйгөр хатан — умнуллубат гына, кытаанахтык өйдөнөн хаал. ☉ соотв. врезаться в память
Доҕорум үөрбүт харахтара өйбөр умнуллубаттык хатаммыттара. Далан
Биир эмэ түүл киһи өйүгэр хатанар. БРИ ТТ
Биэс уонтан тахса сыллааҕыта көрбүт киһим уонна онно истибит кэпсэтии мин өйбөр хатанан хаалбыт. «Кыым». Санаа хатанар — туох эмэ санаа киһиэхэ эмискэ киирэр, тугу эмэ өйдүү түһэр. ☉ Мысль, догадка пришла на ум
Сэмэн өйүгэр «сыыһабын дуу?» диэн санаа хатана түстэ. Н. Якутскай
Оҕолорго: «Үлэ чэпчэки, оонньуу-көр кэриэтэ эбит ээ», — диэн санаа хатанар. Н. Габышев. Сүрэҕэр хатанна — өйүгэрсанаатыгар умнуллубаттык сылдьар. ☉ соотв. врезаться в сердце
Дьикти тыл сүрэхпэр хатаммыт. Эллэй
Хоргуппут, мунчаарбыт хараҕа Сүрэхпэр хатанан иҥмитэ. Күннүк Уурастыырап. Төбөтүгэр хатанна — умнуллубакка ким эмэ өйүгэр сырыт. ☉ соотв. застрять в голове. Кыракый Эллэйгэ ити кэпсэтии ис хоһооно дириҥник иҥэн-тоҥон өйдөммөтөр да, …… төбөтүгэр син хатанан хаалбыта. Н. Лугинов
«Ууга түстэҕэ, бу иэдээни!» — диэн ынырык санаа төбөтүгэр хатаммыта. И. Федосеев
Ханна эрэ сир анныгар киһи төбөтүгэр хатанар ыйылас тыас өрө быыгынаан эрэрэ баара. П. Филиппов. Тыл (тылөс) хатанар — ким, туох эмэ туһунан хоп-сип тарҕанар, кимиэхэ эмэ тыл-өс сыстар. ☉ Стать объектом слухов, сплетен, пересудов
Ханныгын да иһин бэйэ иннин көрүнэр, сэрэнэр сөп этэ. Дьон тыла-өһө хатаммыта сүрдээх. «ХС»
Эн, Кыһыл болуоссат, Киэҥ-куоҥ уоруккар Күүлэйдииллэр, Холкутук туттан Хоп-сип тыллара Хатана сатаан Халтарыйан түһэр Дьиҥнээх үлэһит дьонноро. Чэчир-76
Хараҕа хатанна — хараххын хатаа диэн курдук (көр хатаа I). Хараҕа хатаммытын барытын «миэнэ» диэһин — бииргэ кырдьыбыт кыдьыга. М. Ефимов
Кини эмискэ, хараҕа туохха эрэ хатанан, ааһа баран иһэн, чинэрис гынаат, тохтообута. В. Гаврильева
Киниэхэ хараҕым хатаммыта балачча буолла. И. Семёнов
◊ Уот хатанар — умайан барар. ☉ Загореться, вспыхнуть, заняться
Онуохаҕа [умаппытыгар] кураанах мутук бэйэлээх, уот хатанарын аҕай кытта үөрэ-көтө бачыгыраабытынан барда. Р. Кулаковскай
Эн сэтиэнэҕи өртөөһүнү ыыппыккын, ол уотуҥ тыа саҕатыгар эмэх маска, эбэтэр көппөххө хатанан, кыратык умайа-умайа, сыппыт, оттон хаһан күүстээх тыал түһэн, кинини күөртээбит да, кини өрө күөдьүйэн, тыаны сиэн барбыт. В. Протодьяконов. Хам хатанна — биир сиргэ хамсаабакка олор, тур, сыт. ☉ Засесть, запереться где-л. надолго
Уола билигин аҕай үөрэн-көтөн кэлбитэ дии, хоһугар киирэн хам хатанан хаалла, тоҕо тахсыбат? Тумарча
Оттон бу эн манна аҕаҥ дьиэтигэр тоҕо хам хатанан олордуҥ? Пьесалар-1956. Мин …… прицелгэ хам хатанан олоробун. «ХС»
II
даҕ.
1. Хатарыылаах, хабараан (тимир оҥоһуктары этэргэ). ☉ Обработанный посредством каления, закалённый (о металлических изделиях)
Кутаа уокка хатан ыстаал Хатарыллар эбээт! И. Гоголев
Кыра уус эрэйдээх тимири хатарыыны сааһыгар кыайбат: эбэтэр, ситэ хатарбакка, күөх уйан гыныахтаах, эбэтэр наһаа ыытан, тостор хатан оҥоруохтаах. Күннүк Уурастыырап
Лоҥкууда үрэх логлоруттаҕас дулҕаларын ыраастаан, тоҥ буортан хаптаҕай баһымньы, хатан биилээх сүгэ чыҥырҕаан тэйдэ. М. Доҕордуурап
Уһаарыллыбыт тимир хаачыстыбатынан үс көрүҥҥэ арахсара: хатан тимир, атыыр тимир уонна бырыы уйан тимир. ИЕВ СУу
△ Олус кытаанах, киил, бөҕө, чоруун. ☉ Твёрдый, крепкий, прочный
Хайдыбат хатан хардаҕас баар үһү (тааб.: силгэ). Оннооҕор өргөс кылааннаах хатан мутуктан сынтарыйар буолбаат, эһиги да хара дьай быһыыгыт-майгыгыт сэтэ туоллаҕа дии. Н. Якутскай
Халыҥ буруйу оҥорбуккар Хатан дэгиэ тыҥырахпынан Хайыта тыыта кэллим мин! П. Тобуруокап
Хас бары омук тылынан Хаҥкыначчы ыллыы сытар Хатан кыллаах гитара, Хайа, манна баар эбит. С. Васильев
2. Олус чуордук иһиллэр, лыҥкынас, чаҥкынас (хол., саҥа, күлүү); хабырыттар, хабараан (хол., тыас). ☉ Высокий, пронзительный (о голосе); резкий, громкий, оглушительный (напр., о звуке выстрела)
Дьөгүөрдээн көнө түстэ, хатан куоластанна. Амма Аччыгыйа
Айдар балтын хатан күлүүтүн истэн, эмиэ иһигэр кыыһыра санаата. Н. Лугинов
Хатан тыас хабылла түстэ: Хас да кус хаптаччы бэрдэрдэ. Р. Баҕатаайыскай
Эһэ хатан баҕайытык кыланна. Т. Сметанин
3. Олус күүстээх, хабараан (тымныыны этэргэ). ☉ Трескучий (о морозе)
Хатан дьыбар халбарыйар, Күүстээх дьыбар күлгэдийэр, Ахсым дьыбар ахсыыр, Бастыҥ дьыбар манньыйар. Саха фольк. Халлаан халлан хабырыттар, Хата саха үөрэр: Кини хатан дьыбарыттан Киһи чэбдигирэр. Дьуон Дьаҥылы
Аан балаһа туманынан тыынан, хабырыттар хатан тымныынан хам ылан чысхааннаах кыһын хотун торолуйда. М. Доҕордуурап
[Кыһын] Хаары хачырҕас оҥорор Хатан дьыбарданар. И. Эртюков
4. Киһи төбөтүгэр тахсар, уохтаах, аһыы (амтан, сыт). ☉ Крепкий, терпкий, острый (на вкус и запах). Хатан да табах эбит
□ Хатан арыгы кутулунна. С. Зверев
Сылгы суор холото тастаах эмис этин, субайын, хартатын, суон саалын, уохтаах хатан кымыһын санаатахпына, сыҥааҕым уута сүүрэр. В. Протодьяконов
[Сэппэрээк] Аһыы хатан сытынан Арай былыр эмээхситтэр Алаһа дьиэлэрин Алгыыр, ыһаарар эбиттэр. М. Тимофеев
Наһаа тото (ыга) аһааһын, хатан амтаннаах астарынан үлүһүйүү, аһыырга режими тутуспат буолуу ыарахан содуллаахтар. АВТ ГСЭ
5. кэпс. Тулуурдаах, күүстээх, кыахтаах. ☉ Крепкий, сильный физически
[Чоочо:] Хатан иҥиирдээхтэр, бүдүрүйбэт сүһүөхтээхтэр манна бааллар, дьэ онон бэртэр бэртэрин көрдөрөн биһигини саататтыннар. И. Гоголев
Оҕонньор хатан кырдьаҕас, бэйэтэ этэригэр диэри эҥини тулуйан, туораан баччаҕа кэллэҕэ, үтүөрүөҕэ. Н. Лугинов
Уҥуоҕунан кыратын көрүмэ, хатан бэйэлээх кыыс. «ХС»
Урут итинник бэртээхэй албастары үчүгэйдик баһылаабыттар, айылҕаттан күүстэрэ да суох буоллар, хатан хапсаҕайдьыттар ахсааннарыгар киирсэллэрэ. «Кыым»
Кэннэ урут холлор сылгы баар буолар. …… Оннук сылгы хатан буолар. АНП ССХТ
6. көсп. Тыйыс, кытаанах (хол. дьылҕа, майгы). ☉ Суровый, твёрдый, жёсткий (напр., о характере)
Харыс да сири хамсаабакка, Хааннаах хатан санаанан Аптамаат ардаҕын анныгар Сытта бойобуой хамаанда. Баал Хабырыыс
Хара буруй хаймыылаах Хатан дьылҕа ыйааҕа Маҥан акка баҕалаах Хаҥыл куккун хаайбатах. Сайа
Хатан хапсыылар саҕаланнылар. И. Данилов
Света — хатан майгылаах кыыс. Э. Соколов
◊ Хатан киһи кэпс. — эт-хаан өттүнэн кыахтаах, кыайыылаах, күүстээх киһи. ☉ Физически крепкий, закалённый, сильный человек
Оҕонньору кытта тугу эрэ кэпсэтэ түһээт, хатан киһи бэрдэ, Денис эриллэ түһэ-түһэ кыдамалаан киирэн барда. А. Сыромятникова
Гаврил Романович тас көстүүтүнэн улахан дьоннор ахсааннарыгар киирсибэт. Кини орто уҥуохтаах, дьарамай көрүҥнээх, бэрт хатан, доруобай киһи. ПАК БЫа. Хатан харах — олус кытаанахтык көрбүт харах. ☉ Суровый взгляд, злые глаза
Дьалаан тойон …… эһэ курдук хатан харахтаах, хабыр күүстээх, сыыдам сырыылаах киһи. И. Данилов
Уол түөһүн толору өтөппүтэ, хатан харахтара уоттаммыта. А. Олбинскай
Баҕарабын арыт хатан хараххынан Уордайа самнары көрүөххүн. «ХС». Хатан ыйаах — олус ыарахан анал, дьылҕа. ☉ Суровая, тяжкая участь, судьба
Эн баар эбиккин Мүлтүрүйбэт бүтүн оҥоруулаах, Халтарыйбат хатан ыйаахтаах киһи. Ньургун Боотур
Букатыннаах буҕа сор бу буулаата, Хаайтарыылаах хатан ыйаах бу хаайда. Өксөкүлээх Өлөксөй. Хатан эрэһэ (эҕэһэ) — көрдөххө хатыҥыр, көтөх курдук эрээри, бэйэтин кыанар, өлөн-охтон биэрбэт. ☉ Худой, но физически крепкий
Хата, хачаайытын аанньа хатан эрэһэ киһи быһыылаах. И. Данилов
[Даайыс] хатыҥыр, кыра да, хата, хатан эҕэһэ диэн кини. А. Сыромятникова
Олус хатыҥыр буолан балачча үрдүк уҥуохтаах курдук көстөр. …… Ол гынан баран бэйэтин олус кыана туттар хатан эрэһэ. «ХС»
монг., тюрк. хатан

туохт. Эт-хаан, өй-санаа өттүнэн толору сит-хот. ☉ Достигнуть полной физической и духовной зрелости
Сэбиэскэй-партийнай оскуолаҕа саҥа олох араас үлэтигэр-мөккүөрүгэр буһа-хата охсубут, бэрт кыра үөрэхтээх, сахалыы уохтаах араатар, сытыы-хотуу дьон үөрэнэллэрэ. «ХС»
Петр Сенькин сэрии диэн тугун-ханныгын билэн буспут-хаппыт. «ХС»

туохт.
1. Уу, сиик тиийбэтиттэн кууран, кыратый, куччаа (үүнээйи туһунан). ☉ Уменьшаться в размере, высыхать от нехватки влаги, вянуть (о растении)
Иинэн-хатан турбут Титирик тиит мастар Тэтэркэй киистэлэннилэр. Өксөкүлээх Өлөксөй
Бадаай тойон алтан араҥаһын сүкпүткөтөхпүт былыргы модун тиит билигин иинэн-хатан турар. Л. Попов
Уоттаах-буурҕалаах сылларга ииммит-хаппыт чараҥҥа саҥа хахыйахтар чүмэчи курдук сандаардылар. И. Егоров
2. Дьүдьэйэн, этиҥ-хааныҥ уолан, улаханнык ыран хаал (ыарыыттан, ыар санааттан). ☉ Сильно худеть, сохнуть (от болезни, постоянных тяжелых дум, большого горя)
Кыыһа ыарыыта бэргээн, үксүн сытан тахсар, сэниэтэ да суоҕа сүрдээх. Өссө ордук ииннэ-хатта, кубарыйда. Болот Боотур
Оо, эрэйдээҕим, иинэн-хатан, илиитэ-атаҕа синньээн, көхсө хопполлон сирэйэ-хараҕа ньаспаллан, сэрбэйэн-арбайан, түргэнник да кырыйда-дьүдьэйдэ. Болот Боотур
Кини [Огдооччуйа] өссө да өр ыалдьан, иинэн-хатан баран, кэнники өлөн хаалта. Н. Заболоцкай

туохт.
1. Кубус-кураанах буол. ☉ Быть, стать совершенно сухим
Быһыт оҥоһуллубатаҕа, уу тахсыбатаҕа буоллар, бу ходуһа бүтүннүү ити курдук кууран-хатан кугдарыйан туруо этэ. Амма Аччыгыйа
Ардах түһүмүнэ, сир-дойду кууран-хатан барда. М. Доҕордуурап
2. Улаханнык ыр, дьүдьэй. ☉ Сильно похудеть
Аһаатахтарына Хабырыыс-Хоборооско эмээхсин куурбут-хаппыт илиитэ хайаан да астарын дуомуттан арыый амтаннааҕын куду анньан биэрэр. И. Гоголев
Арай кини имигэс хаастара эрэ кини мэлдьи сылайбыт дьүһүннээх куурбукка-хаппыкка дылы сирэйин сэргэхситэллэрэ. Ч. Айтматов (тылб.)

туохт. Улаханнык, уһуннук тоҥ, тымныыттан эрэйдэн. ☉ Мёрзнуть, испытывать неудобства от холода продолжительное время. Кыһын киһи тоҥор-хатар

даҕ. Киһи хайдаҕа, үчүгэй-куһаҕан өрүттэрэ, туохха дьоҕурдааҕа, кыаҕа. ☉ Признаки, определяющие достоинства того или иного человека, его возможности, способности
Доҕордоһуу киһи уйанын-хатанын бэркэ бэрэбиэркэлиэн сөп. ПБН КДьСО
Сэргэй олоҕо кини уйанын-хатанын бэркэ диэн бэрэбиэркэлээтэ. Дылбаны
Ким уйанахатана, ким хайдаҕа, Ийэ дойду, норуот иһин төһө бэриниилээҕэ дьиҥ дьыала бэрэбиэркэлэнэр кэмэ-чааһа кэлбитин поэт дириҥник өйдөтөр, уйулҕаны хамсатар тылларынан хоһуйар. КНЗ ТС
♦ (Ким эмэ) уйана-хатана биллэр (суола) — киһи төһө тулуурдааҕа, күүстээҕэ, кытаанаҕа тургутуллан көрөр кэмэ (түбэлтэтэ). ☉ Какие-л. обстоятельства, события, которые выявляют такие душевные и физические качества человека, как стойкость, выносливость и т. д. Дьиҥэр, киһи уйана-хатана сэриигэ биллэр, киһи кимэ-туга, майгыта-сигилитэ эмиэ. А. Данилов
Уол оҕо уйана-хатана биллэр күнэ-дьыла тирээтэҕэ. Ф. Софронов
Кырдьаҕастар уол оҕо уйана-хатана хагдаҥ эһэни бултааһыҥҥа биллэр диэччилэр. ПАК АаТХ

I
туохт.
1. Сиигэ, уута суох буолан, хагдарый, куур (от-мас, сир-дойду туһунан). ☉ Гибнуть от недостатка влаги, увядать, засыхать (о растительности); сохнуть, высыхать, засыхать изза отсутствия влаги (о почве, земле)
Добун сирдэр отторо хатан, хаһыҥтан тоҥон турар курдук хаамтахха курдурҕас тыастанна. М. Доҕордуурап
Ыраатта кураан буолбута, — Сирдойду куурда, хатта. Баал Хабырыыс
[Үүнээйи] буора хаттаҕына, уу кэмигэр аанньа кутуллубат буоллаҕына, умнаһа мастыйар, сэбирдэҕэ утуу-субуу түһэр, сибэккитэ тахсан иһэн таммалыыр. ЕАМ ББКП
2. Сиигин көтөн олоччу куур. ☉ Засыхать, высыхать (напр., о капле крови); становиться слишком сухим, пересыхать (напр., о губах)
Күөллэр үксүлэрэ уоллулар, үрүйэлэр кумаҕынан көрдүлэр, балыктар хайыылара хатан өллүлэр. И. Гоголев
Чабырҕайыттан хап-хара хаан сүүрэн түһэн сирэйигэр хаппыт. Н. Якутскай
Ийэлэрэ, бааһырбыт куба курдук, кыыкынаан ытаабыта да, ыртаччы хаппыт халтаһатыттан уу кэлбэт этэ. Эрилик Эристиин
Уостара куураллар, хаталлар, Уу кутан биэрбэттэр. А. Абаҕыыныскай
3. Сабыллыбакка, сууламмакка өр туран, сиигин көтөн, кытаатан хаал, буорту буол, курсуй (ас-үөл туһунан). ☉ Становиться твёрдым, портиться из-за потери влаги при неправильном хранении, черстветь (о продуктах питания)
Маайа хаппыт лэппиэскэлээҕин тоһута тутан тимир тэриэлкэҕэ туруорар. Н. Якутскай
Ыскаап иһигэр хатан хаалбыт килиэп тооромосторо сыталлара. П. Аввакумов
Бэҕэһээ киэһэ ордорбут куобахтарын этин уонна хаппыт иэдьэгэйи хобордооххо кутан аҕалан остуолга уурда. Р. Кулаковскай
4. Сөп буола кытаат (алдьаммат, үлтүрүйбэт гына — хол., туой, мас оҥоһуктары этэргэ); туһаҕа тахсар гына, төһө эмэ кэмҥэ сөптөөх сиргэ туран, куур, кураанах буол (хол., охсуллубут эбэтэр эмтээх оту, оттуллар маһы, аһы-үөлү этэргэ). ☉ Становиться прочным, твёрдым (об изделиях из глины, дерева); сушиться (о скошенной траве, о лекарственных травах); вялиться (напр., о мясе, рыбе)
Үрүҥ туойу эллээн баран хатардахха хайдыбат, кыбыс-кытаанах буола хатан хаалар. И. Данилов
Субурҕаны хаста да оту эргитэҕин, кууруор, хатыар диэри. Н. Габышев
Күөрэгэй [кыыс аата] хаппыт үтэ балыгыттан ылан [эһэ оҕолоругар] биирдиини быраҕаттаата. Т. Сметанин
Былыр дьиэ маһа сылы быһа хата, суолла сытыахтаах. «ХС»
5. көсп., кэпс. Этиҥ-хааныҥ иинэ, суолла ыр, дьүдьэй. ☉ Худеть, сохнуть, чахнуть
Уон аҕыс саастаахпар мин туйгун Уляны таптааммын хаппытым. И. Гоголев
Мааппа эмээхсин куура хаппыт, уҥуоҕунан көрбүт имэ кытара түстэ. Күндэ
Ньургуһун хараҕа биилэнэн, имин хаана кууран, сирэйэ кубарыйан, этэсиинэ хатан, хагдарыйар уһугар тиийбитэ. Дьүөгэ Ааныстыырап
Ийэтэ батталтан өлбүтэ, …… Ол онтон эрэйи көрбүтэ, оҕокком буомура хаппыта. «ХС»
△ Ханнык эмэ ыарыыттан хамсаабат буола, этиҥ-сииниҥ баран (киһисүөһү этин-сиинин туһунан). ☉ Утрачивать подвижность, болезненно исхудать, усыхать (о части тела живого существа)
Уһуннук уһаммытым сэтигэр-сэлээнигэр уҥа илиим туттарбат буолла, тыыннаахпына хатта. Суорун Омоллоон
Илья Ефимович кырдьар сааһыгар уҥа илиитэ олус күүстээх үлэни тулуйбакка хатан барбыта. ОАП ОДьТС
6. көсп. Эт-хаан, өй-санаа өттүнэн күүстээх, тулуурдаах буолан таҕыс, оннук иитилин. ☉ Закаливаться, укрепляться (телом и духом)
Буурҕа уотун суоһугар Буһан, хатан үүммүтүм. П. Тулааһынап
Учуонай буолар диэн билигин олус үлэлээх, ыарахан. Үрдүк үөрэх кэнниттэн үлэлиигин, онтон үс сыл аспирантураҕа хатаҕын, диссертация суруйаҕын. Н. Габышев
Буут үлэттэн быһах угунуу хатта уонна, мэктиэтигэр, эдэригэр түһэргэ дылы буолан истэ. С. Федотов
△ Тулуурдаах, уҥумтуота суох быһый буола эрчилин, баайылын (үксүгэр сүүрүк ат туһунан). ☉ Спускать, сгонять жир, сбавлять вес, сушиться (обычно о скаковой лошади)
Соноҕостору тутан баран, кыһынын баайыллалларын курдук икки-үс хонукка кур отунан баайаҕын, оччоҕо түргэнник хатар. АНП ССХТ
♦ Баһа хатта көр бас II
Биир фашист илиитин даллаппытынан окуопаҕа төттөрү сууллар. Үөн, баһыҥ хатта ини... Багдарыын Сүлбэ
Бэлэһэ хатта — тамаҕа хатта диэн курдук. Төбөтө, ыаҕастаах уу курдук, дьалкыҥнас буолбут, бэлэһэ хам хатан хаалбыт. Н. Якутскай. Бэлэһиҥ (айаҕыҥ) хатаарай — айдаарыма, уоскуй (олус мэниктээбит, аһара барбыт оҕолору буойарга тут-лар). ☉ Так говорят, унимая расшалившихся детей (букв. [смотри] как бы горло не пересохло)
Аргыый эрэ, бэлэһиҥ хатаарай... Иҥииринэн хаппыт көр иҥиир. Тас көрүҥүн көрөн сэнээмэ — иҥииринэн хаппыт киһи. Күөмэ- йим куурда (кэһиэҕирдэ, хатта) көр күөмэй I. Катя уолуйбут омунугар күөмэйэ хатан хайдах эрэ аһыы амтаннанан хаалла. Н. Заболоцкай
Кинини [табаны] эккирэтэбит диэн күөмэйбит хатта. ВЛ РБЫ. Таас ытыс, хаппыт тарбах көр таас I. Ити киһиттэн көрдөһөн да диэн, таас ытыс, хаппыт тарбах. Тамаҕа хатта — олус утатан, айаҕын иһэ кууран хаалла. ☉ соотв. в горле пересохло
Тамаҕа хам хатар, Куртаҕа курулас. С. Данилов
Күөмэй, тамах хаттаҕына Омурт уу олуһун! И. Чаҕылҕан
Хаппыккар хатаа көр хатаа I. Миэхэ бэрт кыра эһэ үөһэ баар. Өлөр күммэр өрөһүлтэ гынаары хаппыппар хатаан сылдьабын. Далан
♦ Тыҥ хатта — сырдаа, сырдаан бар, халлаан сырдаата. ☉ Рассветать, начинать светать (букв. заря занимается)
Дьол баар эн түүн арыйар Тэтэрээтиҥ быыһыгар, Мин тыҥ хатыар диэри айар Таптыыр ырыам тылыгар. И. Гоголев
Тыҥ кылбайа хатыан инниттэн Табаһыттар хомуннулар. Р. Баҕатаайыскай
Тыҥ хатта илин саҕахха, Булчут турда хайыы-сахха. И. Артамонов
◊ Хам хат — 1) олус күүскэ ыр, дьүдьэй. ☉ Сильно похудеть, исхудать, высохнуть
[Ньургуһун:] Иҥнэрим хааннара куурдулар, Илиилиин-атахтыын хам хаттым. Суорун Омоллоон
Уҥуоҕар хам хаппыт кыра оҕонньор, уоһун үрдүнээҕи маҥхайан эрэр бытыгын имэринэ-имэринэ саҥарар. М. Попов; 2) хамсаабакка биир сиргэ тур, олор. ☉ Застыть в каком-л. положении, прирасти к чему-л. (напр., к месту)
Чаһы стрелката биир сиргэ хам хаппыкка дылы сыҕарыйбат. И. Данилов
Октя барахсан кумааҕыга хам хатан эт тута илик эбит. «ХС»
«Аны уочаракка хам хатарым итэҕэс эбит», — диэн абаккатыгар ботугураан ылла. А. Кривошапкин (тылб.). Хойуута хатар — исүөс үлэтэ мөлтөөн, кыайан тахсан киирбэккэ эрэйдэнэр. ☉ Страдать запором
Ардыгар ыарыһах куртаҕын, оһоҕоһун үлэтэ мөлтүүр (хойуута хатар эбэтэр убуур). ТЕН ИДь
др.-тюрк., тюрк. хат
II
туохт. Икки утаҕы (хол., сүөһү иҥиирин эбэтэр сылгы сиэлин) ньилбэккэр ууран олорон бэйэ-бэйэлэрин кытта холбуу эрийэн сапта, быата өр. ☉ Сучить нитку (напр., из сухожилий животного), вить верёвку (напр., из конских волос)
Былыр мин эһэм сут дьыл …… эбэм баттаҕынан туһах хатан уонча улары бултаан өрүһүммүттэрэ үһү. Амма Аччыгыйа
Эбэтэ үрүҥ уонна хара өҥнөөх сылгы сиэлиттэн уһун ситии хатара. Г. Угаров
Орпут иҥиирдэрин илитэн баран иистэнэр сап курдук синньигэс гына сап хатар. «Чолбон»
Мин уот иннигэр олорон ньилбэкпэр тарбыйах өтүүтэ хатабын. «Чолбон»
♦ Кумахтан өтүүнү (быаны, ситиини) хатар (өрөр) көр кумах
Кумахтан өтүүнү хатар Кураанах тыл маастардара. Күннүк Уурастыырап
Кумахтан быаны да хаппаттар, Тыал тыаһа — эһи тылгыт! Баал Хабырыыс
(Кыһыл) кумаҕынан (тылынан) өтүү (кумаҕы) хатар — (кыһыл) кумаҕынан (тылынан) өтүү хатар диэн курдук (көр өтүү). Алексей Ивановичтара, кырдьык да, кыһыл тылынан кыайан өтүүнү хаппат киһи эбит. В. Ойуурускай
Жигитектэр — кыһыл тылынан кумаҕы хатар, хабараан, бас-баттах дьоннор. «ХС»
ср. хак., хат, тув. кадар, алт. кат ‘сучить, свивать’; др.-тюрк. хадар ‘вертеть’, ‘выворачивать’
III
даҕ., кэпс. Оҕолоноору сылдьар, ыарахан, оһоҕостоох (дьахтарга эрэ тут-лар). ☉ Беременная (о женщине)
Татьяна Афанасьевна кэргэнэ Алексей Трофимович сэриигэ барарыгар тохсус оҕотунан хат хаалбыта. ПНИ АДХ
Үлэтигэр кинини хат диэн өссө ким да өйдөөн-дьүүллээн билэ илик. Огдо
Хат дьахтар муҥханы үрдүнэн хаамыа суохтаах. Хаамтаҕына, балык булда хаҥнар дииллэр. «Саха с.». Хат буолуу дьахтар этигэр-хааныгар, доруобуйатын уопсай туругар улахан уларыйыылары үөскэтэр — бу дьахтар саамай тупсар, киэркэйэр, организма ситэр, толору сайдар кэмэ. ТЕН ИДь
♦ Атыыр оҕус алтаҕа, хат дьахтар хаамыыта көр алтах
Хат дьахтар хаамыыта Ханнык бөрүкү буолуой? А-ИМН ОЫЭБЫ
Тобугар хат буолбут көр тобук. Чэ, доҕор, тобуккар хат буолбуккун дуу, бара охсуохха. НАГ ЯРФС II
IV
сыһ. Иккистээн, саҥалыы, хос (хол., тугу эмэ оҥор). ☉ Снова, вновь, повторно, вторично (напр., делать что-л.)
Дьэбдьиэ хат утуйуон санаата буолбата, уута да син хаммыт курдук. Болот Боотур
Тыл чыычаах буолбатах, төлө тутан баран, кинини хат төнүннэрбэккин. Н. Заболоцкай
Этэрбэһи хат улларарга эргэ уллуҥу көтүрэн, саҥаны олордуллар. Хомус Уйбаан
Билигин үгүс киһи уҥуохтара сыыһа оһон хат-хат туттаран эрэйдэнэллэр. А-ИНА ДьБО
◊ Хат таманнан көр таманнан. Онуоха көрдөҕүнэ — ата халыҥ куҥнаммыт, хат таманнаммыт, үтүө бэйэлэммит. Саха фольк.
тюрк. кат

даҕ. Олус хатаннык иһиллэр чуор, лыҥкынас, чаҥкынас (хол., саҥа). ☉ Резкий, жёсткий (о речи); пронзительный, режущий слух по высоте, звонкости (напр., о голосе)
Хас да киһи тыл ылан, Хатан-чаҕаан тылынан Кулаак кутуругун Силтэһини, Куубурҕас куолуһут Кынчаайабы Хабыр-хабырдык таарыйан Хаарыйталаан ыллылар. С. Васильев
Кыыс оҕо ыллаан хатан-чаҕаан куолаһа кытыл иһин толорон кэбистэ. М. Доҕордуурап