1. туохт. Тас иэҥҥинэн тиэрэ эбэтэр ойоҕоскунан түс (туох эмэ улахан, көлөттүгэс айаннаан иһэн, хол., көлө). ☉ Перевернуться вверх дном или повалиться набок, опрокинуться (при езде — о чём-л. большом, громоздком)
   Уһун синньигэс элгээн устатын тухары киһи өлүгэ бөҕө сылбахтанар, таҥнастыбыт сыарҕалар аттылара барыта кыа хаан. Н. Якутскай
   Атыыр бөрө таҥнаста сытар Байанай салааскатын тиҥсирийбитинэн барда. В. Протодьяконов. Таҥнастыбыт тааҥкалар, Тимир адаар лааҥкылар, Суох дэриэбинэ онно, Соҕотох дьиэ оһоҕо… И. Чаҕылҕан
2. көсп. Өрүттэр, көнөр кыаҕа суох буола айгыраа, төннүбэттик эһин. ☉ Приходить в упадок, рушиться, прекращать существование
   Аҕыйах хонук иһигэр дьоллоох олоҕо таҥнастан хаалбытыттан өйө-санаата булкуллубут Герасим аҕабыыт …… Едлини кытта илии тутуспута. Эрилик Эристиин
   Хаайыыттан тахсан баран кыбыстан үөрэҕэр барбатаҕа. Дьэ, онтон ыла, уу илпитин курдук, наар таҥнастар аакка түспүтэ. Тумарча
   Биһиги бэйэбит нэһилиэги салайыахпыт, бары быыпсайдар, чыыннар таҥнасталлар! А. Сыромятникова. Тэҥн. түҥнэһин

туохт.
1. көр иҥнэй
2
Ревком иҥнэстибит эргэ дьиэтигэр киһилэрин …… киллэрдилэр. Амма Аччыгыйа
Бузулук элбэх иҥнэстибит дьиэлэрин быыстарынан …… бааһынай оҕонньотторо аалыҥнаһаллар. Эрилик Эристиин
Отуубут буоллаҕына тоҕо эрэ иҥнэстэн, симэхсин эмээхсин кэлтэччи үктээн кэбиспит олооччутун күн уотугар кууртаҕа буолан иҥнэри быраҕан кэбиспитин курдук буолан көстөр. Н. Заболоцкай
2. Иҥнэйэн оҕун, түҥнэһин. ☉ Опрокинуться, сильно накренившись, свалиться
[Ыраахтааҕы саҕана саха кырата] кураанах чорооно иҥнэстэн баран …… хоппотун үрдүгэр олорон эрэ ытыы олороохтообута. Суорун Омоллоон
Эргэ харааран хаалбыт кириэстэр иҥнэстибиттэр, сорохторо умса, сорохторо тиэрэ түһэн сыталлар. М. Шолохов (тылб.)
3. көсп. Буорай, эһин, өл-сүт. ☉ Гибнуть, погибать, пропадать
Эҥинэ да бэйэлээхтэр Иҥнэһиннилэр, Дьороҕоно да сотолоохтор Тоһутталаннылар, Үтүө да мөссүөннээхтэр Үлтүрүйдүлэр. Өксөкүлээх Өлөксөй
Аан дойдулара Атыйах курдук айманна, Ийэ сирдэрэ Иин курдук иҥнэһиннэ. П. Ойуунускай
Миигин да өлөрөн ордук үтүө ааттаныаҥ суоҕа. Дьөссө тыыныҥ ыарыа, күлүгүҥ хараарыаҕа, төрүүр оҕоҥ уйата мөлтүөҕэ, иитэр сүөһүҥ күрүөтэ иҥнэстиэҕэ. Ньургун Боотур
◊ Илиилээхтэн иҥнэстимэ, ойоҕостоохтон охтума алгыс. - утарылаһааччыгар хотторума, өстөөххөр кыайтарыма. ☉ Не знать поражения в схватке с врагом (букв. от имеющего руки не опрокидывайся, от имеющего ребра не падай). Илиилээхтэн иҥнэстибэтин, ойоҕостоохтон охтубатын, татаар тыллаах таба эппэтин, уоттаах харахтаах утары көрбөтүн. Саха фольк.

1) идти, ходить, уходить; уезжать; отправляться; кини үлэтигэр барда он ушёл на работу; мин үөрэнэ барыам я поеду учиться; борокуот биэрэктэн барда пароход удалился от берега; сатыы бар = идти пешком; 2) перен. идти; уходить; манна икки күнүм барда на это у меня ушло два дня; үлэ үчүгэйдик барар работа идёт хорошо; кини аата барда о нём распространилась дурная молва; олох үчүгэйдик барар жизнь идёт хорошо; 3) перен. идти, быть к лицу; бу бэргэһэ эйиэхэ бэркэ барар эта шапка тебе очень идёт; 4) перен. становиться вкусным; становиться наваристым; эт миинэ барбыт суп стал вкусным, наваристым; чэй барбыт чай заварился; 5) эвф. умирать, кончаться; оҕонньорбут барда старик умер; тута бар = умереть сразу, мгновенно; 6) в сочет. с деепр. на =ан основного гл. выступает в роли вспомогательного гл. и означает начало действия: сытан бар = начать ложиться; олорон бар = начать садиться; үлэлээн бар = начать работать; ытаан бар = заплакать; ааҕан бар = начать читать; киэһэрэн барда вечереет; 7) в сочет. с прич. на =быт в орудн. п. выражает ускоренность или поспешность начала действия: аһаабытынан барда он сразу начал есть; хаампытынан барда он сразу зашагал; 8) в сочет. с нареч. выражает резкость и внезапность действия: тиэрэ бар= опрокинуться на спину; умса бар = упасть ничком; быһа бар = лопнуть, внезапно порваться; хайа бар = треснуть, внезапно расколоться; көҥү бар = обрушиться, обвалиться, внезапно рухнуть; 9) в ф. деепр. на =ан выступает в роли союза с временным знач. после того, как...; баран баран, кэлэ илик после того, как он ушёл, он больше не приходил; этэн баран, өйдөөтүм я понял после того, как сказал; эрэннэрэн баран, албынныам суоҕа раз уж я обнадёжил, я не обману.

туохт.
1. Тирэххин сүтэрэн, соһуччу хамсаныынан, эмискэ үөһэттэн аллара (тиэрэ, умса, ойоҕоскунан, туора эҥин) сууллан түс; сиргэ, аллара суулун (сүүрэр атахтааҕы барытын этэргэ). ☉ Падать сверху вниз, опускаться, валиться на землю (о человеке и животных)
Дуня туох эрэ диэн ааттаһардыы дуу, ыарыыланардыы дуу аргыый саҥарбытынан аан модьоҕотугар нукаай курдук туора охтон түстэ. А. Фёдоров
Кирилэ утуйан барбыт эбит дуу, хата аттан охто сыста. Н. Заболоцкай
Кутуйах охтон таралыс гынаат, ойон турда, төбөтүн чолос гыннарда, хатаннык чыыбырҕаата. Т. Сметанин
2. Тирэххиттэн, оннугуттан арахсан иҥнэйэн, сууллан аллара, сиргэ түс (туох эрэ предмети этэргэ). ☉ Падать, опрокидываться (о каком-л. предмете)
Оҕо хойуу мутуктаах суон тиит охто сытарыгар кэлэн иҥнэн хаалбыта. Суорун Омоллоон
Логлоруттаҕас хатырыктаах баараҕай тиит нуоҕалдьыйа хамсаата, силиһэ-мутуга адаарыйа өрө бачыгыраан оҕунна. М. Доҕордуурап
Сыарҕа охторо кэлбитэ. Н. Босиков
3. көсп. Наһаа сылайан эбэтэр киэптэтэн сылаарҕаа, мөлтөө-ахсаа. ☉ Ослабеть, обессилеть, падать от усталости
Мааҕын сарсыардааҥҥыттан дэриэбинэни быһа сүүрэбин диэммин ыран охто сыстым. А. Софронов
Мин уолум ити куһаҕан дьахтары баһыгар ытыаран иэдэйдэ, кэргэнин букатын көрбөт-харайбат, уолум ыран охторугар тиийдэ. Далан
Ийэлээх аҕа охтуохтарыгар диэри ас таһан муҥнаналлар. И. Федосеев
△ Ыран, сутаан өрүттүбэт турукка киир (сүөһүнү, кыылы этэргэ). ☉ Падать от голода, истощения (о скоте, животных)
Кини саас хаар хараара илигинэ сутаан охтоллоро буолбут сүөһүлэри көҥүл-босхо хомуйар. Н. Якутскай
Тиийэн тойоҥҥор табаларбыт бары суолга оҕуннулар диэн эт. Болот Боотур
△ Атаххар уйуттубат буол, сытынан кэбис (сылайан, сэниэҥ эстэн). ☉ Валиться с ног (от усталости, изнеможения). Аҕалара үлэтиттэн кэлээт, мааҕын охтубута
□ Дьиэтин түүн булла, аһаабакка оронугар оҕунна. Болот Боотур
4. көсп., кэпс. Эмискэ өрүттүбэт гына ыарый. ☉ Свалиться, слечь от болезни
Ол саас тойоммут, сэбиргэх дьаҥыгар охтон, аҕыйах хонукка ыарытан өлөр. Амма Аччыгыйа
Бука, турбат охтуутун оҕуннаҕа. Болот Боотур
Ол дьыл кыһын оройо ааһыыта аҕата охтубута, букатын суорҕан-тэллэх киһитэ буолан хаалбыта. В. Яковлев
△ Өл, тыыныҥ быһын (сүнньүнэн сэрии кэмигэр). ☉ Погибать (обычно на войне), жертвовать жизнью
Нуучча норуотун чулуу уолаттара, төһөлөөх мөлүйүөнүнэн охтоннор, сырдык тыыннарын толук уурбуттара буолуой. Суорун Омоллоон
Эһиги үөрэргит, дьоллоох буоларгыт иһин кинилэр охтубуттара, бу олоҕу кинилэр эһиэхэ кэриэс хаалларбыттара. Т. Сметанин
5. көсп., кэпс. Ордук ыллар (туох эмэ санааҕа, дьарыкка), үлүһүй. ☉ Целиком отдаться какой-л. идее, занятию, чувству
Доҕоор, эн миигин итэҕэй, эрэн, сымыйаҕа охтума, мин туох да буруйум, айыым суох. А. Софронов
Аҕам онтон ыла булдунан дьарыктанар баҕатын ууратан, наар үлэҕэ охтубута. Р. Кулаковскай
Өссө олус бытархайга охтон, сөбүлээбэт дьонун эккирэтиһэр, былыргыны ньоҕойдоһор дииллэр. Р. Баҕатаайыскай
♦ Охтоохтон охтума, саалаахтан самныма көр ох. Эмээхсиннэрэ: «Охтоохтон охтумаҥ, саалаахтан самнымаҥ», — диэн алгыы хаалар. Саха фольк. Салгыныттан оҕун кэпс. — утарылаһааччыгар күүскүнэн лаппа баһыйтар, кыайтар. ☉ Не устоять против кого-л. по силе
Биһиги киһибит быдан мөлтөх эбит, салгыныттан охто сылдьар. Е. Неймохов
ср. тюрк. аҕ, ау ‘наклоняться в сторону, свалиться, упасть, опрокинуться’

туохт.
1. Биир кэм эргичийэ, төгүрүйэ хамсаа. ☉ Находиться в состоянии кругового движения, делать вращательные движения, вертеться
Электро-уоту үөскэтэ Эрчим мотуор эргийдэ. Эллэй
Көлөһө тимир эргийэн, Күөрчэх курдук дьэргэйэн, Ситим быаны субуйбут, Сирдир-сирдир охсубут. С. Васильев
2. Тула кулахачый, тула холоруктаа. ☉ Вертеться, вращаться, кружиться
Иирэр эмэгэт, Иттэнэ сытан эрэ, Күөрчэх курдук ытыллан, Күлүгүрүү эргийдэ. П. Ойуунускай
Көмүс манньыат эргийэн дьэргэйэрэ, күн уотугар оонньуура, ама, ким хараҕар куһаҕаннык көстүөй?! Т. Сметанин
Сымыыт бастаан хамсаабакка сытта, онтон сыыйа ытык курдук ытылла эргийдэ. Куорсуннаах
3. Түгэҕиҥ үөһэ буолар гына кулахачый (хол., тыыны этэргэ). ☉ Перевернуться вверх дном, опрокинуться (напр., о лодке)
Тыыта илими бүрүммүтүнэн түөрэ эргийбитэ. И. Федосеев
4. Сытар балаһыанньаҕын уларытан, ойоҕоскунан, тиэрэ сыт. ☉ Вращательным движением или ворочаясь, изменить положение, повернуться, повалиться на бок, спину
Түллэх гынан ойоҕоһугар эргийдэ. Суорун Омоллоон
Сөтөллүбүтэ буолаат, истиэнэ диэки түҥнэри эргийэн кэбистэ. Амма Аччыгыйа
Сытан баран уот диэки эргийбитэ, кыыһа куолутунан турар эбит. Н. Заболоцкай
5. Эргиирдэ оҥор (үҥкүүгэ). ☉ Совершать круговые движения, кружиться (в танце)
Арай кылаас иһигэр кыргыттар үҥкүүлээн эргийэ сылдьаллара. Суорун Омоллоон
Вальс тыаһа эҥээрийэр, паара бөҕө эргийэр. П. Тобуруокап
Хайаларыттан да ордук Биэрэлээх Улуута имигэстик эргийэллэр. Куорсуннаах
6. Ким, туох эмэ тула, төгүрүччү хаамп, сырыт, көт. ☉ Двигаться, ходить вокруг кого-чего-л., кружить
[Тогойкин] бүдүрүйтэлээн ыла-ыла, тоҕо эрэ сөмөлүөтүн эргийэ хааман истэ. Амма Аччыгыйа
Дьыбар киэһэ Халлаан хара суора Киһини эргийэ сылдьыбыта. Күннүк Уурастыырап
Гаврил оҕонньор дулҕаны тула эмиэ эргийэр, чэччилиир. М. Доҕордуурап
7. Быһалыы буолбакка, ырааҕынан төгүрүйэн бар. ☉ Обходить, объезжать что-л. кругом, делать крюк
Серёжа сааланы кытыытынан эргийэн, кыыс аттыгар тиийдэ. Н. Лугинов
8. Араас сирдэринэн сылдьан, уһуннук айаннаа. ☉ Ехать долго, с заездом куда-л. Куорат суола тугун билэн, Куйаастан, быылтан иэдэйэн, Байкаалабынан эргийэн, Байбал булбута Бэстээҕин. Күннүк Уурастыырап
Этэрээт Мэҥэнэн эргийэн, Тиэхээнниин Майаҕа тиийбиттэр. Эрилик Эристиин
Дьаныардаахтык айанныыра — Киэҥ сирдэри кэрийэрэ: Тандалыыра, Таатталыыра, Кэбээйинэн эргийэрэ. «ХС»
9. Ханна эмэ ыраах баран баран, төннөн кэл, төнүн. ☉ Прийти назад, обратно, вернуться откуда-л. Ол курдук ойуурга саас буолан, Ыраахтан эргийбит ымыылар, Түмсэннэр, дьүөрэлии ыллыыллар. Эллэй
Ыллаа, сэрии хонуутуттан Эргийэн уолбут кээлтин. С. Данилов
Бырастыы, Өлүөнэм, мин, баҕар, Эргийиэм суоҕа эйиэхэ. Дьуон Дьаҥылы
10. Иккистээн эргилин, баар буол, төнүн. ☉ Появляться вновь, наступать (о чувстве, состоянии)
Кырдьыы аас хаһыҥын кэнниттэн Эдэрбит иккиһин эргийбэт. С. Данилов
[Эҕэрдэлиибин эйигин] Хаһан да аны эргийбэт Оҕо саас умнуллубат сылларынан. П. Тобуруокап
Киһи соһумар тапталтан Эдэр сааһа эргийэр. Баал Хабырыыс
11. Уруккугар төнүн, чөлгөр түс. ☉ Приходить в прежнее состояние, восстанавливаться
Сэрии бүттэ. Тиһэх тэргэн ньим барда. Сир үрдүгэр Эйэ кэмэ эргийдэ. Күннүк Уурастыырап
Бүлүү балым баайа бэйэтин эйэлээх оҕолорун дэлэйдик иитэр күнэ эргийиэ. П. Филиппов
12. Буол, кэл, саҕалан (хол., дьыл, суукка кэмин этэргэ). ☉ Настать, начаться, наступить, вернуться (напр., о времени года, суток)
Сүөгэй астыы дьэгдьитэр Сөрүүн киэһэ эргийдэ. Күн Дьирибинэ
Үрүҥ көмүс күннэрдээх Үтүө сайын эргийдэ. И. Эртюков
Сандал саас эргийдэҕинэ, халыҥ кэлгиэтин хайыта тыыллан, көҥүл көрүлүү устара буолуо. П. Филиппов
13. Тымырынан сүүрүгүр (хаан эргиирин туһунан). ☉ Циркулировать в сосудах (о кровообращении)
Сэмэн хаана тымырынан аанньа эргийбэтиттэн, бааһа түргэнник оһон биэрбэтэҕэ. Н. Якутскай
14. Кимиэхэ, туохха эмэ хайа эмэ өттүгүнэн буол, хайыс. ☉ Поворачиваться, оборачиваться какой-л. стороной к кому-чему-л.
Күөл диэки эргийэн көрбүтүм: били оҕонньорум тыыннааҕар миинэр тыытын түгэҕэ эрэ маҥхайан сытар. Н. Неустроев
[Ананий] туох тыаһай дии санаан, оҕуһун диэки эргийэн көрдө. М. Доҕордуурап
[Таня] түргэнник көхсүнэн эргийэ охсубута. Н. Лугинов
15. Атын хайысханы ыл, уларый (дьыала, түгэн туһунан). ☉ Принимать иное направление, превратиться во что-л., обернуться чем-л. (о делах, событиях)
Власий Порфирьевич мааҕын мунньахха кэлэригэр дьыала маннык эргийэн тахсыа диэн өйүгэр да оҕустарбатаҕа. Н. Лугинов
Дьыаланы кини итинник эрэ эргийиэ дии санаабатаҕа. Н. Заболоцкай
Дьыала итинник эргийэн тахсыа диэн ким толкуйдаабыта баарай. Г. Нельбисова
△ Билиҥҥи туруккуттан атыҥҥа уларый. ☉ Превращаться во что-л. иное, переходить в другое состояние
Биир сарсыарда халлаан сырдаабата, хараҥанан эргийдэ. ПЭК СЯЯ
Тымныытынан, тыалынан эргийбит сир. ПЭК СЯЯ
16. Тугу эмэ бүтэйдээ, күрүөлээ. ☉ Обносить что-л. изгородью, забором
Кэбиһиилээх оту тоһоҕо эбэтэр сигэ күрүөнэн эргийэллэр. АЭ ӨӨКХ
17. кэпс. Өлбүт киһи уҥуоҕун тут, күрүөлээ. ☉ Устанавливать надгробие, памятник на могиле, обносить её оградой
Сэмэнчик аҕатынаан Маачаҕа тиийэн ийэтин уҥуоҕун маһынан эргийбиттэрэ, остоолбо туруорбуттара, ылтаһынтан сулус быһан саайбыттара. Н. Якутскай
Саһааннаах [киһи аата] лөчүөк уҥуоҕун эргийэргэ алта уон сүүһү ылбыт сурахтааҕа. Эрилик Эристиин
Мин аҕам уҥуоҕун тимиринэн үчүгэй гына эргийэр санаалаах этим. Далан
Эбээ, уҥуоххун булбатым — Эргийбэтэх эбиттэр. Н. Дьяконов
18. көсп. Биир туох эмэ туһунан өрүү санаа, ол туһунан кэпсэт, санаа аалыыта оҥоһун. ☉ Вращаться, крутиться вокруг какой-л. одной темы (напр., о разговоре)
Лариса Александровна санаата сарсын Өлөксөөс мантан барарын тула эргийэрэ. Н. Якутскай
Кинилэр кэпсэтэр кэпсэтиилэрэ кыһыны хайдах кыстыах муҥнарын тула эргийэр. «ХС»
♦ Мэйиитэ эргийэр (иирэр) көр мэйии. [Нүһэр Дархан:] Дархамсыйар илин эҥээрдэр Мин хатан кымыспыттан мэйиилэрэ эргийэн Кытаанахтык утуйуохтара… Дьэ, оччоҕо… И. Гоголев
Мэйиитэ эргийэн дөйүөрэ сыһа-сыһа күөх окко олорбута. Дьүөгэ Ааныстыырап
Тиэрэ эргий көр тиэрэ. Кыыс Хотуну аны киниттэн кистиир буолбуттар, бары барыта тиэрэ эргийдэ. А. Сыромятникова
Аҕа табаарыһым туһунан олус билэбин дэнэр курдугум да, онтум тиэрэ эргийэн таҕыста. «Кыым»
Төбөтө эргийэр көр төбө. Киһи төбөтө Эргийиэ суохтаах Кыайан өрөгөйдүүр да күҥҥэ. Софр. Данилов
Таба итинтэн төбөтө эргийбитэ, киэбиримтэҕэй буолбута. Эвен фольк. Тураах хайҕанан, төбөтө эргийдэ, Тыына хаайтарда, дэлби үөрдэ. И. Крылов (тылб.). Эргийдэххинэ — иэччэҕиҥ эчэйдин (эмтэрийдин), хайыстаххына — хаалдьыгыҥ хайыннын — букатын бар, аны хаһан да төннүмэ. ☉ Уходи безвозвратно, покинь навсегда (букв. [если] повернёшься — пусть вертлюг твой ломается, [если] оглянешься — пусть шейный позвонок твой раскалывается)
«Эргийдэрбин — Иэччэҕим эмтэрийдин, Хайыстарбын — Хаалдьыгым хайыннын! Улуу дьон, туһунан сылдьыҥ! Куттаннымхорҕоотум!» — диэн баран, соҕотохто күлүпүс гынан хаалла. Ньургун Боотур
Эргийэн көрдөрбүн — Иэччэҕим эмтэрийдин, Хайыһан көрдөрбүн — Хаалдьыгым хайыннын!!! П. Ойуунускай
Эрбэх үрдүгэр сэттэтэ (сөмүйэ үрдүгэр үстэ) эргийбит (киһи) көр эрбэх. Тойон киириилээх-тахсыылаах, эрбэх үрдүгэр сэттэтэ эргийэр уол оҕо бэрийэр бэрдэ — үлэһиттэригэр сыһыана үчүгэйэ. Күрүлгэн
Эргийэр киинэ көр киин II. Кэллэҕим бу аата, дьэ кэрэ Ийэ сир эргийэр киинигэр. Күннүк Уурастыырап
Сир ийэ эргийэр киинэ, Аан дойду туллубат тутааҕа — Аҕыс сүүс сылга Аарыгыран сайдыбыт Улуу Москва Уһун үйэлэргэ Уруй-айхал буоллун!!! С. Зверев. Эргийэн кэбис — тугу эмэ оҥоруох буолан эрэннэрэн баран толорума, аккаастан. ☉ Обещав сделать что-л., не выполнить, отказаться от обещания. Онон мин Күндэлэйдиин сырса оонньуу сылдьан чаһыбын сүтэрбитим, уон солкуобай сүүйүүбүн эмиэ эргийэн кэбиспитэ. Н. Габышев
Бу дьоннор туһаныытын туһанан бараннар, эргийэн кэбиһиэхтэрин эмиэ сөп. М. Попов
Кинигэ уларсыах буолан баран, эргийэн кэбистэ. НАГ ЯРФС II
Эргийэр (эргичийэр) иэччэҕэ көр иэччэх. Ону баара Хор бу — Иннинэн сирэйдээх, Эргийэр иэччэхтээх, икки атахтаах …… Сидьиҥ өлүү курдук Ситэн туран сиэтэ. Өксөкүлээх Өлөксөй
◊ Төбөтө эргийэр көр төбө
Утуйаан [киһи аата] үөрбүччэ Төбөтө эргийдэ. С. Данилов
Сиэллээхэп төбөтө эргийдэ, Иэдэһэ, кулгааҕа итийдэ. С. Васильев
ср. др.-тюрк. егир ‘окружать, обходить; вращать, кружить’, уйг. эргимэк ‘следовать; кружить, парить’, монг. эргэх ‘кружиться, вертеться’