сов. түҥнэһин, оҕут, таҥнаһын; тиэрэ түс, иттэннэри түс, тас уорҕаҕы-нан бар (упасть на спину).

сов. 1. (упасть) түс, оҕут; провалиться в яму дьаамаҕа түс; 2. (обрушиться) сиҥин, суулун, тимирэн хаал; крыша провалилась кырыыса сиҥиннэ; 3. перен. разг. (потерпеть неудачу) таҥнаһын, тоҕун; 4. перен. разг. (пропасть) сүтэн хаал, мэлий; 5. перен. (на экзамене) түҥнэһин, куһаҕаны ыл; # как сквозь землю провалился сирдээн тимирдэ, мэлийдэ; готов сквозь землю провалиться сиргэ тимириэхпин сир кытаанах.

сов. 1. что (обрушить) сиҥнэр, сууллар, дьөлөрүт; 2. кого-что, перен. (погубить, испортить) таҥнаһыннар, таҥнар, тох; провалить работу үлэни тох; провалить предложение этиини таҥнар; 3. кого, перен. (на экзамене) түҥнэр, куһаҕан сыананы туруор.

аат.
1. миф. Аллараа дойду, абааһы дойдута. ☉ Нижний мир, преисподняя, ад
Кырынаас дьаарын курдук ыы-дьаар сыттаах өлүү үөдэн дойдутун кирбиитин үрдүгэр турар эбит. Ньургун Боотур
Аҕыс уон сааспын Аҥаарыйа туоламмын, Үрүт уҥуоҕум өҥкөйөн, Күрэҥсийэ дьүдьэйэн, Үөдэним үүтүн өҥөйөн, Өлөр күнүм бүрүүкээн Олордоҕум үһү, оҕолоор! С. Зверев
Үөдэн айаҕа аһыллан туран оборон ыллын. ХИА КОВО
2. үөхс. Абааһы, дьаабал, дирээн (үксүгэр сэнээн этэргэ). ☉ Дьявол, чёрт, бестия
Кырдьык даҕаны, кыыһырбычча да бу үөдэни кытта охсуһаары гынным. Ньургун Боотур
Чыс кутуйах үөдэн Чобоотук чыҥыргыыр, Чычыпчааптар үөрдээн Сылдьаллар дабархайдыы. Баал Хабырыыс
[Ойуун — эдэр ойууҥҥа:] Үөдэн олус билээҕимсийэн, киһиттэн төһө эмэ ордук ойуун буолан. «Чолбон»
♦ Үөдэн салаатын (сиэтин, тыыттын) — абааһы көрөн, сөбүлээбэккэ саҥа аллайыы. ☉ Выражение недовольства, сильной досады; соотв. пропади [оно] пропадом
Үөдэн салаатын, ити сүөһүлэргин харайталаа. Н. Апросимов
[Укулаанап:] Тиэйбэт буолла дуо, сөп буоллаҕа дии. Үөдэн тыыттын кинини. В. Протодьяконов
Кэбэлий! Киэр буол мантан! Үөдэн сиэтин! Баал Хабырыыс. Үөдэн түгэҕэр — ханна эрэ олус ыраах, кыайан эргийбэт сиргэр. ☉ соотв. у чёрта на куличках
Аакка таҥнаһынным дуу? Үөдэн түгэҕэр түстүм дуу? Өксөкүлээх Өлөксөй
«Бай, үрүҥнэрбит үөдэн түгэҕэр түспүттэр буолбаат?! — диэтэ Булумдьу — Аҕыйах хонуктааҕыта тиэргэн иһэ үллэҥнэс киһи этэ». Л. Попов
Сыарҕалаах ат, аан туманы олбохтонон, ханна эрэ үөдэн түгэҕэр көтөн эрэргэ дылы. А. Фёдоров
<Үс күлэр> Ньүкэн <Үөдэн> түгэҕэ (төрдүгэр) көр ньүкэн. Үс Ньүкэн үөдэн түгэҕин дойдутун тоҕута тэпсэллэригэр тиийдилэр. Саха фольк. Чэй эрэ, түргэнник Үс Ньүкэн Үөдэн түгэҕэ дьиэҕиттэн тахса тарт! Ньургун Боотур
Илин эҥээргэ Дуолан Хара диэн Ньүкэн Үөдэн түгэҕиттэн да күөрэйбитэ, Халлаантан да түспүтэ биллибэт Туйгун боотураат баар буолла. И. Гоголев
ср. п.-монг. егүдэн ‘дверь’

I
аат.
1. Араас предмети, өйдөбүлү, көстүүнү бэлиэтиир тыл; ким, туох эмэ тылынан туох дэнэрэ, бэлиэтэнэр тыла. ☉ Слово, называющее предмет, понятие, явление; имя, название кого-чего-л.
Тэтиҥ, тирэх, кытыан, сиһик, иирэ — биһиги көннөрү дьон арааран да көрбөт, ааттарын да билбэт араас мастарбытын-талахтарбытын кини ааһыталаан истэ. Амма Аччыгыйа
Массыына сорох чаастарын ааттарын умнуталаан кэбиспитэ. А. Федоров. Аата таптал диэн. Эдэр саас ыарыыта. Куор курдук киһи барыта ыалдьар ыарыыта уонна өссө сыстыганнаах дииллэр. Н. Лугинов
«Эйэ», «дьол» диэн тыллар ааттарын Икки атах сүрэҕэр бигээтин. Күннүк Уурастыырап
2. Кими, тугу эмэни атын дьоннортон, атылыы предметтэртэн араарарга аналлаах тыл. ☉ Собственное имя; прозвище; кличка. Аатым Бүөтүр. Ытым аата Моойторук
□ Таал-Таал эмээхсин үс уоллаах: улахан уол аата Харах-Харах, орто уол аата Кулгаах-Кулгаах, оччугуй уол аата Мурун-Мурун
Саха фольк. Бар дьон таптаан, киниэхэ эһэтин, былыргы эр бэрдэ киһи, хос аатын иҥэрбиттэр. Онон кини биллэр аата — Эрдэлиир Миитэрэй. Амма Аччыгыйа
Аан дойду кэрэттэн кэрэтэ, Москва, эн ааккар иһиллэр. Эллэй
Ньирэйдэрбин оҕолорум курдук таптыыбын. Тус-туһунан аат биэртэлиибин. М. Доҕордуурап
3. кэпс. Киһи төрөөбүт күнэ. ☉ День рождения
Биирдэ аатыгар ийэтэ уолугар бэрэски оҥорон ыыппыт. Саха фольк. Быйыл туолуом аҕыспын, Сотору мин аатым, Аччыгый буолбатахпын, — Мин аны улааттым. Баал Хабырыыс
4. эргэр. Ким эмэ таҥаратын күнэ. ☉ Именины, день ангела
Баай Бүөтүр аата күн, Бөтүрүөп күн буолуо биир хонук инниттэн дьон-сэргэ муһунна, ыраах сиртэн кэлитэлээтилэр, чугас эргин хонуталаатылар. В. Чиряев
Кини [Николай Никитин] бэйэтин аатын сылга икки төгүл, кыһыҥҥы уонна сааскы Ньукуолуннарга ылара үһү. П. Филиппов
5. Ким, туох эмэ туһунан сурах, сураҕырыы. ☉ Известность, популярность
Тоҕус улуус тухары Толомон аата туругурдун, Аҕыс улуус тухары Амарах аата аатырдын. С. Зверев
Онто да суох мин күтүр, кэччэгэй аатым балай эрэ тарҕанна. А. Софронов
Өскөтүн хаһыҥы утары охсуһууну агроном сүбэтин ылынан табатык ыыттаххына, үрдүк үүнүүнү ылыаҥ. Оччоҕо эн аатыҥ оройуону куоһаран, республикаҕа тиийэ тарҕаныа. М. Доҕордуурап
△ Тугунан эрэ биллии-көстүү (үксүгэр саҥа дьон туһунан). ☉ Знаменитость (обычно — впервые ставшая известной)
Саҥа ааттар, талааннар арыллан иһэллэр. «Кыым»
6. Соло; чыын-хаан. ☉ Должность; звание
Трофимовка уонна Васильевка — санааларынан уонна үлэлэринэн бырааттыы дьоннорго — Социалистическай Үлэ Геройдарын ааттарын иҥэрэллэр, кыһыл көмүс сулустары түөстэригэр иилэллэр. И. Данилов
Никита хас даҕаны бастакы разрядтаах уолаттары уонна икки маастарга кандидаты лаппа сабырыйталаан, бэйэтин ыйааһыныгар чемпион аатын үһүс төгүл субуруччу ылбыта. Н. Лугинов
Биһиэхэ ол-бу үтүөлээх ааты кэччэйбэтэх бэйэлэрэ. Сорох дьон хастыы эмэлии үтүөлээх ааттаахтар ээ. Софр. Данилов
7. тыл үөр. Предмети хаачыстыбаны, ахсааны бэлиэтиир түһүктэринэн уларыйар грамматическай бөлөх тыллар. ☉ Класс именных слов, имя. Ааттар кылаастара. Ааттар бөлөхтөрүгэр, эбэтэр кылаастарыгар, аат тыллар, даҕааһын ааттар, ахсаан ааттар уонна солбуйар ааттар киирэллэр
ср. тюрк. ат ‘имя’
♦ (Хайыыр эрэ) аакка бар (сырыт) кэпс. — бокуойа суох, тугу эрэ гынан, тугунан эрэ дьарыктанан киирэн бар. ☉ Побуждаться к чему-л., начать интенсивно и беспрерывно заниматься чем-л.
Былыргы ас эгэлгэ үчүгэйин тардан кэбиспиттэр, дьиэлээх хотун бокуойа суох чэй кутар аакка барбыт. Саха фольк. [Ийэтэ] бычалыйан тахсыбыт хараҕын уутун былаатын уһугунан соттон кэбистэ. Вася сулбу ойон туран, ийэтин уоскутар аатыгар барда. Айталын. Аакка киирбит (тахсыбыт) — тугунан эрэ дьоҥҥо биллибит, сураҕырбыт (киһи эбэтэр атын да туох эмэ). ☉ Ставший известным чем-л. (добрыми делами, дурными поступками или чем-л. примечательным — о человеке или о ком-чем-л.)
Күтүр Көстөкүүн ойоҕо, Кэччэгэй Кэтириинэ суоһунансуодалынан аакка киирбит киһи. Эрилик Эристиин
Харсыытынан аакка киирбит Хара атыыр оҕустаахтар. Күннүк Уурастыырап
«Ала соболоох» былыр, толору эрдэҕинэ, аакка тахсыбыт баай, олус үчүгэй балыктаах күөл этэ. М. Доҕордуурап. Аата ааттаныа — бар дьоҥҥо үтүөлээх-өҥөлөөх киһи кэнэҕэс даҕаны умнуллуо суоҕа, ытыктанан ахтыллыа. ☉ Человека, имеющего заслуги перед народом, будут вспоминать с уважением, имя его не забудут
Үс саха төрүөҕэр Үөрүүлээх күнүгэр Мин ырыам ылланыа, Мин аатым ааттаныа. П. Ойуунускай
[Киирик:] Ол да буоллар, сибилигин кырдьык иннигэр өллөхпүнэ даҕаны бар дьоммор аатым ааттаныа, оҕолорум мин санаабыт санаабын толоруохтара. С. Ефремов
Мин төһө да дьадаҥым иһин, син аатым ааттаныа, бар дьонум куһаҕаннык этиэхтэрэ суоҕа. «ХС». Аата алдьанна (барда) — куһаҕан өттүнэн биллэн, урукку үчүгэй суолтата түстэ, куһаҕанынан сураҕырда. ☉ Запятнал свое имя, приобрел дурную славу (своим предосудительным или скандальным поступком)
Ама биһи буолбуппут иһин, биир айан киһитин көрөн-истэн хонноруох дьон этибит... Ити тухары Ньоондоор кулуба аата алдьаныа, ити ахсын мин аатым алдьаныа. П. Ойуунускай
Дьон саҥата сүрдээх! Оскуола аата алдьаммыт. Далан
Кыһан ээ, кыһан! Төһө да ааппыт бартын иһин, соҕотох оҕобут буоллаҕа. М. Доҕордуурап. Аат ааттаан — анаан-минээн оҥостон, ким, туох эрэ иннэ диэн; кимиэхэ эрэ туһулаан, ытыктаан-бочуоттаан (кэл, бар, тылла эт эҥиннээ). ☉ Специально, преднамеренно; обращаясь к комучему-л. персонально
Эн ааккын ааттаан Айгыр дьэрэлик алгыһы Алҕаатаҕым буоллун! — Уларыйбат уруй буоллун, Улуу убаккайыам! С. Зверев
Байдам тутуу, Барылы кэскил, Баай Барыылаах, Аал уот иитэн, Аат ааттаан Айах туттаҕым буоллун! Суорун Омоллоон
Үйэм миэхэ аат ааттаан Этигэн хомус биэрбитэ: «Ыччат сүрэҕин уматар Ырыата ай!» — диэбитэ. С. Данилов
Бу аар-саарга аатырбыт күрэхтэһиини [ат сүүрдүүтүн] көрө, онтон-мантан аат ааттаан кэлбиттэр этэ. И. Федосеев. Аата-ахсаана суох (биллибэт) — олус наһаа элбэх. ☉ Бесчисленный, неисчислимый, многочисленный
Оо, улуу космос! Аата-ахсаана суох аан дойдулар Күдэн быыл курдук күдэриктийэ ыһыллаллар. П. Тобуруокап
Аата-ахсаана суох итиччэ элбэх халҕаһа массыынаҕа хайаан барытыгар гараас тутуллуой. «ХС»
Аспыт-таҥаспыт, Аата-ахсаана суох. Алыс элбэх кэмнэргэ Аҕыйаабакка, алыстыаҕа. Күннүк Уурастыырап
Арай харыйа уонна бэс мастар суйдамматылар. Аата-ахсаана суох иннэлэригэр күн уотун иҥэринэн, өрүү күөх туруохтара. Л. Попов
Аата-ахса суох (биллибэт) көр аата-ахсаана суох (биллибэт). Аата-ахса биллибэт Аалыы көмүс кыымынан Айгыраччы тоҕунна [күн уота]. Күннүк Уурастыырап
Аатаахса суох биһиги [сэриигэ] көрбүт эрэйбит. И. Чаҕылҕан
Үөр табалар нөҥүө хайалар тэллэхтэригэр мэччийэ сылдьаллара, аата-ахса биллибэт хамсыыр туочукалар буолан бытарыспыт этилэр. Г. Колесов. Аат алкый (уккуй) үрд., эргэр. — үтүө-үрдүк ааттары ааттаа (көрдөһөөрү); ким эрэ үтүө-үрдүк аатын ааттаан, сыал-сорук оҥостон кэл-бар. ☉ Называть великие и грозные имена духов (умоляя их); отправляться к какой-л. знаменитости
Албаан дьаҥыдыйан, аат алкыйан баран, оҥорбут үтүөлэрин ааҕыталаата, «аныгыскы даҕаны өттүгэр аһына-харыһыйа, айылгыбытын олохтуу туруҥ!» — диэн алҕаата. Болот Боотур
Дмитриевтэр кэргэттэрэ ыраахтан аат ааттаан, аат уккуйан кэлбит ыалдьыты ис-истэриттэн үөрэн-көтөн төгүрүйэн туран атаара хаалбыттара. Ходуһа х. Аата (аатыгар, аатын) эрэ — дьиҥнээҕэ (дьиҥнээҕинэн) буолбатах, тас эрэ көстүүтүнэн. ☉ Только по внешности, для виду, одно лишь звание (название)
Билигин кини [Болот] аата эрэ киһи, оттон дьиҥэр эһэтэ киирэн олорор. Н. Заболоцкай
Лоокуут айманар, санааргыыр буолбутун дьонуттан кистии сатыыра. Аатыгар эрэ бултаабыт буолара. Уруккутунааҕар аҕыйаҕы бултаан кэлэрэ. Дьүөгэ Ааныстыырап
Дьиҥнээх үлэни ааҕыстахха, кини [Егоров оҕонньор] аатыгар эрэ кураанах дуоһунас иччитэ. Н. Лугинов
△ Нэһиилэ, арыычча аҕай. ☉ Едва-едва, через силу, нехотя (делать что-л.)
Сайыҥҥы күн уҥуоргу тыа кэтэҕэр аатын эрэ саһан, тимирэн биэрбэккэ, тардыстыбытынан бу тахсан кэлбитэ. В. Яковлев
Лифт сүрэҕэлдьээбиттии аатын эрэ аалыҥнаан, аллараа диэки айаннаан барда. С. Федотов. Аат былдьас сөбүлээб. — ордук үчүгэй буо-ла сатаа; үчүгэй, ордук аатырарга куоталас (ордугургуур, күнүүлүүр дэгэттээх). ☉ Соперничать, состязаться в славе, известности (с оттенком зависти)
Аан дойду амырыыннаах Ааттаахтарын кытары Аат былдьаһаммын Алдьархайы таһаарбыппын. С. Зверев
Дьэ бу урууга, былыргы сиэринэн аат былдьаһан, ат сүүрдэллэр. Күннүк Уурастыырап
Тоҕо кини бэйэтигэр эрэнэр, саамай үөрэ сылдьар кэмигэр эттиҥ? Эн соруйан... Арааһа аат былдьаһаҕын быһыылаах. Н. Лугинов. Тэҥн. бэрт былдьас, күрэс былдьас. Аат быс кэпс. — киһини-сүөһүнү дьүһүннээн, хоһулаан аат биэр; сиргэ-дойдуга аат биэр. ☉ Давать прозвище кому-л. (обычно образно-характеризующее, «говорящее»); давать название местности
Абыраамап — саһыл, моҕой. Бар дьоно кинини инньэ диэн аат быспыта. Л. Попов
Сир ааттарын сыныйан, болҕойон үөрэтэр эбит буоллахха …… ханнык тыллаах-өстөөх омук кинилэргэ олоро сылдьыбытын, аат быспытын быһа барыллаан (үксүгэр чуолкайдык) билиэххэ сөп. Багдарыын Сүлбэ. Аат иҥмит — аат бэриллэн, олохсуйан, үөрүйэх буолан хаалбыт (ааттанааччы баҕатыттан тутулуга суох). ☉ Закрепляться, приставать (об имени — обычно независимо от воли получающего имя)
Саҥатын түргэниттэн «сэбирдэх» диэн аат иҥмит, онтукатын Уйбаанынааҕар ордук аат оҥостубут. Амма Аччыгыйа. Аат (ааты) иҥэр — ааты сыһыар, биэр. ☉ Присваивать, закреплять имя
Саҥа соломмут кытылга кыайбыт биригээдэ аатын иҥэрэргэ быһаардылар. М. Доҕордуурап
Дэлэҕэ даҕаны, «кураанах маһы көҕөрдөр алгыстаах» диэн сорох алгысчыттарга сахалар аат иҥэриэхтэрэ дуо. Саха фольк. Аат мэлигир көр аат суох. Оттон-мастан тутуһа сатыыбын да, таба тутар аат мэлигир. И. Сосин. Аат суох кэпс. — олох кыаллыбат, букатын табыллыбат (төһө да кыһаллыбыт иһин). ☉ Ничего не получается, бесполезно (как ни старайся)
Маһы охтороору кэрдэн молуойдаатылар, хотутар, олук таһаарар аат суох. «ХС». Аат тиийбэтинэн аатыр — киэҥник, дарбааннаахтык сураҕыр. ☉ Прославиться широко и далеко
Тимир иҥэһэлээх тиэстэн, Алтан аарыктаах аалсан, Оҕолуун-дьахтардыын орооһон, Аат тиийбэтинэн аатыран, Суол муҥунан сураҕыран, Суо ыһыах турда. С. Зверев. Аат <эрэ> харата — суолтатыгар эрэ, дьоҕойон; сөбүлээбэт буола-буола, күһэйии эрэ быһыытынан нэһиилэ; сиэрин эрэ ситэрэн. ☉ Для виду, нехотя, через силу; для видимости, проформы
Микиитэ …… сыарҕа кэнниттэн аат эрэ харата саллаҥнаан иһэр. Амма Аччыгыйа
Эмискэ хаастарыҥ түрдэстэн, Эн миэхэ кыыһырдыҥ, доҕоруом, Аат эрэ харата кэпсэтэн, Аан диэки хайыһан олордуҥ. П. Тобуруокап
Аат харата кэҕис гынан дорооболоһоот, эмиэ кумааҕыларыгар төҥкөйөр. Н. Лугинов. Аат хоммут — ким эмэ туһунан тыл-өс, сурах тарҕаммыт, киһи ханнык эмэ хаачыстыбатын (дьиҥнээх эбэтэр сымыйа) туһунан уопсай санаа үөскээбит. ☉ Установилось общее твердое мнение о ком-л. (порицательное или похвальное, действительное или мнимое)
[Оҕоҥ аатырдаҕына] Тыл иҥнэҕинэ, Аат хонноҕуна Сэттээх-сэлээннээх буолуо. Өксөкүлээх Өлөксөй
«Улахан ыал оҕолорун» — Манчаары Баһылайы, Көччөх Көстөкүүнү кытары биир ыырдаах, өссө күүһүнэн, кытыгыраһынан хайаларыттан да сабырыччы үһү — диэн аат хоннорбуттара. Күннүк Уурастыырап. Ааты былдьаа — туохха да соччо көдьүүһэ суох, аата эрэ буолан (сырыт, олоҕу олор). ☉ Только по названию, одна только и слава
[Ийэм аах түҥнэри төлкөлөөбүттэриттэн] Халлааны саппаҕырдан, Сири киртитэн, Дойдуну буортулаан, Киһи эрэ аатын былдьаан, Чыыбырҕаан сырыттаҕым эбээт, доҕоттоор! Өксөкүлээх Өлөксөй
Аатын (да) ааттаппат көр аатын ааттыах (эрэ) кэрэх. Ноо, Ньукууска. Хата бэйэтинэн киирэн кэллэ. Аатын да ааттаппат бэрт аллаах киһи буолла эбээт. Сибилигин аҕай эйигин ахтыбыппыт. Г. Нынныров. Аатын ааттатыа — үтүө ыччат бар дьоҥҥо сөбүлэтэн, хайҕатан, төрөппүттэрин, дьонун-сэргэтин үчүгэйдик ааттатыа. ☉ Любовь и признание молодым — доброе слово родителям
Оҕобут Октябринабыт күн сиригэр көрбүт күндү дьолбут... Ааппытын ааттатар киһибит. М. Попов
Бэйэбит төрөппүт оҕобут да суох буоллар, хайаан даҕаны, ааппытын ааттатар ыччаты булуохха диэн санаммыппыт. С. Ефремов
Бэйэбитигэр кэлэн күтүөт уол, баҕар, оҕо буолуох, ааппытын ааттатыах этэ. М. Доҕордуурап
Ырыам, дьэ, уостан түспэккэ Ылланан, бар дьоммор таптаттын, Уонна, умнуллан сүппэккэ, Уһуннук мин ааппын ааттаттын. Күннүк Уурастыырап. Аатын ааттыах (эрэ) кэрэх — ким эрэ туһунан этэ түһээти кытта кини баар буоларын туһунан. ☉ Легок на помине (букв. стоит только назвать его имя)
Аатын ааттыах эрэ кэрэх, Мишалара атаҕыттан төбөтүгэр тиийэ сабыс-саҥа таҥастаах, эриэн тирии чымадаан тутуурдаах бу чырбас гына түстэ. Н. Лугинов
Аатын ааттыах эрэ кэрэх! Илэ бэйэтинэн бу кэллэ! Софр. Данилов. Аатын алдьат (сураҕын сууй) — 1) холуннар, баһааҕырт; куһаҕан быһыыгынан үтүө суолтатын түһэр. ☉ Чернить, хулить кого-л.; позорить, пятнать доброе имя кого-что-л. (своим предосудительным поступком, поведением)
Аҕабыт үтүө аатын алдьатымаҥ, Ытык этин киртитимэҥ, тэпсимэҥ! П. Ойуунускай
Саас — үйэ тухары бу Эмис нэһилиэктэн түөкүн буолбут киһи суоҕа. Бүтүн нэһилиэк аатын алдьаппыт баҕайы. Эрилик Эристиин
[Коля:] Оо, дьэ. Эн өйдөө эбээт. Эн куһаҕан үлэҥ бүтүн пиэрмэ аатын алдьатар. С. Ефремов; 2) кыай-хот, самнар. ☉ Победить, одолевать (и тем обесславить)
Соллоҥноох соҕотох харахтаах содуомнаах халлаан оһоллоох уолаттарын умсарарга оҥорбутум, аҥаардас харахтаах адьарай уолаттарын ааттарын алдьатарга айбытым. Саха фольк. Баҕыста сытыйбыт сирэйгин быһыта сынньаммын ааккын алдьатыам, сураххын сууйуом. Киэр буола тарт, икки харахпар көстүмэ! Амма Аччыгыйа. Аатын билбэт (умнубут) акаары — хоҥ мэйии, далай акаары. ☉ Круглый дурак (букв. не знающий (забывший) свое имя). Охтон туран баран аатын умнубут акаарыга дылы (өс хоһ.). Аатын билбэт буола (гына) — наһаа, олус, сиэри таһынан. ☉ Чрезмерно, непомерно, сверх всякой меры
Ону [көһөрүллүбүт сири] үҥэн ылаат, аатын билбэт гына байда. Эрилик Эристиин
Хайа, доҕоттоор, ааккытын да билбэт буола тоҥон кэлээхтээбиккит дии. «ХС»
Арамаан оҕонньор, аатын билбэт гына кыыһыран, тыл эппитэ. «ХС». Аатын киртит — холуннар, түһэр, түһэн биэр. ☉ Порочить, компрометировать, бросать тень на кого-что-л.
Аҕата эрэйдээх баран уолу дьонугар үҥсүбүтүн: «Хара ыт, аны биһиги оҕобутун аатын киртитэ сылдьаҕын дуо?» — диэн сирэйин таһыйан таһаарбыт этилэр. П. Ойуунускай
Бу биһиги холкуоска, ол-бу түөкүттэри түбүлэтэҥҥит, холкуос аатын киртитэн эрэҕит. Күндэ. Аатын оонньотор түөлбэ — биллэ-көстө сатыыр, аатын үрдэтэ, сураҕыра сатыыр. ☉ Домогаться известности, стремиться к популярности. Соруйан оннук гынар — аатын оонньотор буоллаҕа. (Ким туох эмэ) аатын түһэн биэр (үксүгэр «ким, туох эмэ аатын түһэн биэримэ» диэн курдук тут-лар) — ким, туох эмэ үтүө суолтатын, чиэһин түһэр (куһаҕан быһыыгынан). ☉ Ронять честь, достоинство, доброе имя кого-чего-л. (своим дурным, предосудительным поведением; обычно употр. в отриц. ф. и отриц. оборотах)
Айыы аймаҕын, күн улууһун үтүө өрөгөйдөөх аатын түһэн биэримэ! Саха фольк. Төрөппүт аҕа, ийэ аатын Түһэн эрэ биэримээриҥ! Хаамар хардыыгыт хаҥаатын, Охсор охсуугут чиҥээтин! Эллэй
[Мэндэ:] Сорох-сорохторбут манна кэлэн саха ыччаттарын ааттарын түһэн биэрээри гынныбыт. И. Гоголев
Аатын хараарт көр аатын киртит (үксүгэр буолб. ф-ҕа тут-лар). Оҕолорум, ыччаттарым, Улуу суолга бараҕыт, Саха аатын хараардымаҥ, Саалаахтан самнымаҥ, Охтоохтон охтумаҥ, Уруй-айхал! Т. Сметанин
[Сүөкүлэ:] Кини [Киирик] ыраас аатын хараарпатыгыт, кини тапталларын былдьаабатыгыт. С. Ефремов
[Хаппытыан] сааһыгар бэйэтин бэйэтэ сириммэтэх, мөҥүммэтэх киһи. Хаһан да аатын хараардымматаҕа. А. Сыромятникова. Аатын ыл — 1) саҥа суолтаҕа киир (хол., социальнай балаһыанньаҕын уларыт, идэни ыл). ☉ Оказаться в новом качестве, в новой роли (напр., стать семьянином, получить новую специальность)
Тыый, тоҕо түргэнэй? Аҕыйах хонугунан учуутал аатын ылбыт. Н. Лугинов
Аҕыйах сыл буолла туспа ыал аатын ылбыта. А. Сыромятникова
Саргылана институту бүтэрбитин туһунан дипломун кытта учуутал үрдүк аатын ылбыт курдук санаабыта. Софр. Данилов; 2) кыай-хот, самнар. ☉ Победить, одолеть и обесславить
Дыгын баай бэйэтинэн тахсан ыһыах ыспыт буолан албыннаан ыҥыран, өлөрөн аатын ылаары гынан баран, таах төннөн турар. Саха фольк. Уорбутун тоһутар Улуу бөҕөстө тосхойуҥ, Ааппытын ылар Ааттаах аһааччыта аҕалыҥ. С. Зверев. Аатыттан ааспыт — урукку сөптөөх, үтүө туруга сүппүт, буорайбыт; туһатыттан тахсыбыт, туһата суох буолбут. ☉ Потерять прежнее нормальное состояние; стать бесполезным, непригодным
Ынчыктыырыттан, тыынарыттан иһиттэххэ, киһи аатыттан ааспыт киһи быһыылаах. А. Софронов
Тойонуом! Ыал аатыттан аастым, биир бастыҥ ынаҕым «эбэҕэ» өллө, соҕотох ынахтаах хааллыбыт. Эрилик Эристиин
Быһыт бэйэтэ, кырдьык, бүүс-бүтүн! Ол эрээри кини, быһыт аатыттан ааһан баран, көҥдөй көхсө эрэ барыйан турар. Амма Аччыгыйа. Аатыттан аһар — буорат, кими, тугу эмэни туһата суох оҥор, урукку үтүө туругун сүтэр. ☉ Вывести кого-что-л. из прежнего нормального или добротного состояния, привести в негодность
[Даайыс:] Отчут уол түбэһэ кэлбэтэҕэ буоллар, букатын киһи аатыттан аһарыа эбит. А. Софронов
Оҕобун сэрэнэн тут-хап, кыайар уола. Олус наһаалаамаҥ. Киһи аатыттан аһараары гыммыккыт. Күннүк Уурастыырап
Манна сырыттаххытына тойоҥҥут эмиэ киһи аатыттан аһарыа. Эрилик Эристиин. Аатыттан суох — букатын суох, баар буола да сылдьыбатаҕа. ☉ Совершенно нет, никогда и не было. Аат (ааты) ыыт — 1) куһаҕанынан, мөкүнэн сураҕырт. ☉ Навлекать позор на кого-л., порочить
Кэлэ-кэлэ, эмээхсин, дьэ Кэргэннэ ыл дии-диигин, Арахпакка хаайаҥҥын, Ааппын ыыттыҥ, алдьаттыҥ. Күннүк Уурастыырап
[Уоһук:] Сэгэриэм, кыыһырыма. Туох кистэлэ баарый? Эн ылыгаскынан аатырбыт киһи этиҥ ээ. [Токуруйа:] Ол баайдар холуннараннар, аат ыыппыттарын аайы. Күндэ; 2) дьоҥҥо үтүө өттүгүнэн билин, сураҕыр. ☉ Слыть, стать известным своими добрыми делами
Дьоллоох уол оҕо маннык героическай аармыйа буойуна буолан, өлбөт-сүппэт аатын ыытыа, кини кыайыыларыгар аатын кытта суруйтарыа. Суорун Омоллоон
◊ Аат таайсыыта — икки бөлөххө хайдыһан, аат бэрсэн (хол., үүнээйи, көтөр аатын) таайсар саха оонньуута, үгүс ааты таайбыт бөлөх кыайар. ☉ Якутская народная игра: разделившись на две группы, отгадывают прикрепленные каждому имена-названия (напр., птиц, растений). Группа, отгадавшая большее количество имен, считается выигравшей. Аат туохтуур тыл үөр. — предмети хайааһынынан быһаарар эбэтэр ааттыыр туохтууртан үөскээбит түһүктэнэр форма. ☉ Причастие
Аат туохтуурдар этиигэ кэпсиирэттэн ураты хайа баҕарар чилиэн …… быһаарыы, туһаан, толоруу эбэтэр сиһилии да буолуохтарын сөп. ДНД СТ
Аат туохтууру үөрэтэргэ даҕааһын ааты уонна туохтууру хатыланар, ол аат туохтууру ити саҥа чаастарын тэҥнээн үөрэтэр кыаҕы биэрэр. ННН СТМО. Аат тыл тыл үөр. — предмети бэлиэтиир уонна ким? туох? диэн ыйытыыларга хоруйдуур саҥа чааһа. ☉ Имя существительное
Аат тыллар киһини, сүөһүнү, көтөрү-сүүрэри, үүнээйини, туттар тэрили, таҥаһы, веществоны уонна наука, техника, айылҕа, олохдьаһах, быһыы-майгы, хайааһын араас көстүүлэрин бэлиэтииллэр. ДНД СТ. Аатын (ааты) сүк — ханнык эмэ ааты илдьэ сырыт, ким туох эмэ аатынан ааттан (үксүгэр бочуоттаах ааты түһэн биэрбэккэ илдьэ сылдьыы туһунан). ☉ Носить чье-л. имя (обычно почетное имя — достойно)
Кыыспыт Ира холкуоһугар ыанньыксыттаан, коммунистическай үлэ ударнигын аатын сүкпүтэ, билигин университет устудьуона. П. Аввакумов
Ташкент кылаабынай уулуссата. Кини В.И. Ленин аатын сүкпүтэ үйэ чиэппэриттэн орто. «Кыым»
Үөлээннээҕиэм, ахтыах эрэ Ааспыт аараан суолбутун: Арыт суоһар, арыт кэрэ олорбут олохпутун, «Саҥа дьон» диэн ааты сүкпүт Сааскы чаҕыл күммүтүн. С. Данилов. Аҕатын аата — киһини аҕатын аатынан ааттааһын. ☉ Отчество. Аата Ньургун, аҕатын аата Петрович
□ Кини куурус устудьуоннарын бүтүннүүлэрин ааттарынан, аҕаларын ааттарынан ыҥырар
Өйдүүрэ да бэрт! Н. Лугинов. Албан аат үрд. — дьоҥҥо-сэргэҕэ уһулуччулаах үтүөнү оҥорон киэҥник биллии, үтүө, киэҥ сурах. ☉ Громкая слава
Арыт маҥан кыталык буолан Өрүү мин түүлбэр киирэр, өрүү көстө күлүбүрэр Манчаары маҥан ата, Манчаары албан аата. С. Данилов
Айыллан, чочуллан иитиллибит Аан ийэ дойдутун араҕас сирэмигэр Аллаах ат атаҕа тиийбэтинэн, Көтөр аал кыната сиппэтинэн Кини албан аата айаарбыта. Эллэй
Өлөксөй аҕатын томороон доруобун соспутунан сылдьар. Оскуолатын уонна дьиэтин икки ардыларыгар маҥнайгы көҕөҥҥө, баҕар, кини түбэһиэ эбээт, нэһилиэк үрдүнэн бастыҥ сааһыт албан аатын быйыл, баҕар, кини сүгүө эбээт. Амма Аччыгыйа. Анал аат тыл үөр. — биир предмети атылыы предметтэртэн арааран тустаан ааттыыр тыл. ☉ Имя собственное. Ахсаан аат тыл үөр. — предмет ахсаанын, чыыһыланы эбэтэр кэриччи ааҕыыга предмет хаһыс буоларын бэлиэтиир саҥа чааһа. ☉ Имя числительное
Ахсаан аат этиигэ хайа баҕарар чилиэн буолар, ол эрээри үксүн быһаарыы быһыытынан туттуллар. ДНД СТ. Даҕааһын аат тыл үөр. — предмет бэлиэтин көрдөрөр саҥа чааһа. ☉ Имя прилагательное
Даҕааһын аат этиигэ быһаарыы уонна кэпсиирэ буолар. ДНД СТ. Дьоһун аат — ытык, тулхадыйбат, дуоспуруннаах чиэс, ытыктабыл. ☉ Нерушимая, прочная честь
Москва, Сталинград тулата Дьоһун ааппытын туоһулуур, Дойду туттарбыт болото Дуолан бухатыыр оҥортуур. Эллэй
[Варвара:] Дьөгүөр Дьөгүөрэбис, эн суон сураххар, дьоһун ааккар, кыһалҕа тирээн кэллим. С. Ефремов
Куһаҕан аата көр хос аат. Үгүс саҥатыгар булкуллан, ыалдьыт киһи куһаҕан аатын этэн кэбиһэн баран, саатыгар, таһырдьа сүүрэн хаалар. Амма Аччыгыйа
Кууһума, көр бу өлөөрү сытан куһаҕан ааппынан ыҥырдаҕа диэн, өһүргэннэ. Н. Павлов. Нууччалыы аат көр сүрэхтээх аат (аата). Сахалыы аат (аата) — саха тылынан бэриллэр сүрэхтээх аатын таһынан аат; саха сүрэхтэниэн иннинээҕи аата. ☉ Дохристианское имя якутов; имя, даваемое помимо христианских имен
Бу оҕо саас күөх от үүнэн эрдэҕинэ төрөөбүт, онон аҕата Быттааны Сүөдэр, бэркэ үөрэн, оҕотугар сахалыы аат биэрбит [Манчаары]. МНН
Сахалыы аата Мэник Миитэрэй, үөрэҕэ суох буолан баран, сытыы-хотуу тыллаахөстөөх, турбут-олорбут киһи. «ХС». Солбуйар аат тыл үөр. — аат тыл, даҕааһын уонна ахсаан аат оннугар туттуллар саҥа чааһа. ☉ Местоимение
Солбуйар аат чопчу биир өйдөбүлэ суох, кини суолтата хайа тылы солбуйарыттан тутулуктанан, уларыйан иһэр. ДНД СТ. Сүрэхтээх (православнай) аат (аата) — христианскай православнай итэҕэл тэнийбитин кэнниттэн иҥэриллибит аата. ☉ Православное имя (после принятия христианства)
Сүрэхтээх аатым Мартыын, Айбыт аҕам Уйбаан диэн, Уйбаан уола Мартыыммын. И. Гоголев
«Эй, Харалаампыйабыҥ диэн оттон Эрдэлиириҥ бырасылаабынай аата эбээт, доҕоор!» — диэтэ Бутукаай Дьөгүөр. Амма Аччыгыйа. Таптал аат (аата) — киһини төрөппүттэрэ, дьонсэргэ таптаан иҥэрбит биһирэмнээх суолталаах анал аат. ☉ Прозвище, данное родителями, близкими (обычно с положительным оттенком)
— Кини [Маайа] таптал аата. — Чооруос. Онтон өһүргэнээччитэ суох. — Өйдөөтүм. Эйиэнин курдук хос аат буоллаҕа. — Суох. Миэнин курдук, таптал аата. Айталын
Кыра эрдэххинэ дьонуҥ-сэргэҥ иҥэрбит таптал аата диэн эмиэ баар. ФЕВ УТУ
Кырдьаҕастар билэллэр Уолу таптал аатынан, Оттон кэрэ дьүөгэлэр Мичээрдииллэр уоран. С. Данилов. Үрдүк аат — үрдүк чиэс, үрдүк бочуот, сүгүрүйэр ытыктабыл. ☉ Высокая честь, преклонение. Үтүө ийэ дойдутун Үрдүк аатын айхаллаан, Хоһоон бөҕөнү эппитэ, Хомус эмиэ тарпыта. Күннүк Уурастыырап
Байыас буолбут дьоллоох уол оҕо доҕоруом! Билэҕин дуо, эн хайдах курдук үрдүк чиэскэ тиксибиккин, үрдүк ааты сүкпүккүн?! Суорун Омоллоон
Үрдүк ааттарын, үтүө сурахтарын алдьатыахтарын кэрэйбиттэр, дойдуларын-дьоннорун, өстөөх атаҕа үлтү тэпсэн иһэх оҥосторун көрүөхтэрин баҕарбатахтар. П. Ойуунускай. Тоҕус халлаан үрдүгэр тура төрөөбүт Ньургун Боотур обургу, мин диэтэх дьахтар үрдүк ааппар, үтүө сурахпар кэллиҥ дуо? Ньургун Боотур. Үтүө аат — чиэс, бочуот, ытыктабыл. ☉ Честь, почет, уважение
Эн үтүө ааккар, үрдүк сураххар тоҕус халлааҥҥа тиийэ аатырдан туран туйгун ыһыаҕы туругуртубут! Ньургун Боотур
Саха буойун уолаттара Кыһыл Аармыйа кэккэтигэр сылдьан үтүө ааты, үрдүк сураҕы эмиэ ылбыттар. Суорун Омоллоон
Эн үтүө ааккар, ити биир бырааппын тэтиэнэххэ холуур буолан, оонньотон боруобалаан көрөөрү аҕалбытым. Эрилик Эристиин. Харыс аат көр харыс тыл. Кинини [Уһун Күөлү] олохтоохтор өссө эбэ дииллэр. Итиннэ Уһун Күөл харыс аат, оттон эбэ — эмиэ харыс аат, өссө ытык аат. Багдарыын Сүлбэ. Хос аат — киһини дьүһүннээн, быһыы быһан ааттаабыт ааттара (үксүгэр өһүргэстээх, ардыгар ыыс дэгэттээх). ☉ Прозвище (обычно с отриц., иногда ругательным оттенком)
Ол алаас арҕаа томторугар ааттаах баай Баһылайап Охонооһой, хос аата «Туруйалаах тойоно», олорбута. Амма Аччыгыйа
Туундара дьоно бука барылара турардыынтурбаттыын балыктыы барбыттар. Арай Ньылаарыс (Бочкарев хос аата) сынньалаҥнык кэтэҕиттэн тардыстан сытар. Тоҕус уоннаах оҕонньор сытымына даҕаны. Эрчимэн
II
1. аат.
1. Христианскай итэҕэлинэн киһи өллөҕүнэ, тыыннааҕар оҥорбут айыытын иһин кута-сүрэ тиийэн муҥура суох сору-муҥу көрөр аллараа абааһылар дойдулара. ☉ Ад, преисподняя
Ууга түстүм дуу? Уокка умайдым дуу? Аакка таҥнаһынным дуу? Үөдэн түгэҕэр түстүм дуу? Өксөкүлээх Өлөксөй
Аньыылаахтар бука бары Аакка түһэн өлүөхтэрэ. Күннүк Уурастыырап
Алдьархайдаах хара тыынын ылан Аллара, аакка, умайа турар уот сымалаҕа Умса ас. С. Васильев
2. үөхс. Абааһы, адьарай, илиэһэй (үксүгэр сөҕөр, дьиктиргиир элэктиир дэгэттээх). ☉ Черт, дьявол, леший (обычно с оттенком изумления и насмешки)
Мишка буруйун мүлүрүтэн, бэркэ ирэн-хорон олорон, күлэ-күлэ кэпсэтэллэр уонна онтукаларын, «аат уола, илиэһэй киһитэ, дьэ быһа, адьарай диэтэҕиҥ», — диэн тылынан бүтэрээччилэр. Р. Кулаковскай
Ньыыкаан! Аат уола, бэдик, бу хантан-хаһан өрө күөрэс гына түстүҥ? В. Титов
Таһырдьа тахсыбытым, арай уол, бу аат тыына баара, ойуур диэки бытыгырыйа турбут. «ХС»
△ Сор-муҥ, эрэй, абааһы (кимтэн-туохтан эрэ олус мэһэйдэтэн, абааһы көрөн кыйаханан этии). ☉ Черт, проклятье (говорится о ком-чем-л. мешающем, раздражающем)
«Аат сүөһүтэ, сорбун сордоон да эрэр»,— диэн ботугураабытынан, Микиитэ ынах кэнниттэн сүүрдэ. Амма Аччыгыйа
Аат көлөттөрө, син тахсан сааттыгыт дии. Суорун Омоллоон
Тохтотор да бокуой суох, Иннин хоту дьөгдьөрүтэр. Адьаһын да умса охсуох Аат тыала сэниэтин эһэр. Урсун
2. даҕ. суолт. Куттал, иэдээн, өлүү (сирэ-дойдута). ☉ Страшный, бедственный, гибельный (напр., о месте)
Бу аат дойдутуттан күрэниэххэ дэһэннэр, утуйбакка эрэ көлөлөрүн көлүммүтүнэн бардылар. Болот Боотур
[Мария:] Санаарҕаама, этэҥҥэ буоллаҕына биһиэннэрэ сотору кэлиэхтэрэ, бачча тыастара-уустара иһиллэр дьон, бу аат олоҕуттан хостуохтара. Н. Туобулаахап
♦ Аат айаҕа — аакка киирэр аан; сатана дойдута. ☉ Ворота в преисподнюю
Дьэс-чаҥ күннээх, таҥнары ыйдаах, Умсары уурбут халлааннаах, Сытыган уулаах, салыҥ буордаах Тимир иһирик ойуурдаах Аллараа дойду, аат айаҕар Аартык арыйан кини түһэр. Дьуон Дьаҥылы
Хоммут уоспутунан Хоҥнордохпутуна, Өрөөбүт уоспутун Өһүллэхпитинэ, Аат айаҕа Аппаҥнаабытынан барыа. П. Ойуунускай
Аат айаҕын курдук Алдьархайдаах саахталар Айахтара аҥастылар, Үөдэн түгэҕин курдук Үлүгэрдээх хорооннор Дьөлүтэ көҥүрүстүлэр. Өксөкүлээх Өлөксөй